II SA/Po 648/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak Sędzia WSA Andrzej Skoczylas Protokolant St. sekretarz sąd. Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2014 r. sprawy ze skargi W. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 14 kwietnia 2014r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. przyznaje adwokat K. C. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, kwotę 295,20 zł (...) w tym 55,20 zł (...) tytułem podatku od towarów i usług, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Zaskarżoną decyzją z dnia 14 kwietnia 2014 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu odwołania W. Ł. od decyzji Wójta Gminy [...] z dnia 28 lutego 2014 r. znak: [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że decyzją z dnia 28 lutego 2014 r. Wójt Gminy [...] odmówił W. Ł. umorzenia należności w łącznej kwocie [...]zł wraz z ustawowymi odsetkami z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przyznanego na osoby uprawnione: A. , E. i A. Ł.. Organ I instancji wskazał, że decyzją z dnia 18 grudnia 2013 r. orzekł o obowiązku W. Ł. zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na ww. uprawnione osoby wraz z ustawowymi odsetkami za okres od dnia 1 października 2012 r. do dnia 30 września 2013 r.. Decyzja ta – jak wskazano – jest konsekwencją decyzji z 20 listopada 2012 r., którą przyznano świadczenia z funduszu alimentacyjnego na uprawnione osoby tj. A. , E. i A. Ł. w kwocie [...]zł miesięcznie na każdą z osób w okresie od dnia 1 października 2012 r. do dnia 30 września 2013 r. Organ I instancji ustalił, że strona zamieszkuje wraz z konkubiną, jego dochodem jest renta, która po potrąceniu komorniczym wynosi ok. [...] zł. Mając na względzie te okoliczności Wójt [...] nie znalazł podstaw do umorzenia. Kolegium utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję powołało przepis art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.), dalej: u.p.s.u.a. i wskazało, że bezwzględnie konieczną i jedyną przesłanką umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest skuteczna egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów – prowadzona przez okres minimum 3 lat. Bez znaczenia pozostaje w tym przypadku sytuacja materialna lub zdrowotna dłużnika. Z kolei na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.s.u.a. organ właściwy może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przepis ten ma charakter fakultatywny, a decyzje organów administracji w tym zakresie podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Zdaniem Kolegium organ I instancji nie przekroczył granic uznania administracyjnego, albowiem przedstawił w sposób szczegółowy sytuację bytową strony, opierając swoje rozstrzygnięcie na rzetelnie zebranym materiale dowodowym. Zaznaczyło, że z akt sprawy wynika, że W. Ł. zamieszkuje wraz z konkubiną i jej córkami oraz pozostaje na jej utrzymaniu. Źródłem jego utrzymania jest świadczenie rentowe, które po odliczeniu zajęcia komorniczego wynosi ok. [...] zł. Odwołujący jest częściowo niezdolny do pracy do dnia 30 kwietnia 2014 r. i nie korzysta z pomocy społecznej. Ponadto organ odwoławczy stwierdził, że umorzenie powinno mieć miejsce jedynie wtedy, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązywanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Trudna sytuacja finansowa nie może bowiem sama w sobie przesądzać o umorzeniu należności. Dodatkowo Kolegium wskazało, że system zabezpieczenia społecznego nie ma na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Nie jest zatem uzasadnionym, aby pochopnie przerzucać obowiązku alimentacyjnego na ogół podatników, tym bardziej, że celem zabezpieczenia społecznego jest zapewnienie bytu dzieciom rodziców, którzy nie są w stanie samodzielnie regulować należności na ich rzecz. Nie jest to pomoc bezzwrotna, a ustanowiona w interesie uprawnionych do pobierania świadczeń alimentacyjnych, dlatego uzasadnionym jest, że organ będzie oczekiwał uregulowania wypłaconych uprawnionym zaliczek od zobowiązanego z tytułu alimentów. W. Ł. wnosząc do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego podniósł, iż organy orzekające przekroczyły granice uznania administracyjnego, albowiem nie wzięły pod uwagę skutków, jakie mogą wywołać decyzjami negatywnymi w związku z kumulacją postępowania egzekucyjnego, powstawaniem nowych długów. Wskazał, że egzekucja zaległych świadczeń nie powinna prowadzić do sytuacji, w której dłużnik Skarbu Państwa, spłacający w ratach swoje zaległości w ostateczności stanie się beneficjentem pomocy społecznej. Dodał, że ze względu na swój stan zdrowia z trudnością zaspokaja własne potrzeby. Podniósł, iż musi płacić rentę alimentacyjną, a przy tym nie jest w stanie podjąć pracy, w związku z czym znalazł się w spirali długów, z której nie może się wydostać. Dlatego zmuszony zostanie do korzystania z pomocy społecznej. Skarżący wskazał, że decyzje uznaniowe powinny być przekonująco i jasno uzasadnione. Organy wskazały, że skarżący nie dostarczył niezbędnej dokumentacji medycznej, a zgodnie z art. 77 k.p.a. to organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Skarżący zarzucił organowi odwoławczemu, który nie wezwał do przedstawienia żadnych dodatkowych dokumentów na podstawie art. 136 k.p.a. Do skargi W. Ł. dołączył decyzję ZUS o waloryzacji renty, decyzję ZUS o prawie do ustalenia prawa do renty, sprawozdanie z badania sądowo-lekarskiego, wyrok Sądu Okręgowego [...] w Wydziale [...] Karnym Odwoławczym z dnia 17 maja 2012 r. sygn.. akt [...] Ka [...], opinie medyczne z zakresu neurologii i chirurgii ogólnej oraz kartę leczenia szpitalnego. W odpowiedzi Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 27 listopada 2014 r. pełnomocnik skarżącego wskazał, że organy nie wyjaśniły i nie ustosunkowały się dokładnie w uzasadnieniach decyzji do sytuacji rodzinnej, majątkowej i zdrowotnej skarżącego. W szczególności uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera jedynie 1 akapit dotyczący sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego, a więc uzasadnienie tej decyzji nie spełnia warunków określonych w art. 107 § 3 k.p.a. Pełnomocnik skarżącego wniósł o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które nie zostały pokryte nawet w części. Skarżący dodał, że stara się o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy za kolejny okres. Podał, że z zawodu jest ślusarzem, pracował też jako murarz, ale po wypadku nie może pracować na wysokości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się zasadna. Kontrola zaskarżonej decyzji przeprowadzona pod kątem jej zgodności z prawem, stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), doprowadziła Sąd do uznania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem kwestionowana decyzja narusza prawo. Przedmiotem skargi, a tym samym kontroli Sądu, stała się decyzja wydana na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.), dalej: u.p.s.u.a. Jak wynika z art. 27 u.p.s.u.a., dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Organ ten wydaje decyzję w przedmiocie oddania tych kwot po zakończeniu każdego okresu świadczeniowego, bądź też po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Niemniej, w art. 30 u.p.s.u.a. prawodawca złagodził częściowo stanowczość tej regulacji poprzez przyznanie organom administracji publicznej prawa do umorzenia w całości lub w części zaległości, odroczenia terminu ich spłaty bądź też rozłożenia ich na raty, jeżeli wniosek w tej mierze złoży dłużnik alimentacyjny, a ponadto przemawia za tym jego sytuacja dochodowa i rodzinna. Przywołana wyżej norma prawna nie pozostawia wątpliwości, iż decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.s.u.a. zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jednak dowolności. Wręcz przeciwnie - działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 k.p.a., której emanacją w postępowaniu dowodowym są przepisy art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. Reasumując obowiązkiem organów orzekających w niniejszej sprawie było zbadanie i rozpatrzenie, w kontekście przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 u.p.s.u.a., na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, czy istnieją podstawy do umorzenia wobec skarżącego należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wydanie decyzji o umorzeniu należności alimentacyjnych musi być więc poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach sytuacji dochodowej i rodzinnej, a uzasadnienie decyzji zawierać ocenę tej sytuacji. Decyzje wydane w tym trybie nie mogą być dowolne. Wymagają uzasadnienia odpowiadającego dyspozycji art. 107 § 3 k.p.a. Decyzje uznaniowe powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji musi wynikać między innymi, iż organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Lu 636/11, Lex nr 1152937). Kontrola sądu administracyjnego prowadzona z punktu widzenia legalności decyzji administracyjnych sprowadza się do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności. A zatem, czy prowadząc postępowanie w sprawie organ ją rozpoznający nie uchybił przepisom art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz czy organ w sposób wszechstronny i wnikliwy rozważył cały zebrany w sprawie materiał dowodowy i czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu owego materiału dokonał prawidłowej oceny istnienia przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu przewidującego możliwość przyznania określonego uprawnienia i zakresu owego uprawnienia. Istotne znaczenie przy tym ma uzasadnienie wydanej przez organ decyzji rozstrzygającej sprawę. W rozpoznawanej sprawie organ odwoławczy dopuścił się naruszenia powyżej wskazanych przepisów postępowania poprzez nieustosunkowanie się podnoszonych przez skarżącego dowodów, a tym samym niezbadanie całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela w pełni pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w wyroku z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07 (dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) wprost wskazujący, że na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne, bowiem działając w ramach uznania administracyjnego, organ winien rozważyć, czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz. Organ odwoławczy – jak trafnie wskazał pełnomocnik strony skarżącej - w sposób lapidarny dokonał analizy sytuacji materialnej i życiowej skarżącego oraz przyjął za organem I instancji, że ten w sposób szczegółowy przedstawił sytuację bytową strony, opierając swoje rozstrzygnięcie na rzetelnie zebranym materiale dowodowym. Równocześnie Kolegium ograniczyło się do podania, że skarżący zamieszkuje wraz z konkubiną i jej córkami oraz pozostaje na jej utrzymaniu. Podał też, że jego źródłem dochodu jest świadczenie rentowe, które po odliczeniu zajęcia komorniczego wynosi ok. [...] zł. Jest przy tym częściowo niezdolny do pracy do dnia 30 kwietnia 2014 r. i nie korzysta z pomocy społecznej. W ocenie Sądu pomimo przedstawienia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji sytuacji materialnej i zdrowotnej organ odwoławczy nie dokonał rzetelnej oceny całości zgromadzonego materiału dowodowego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wskazać należy, iż wnosząc odwołanie od decyzji organu I instancji skarżący przedstawił sprawozdanie z badania sądowo-lekarskiego z dnia 4 listopada 2010 r., kartę informacyjną leczenia szpitalnego z dnia 27 lutego 2014 r., skierowania lekarza rodzinnego do lekarzy specjalistów - neurologa i laryngologa z dnia 27 lutego 2014 r. oraz liczne faktury za zakup leków. Dowody te wskazują, że październiku 2010 r. odniósł na skutek pobicia znaczne uszkodzenia ciała trwające dłużej aniżeli 7 dni. Skutkiem tego u strony rozpoznano torbiel pajęczynówki tylnego dołu czaszki oraz bóle głowy. W tym kontekście skarżący przedstawił też orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 18 kwietnia 2012 r. o uznaniu skarżącego za częściowo niezdolnego do pracy do 30 kwietnia 2014 r. Ponadto w odwołaniu skarżący podnosił, że nie kwestionuje rzeczywistych potrzeb swych małoletnich dzieci, jednakże zaznaczył, iż organy powinny uwzględnić jego możliwości zarobkowe i majątkowe. Dodał, że uzyskuje rentę, która po odliczeniu zobowiązań alimentacyjnych wynosi [...] zł miesięcznie. Ponadto wskazał, że mieszka z konkubiną, która pracuje i wychowuje troje dzieci. Wyjaśnił, że konkubina wspiera go finansowo, dając wyżywienie i umożliwiając zamieszkanie, w zamian za co skarżący oddaje pozostałą kwotę renty. Skarżący wskazał, że nawet gdyby zaległość w wypłaconych świadczeniach alimentacyjnych została mu rozłożona na 12 rat nie byłby w stanie ich spłacić z całego dochodu, który posiada. W ocenie Sądu organ odwoławczy nie dokonał oceny, na ile sytuacja rodzinna i dochodowa, powstała już po zasądzeniu alimentów na rzecz dzieci, miała znaczenie dla treści rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Skarżący podnosił w trakcie postępowania, że fakt niepłacenia przez niego alimentów od wielu lat był spowodowany brakiem środków. Wyjaśniał, że sytuacja ta była skutkiem kłopotów zdrowotnych powstałych na skutek silnego pobicia i była od niego niezależna. Dodał, że przy obecnym stanie zdrowia, w szczególności dotkliwych bólach głowy, nie jest w stanie podjąć pracy. Stąd też zarówno powstałe zadłużenie alimentacyjne, jak i wniosek o umorzenie zadłużenia. Mając te okoliczności na względzie stwierdzić należy, że zredukowanie stanowiska organ odwoławczego do konstatacji, iż trudna sytuacja finansowa nie może sama w sobie przesądzać o umorzeniu przedmiotowych należności jest dalece niewyczerpujące, pozostawia bowiem poza oceną organu II instancji istotne okoliczności dotyczące sytuacji materialnej i zdrowotnej w trakcie powstania zadłużenia alimentacyjnego oraz jej wpływ na bieżącą sytuację skarżącego. Tym samym, w świetle przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 u.p.s.u.a. braki w przeprowadzonym postępowaniu wyjaśniającym, a także w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organu odwoławczego mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W tej sytuacji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) dalej p.p.s.a., należało uchylić zaskarżoną decyzję ze względu na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Rozpoznając ponownie sprawę organ odwoławczy, kierując się przepisem art. 153 p.p.s.a., uwzględni ocenę prawną oraz wytyczne Sądu co do dalszego prowadzenia postępowania, w szczególności wszechstronnie zbada i oceni zebrany w sprawie materiał dowodowy, aktualizując przy tym informacje o stanie dochodowym, materialnym i zdrowotnym skarżącego. Przy ocenie okoliczności sprawy nie można pominąć faktu, że możliwości zarobkowe skarżącego są w istotny sposób ograniczone. Sąd na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 2 ust. 1 i 2, § 3 ust. 1 i § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (j.t. Dz. U. z 2013 r. poz. 461) przyznał pełnomocnikowi skarżącego tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu kwotę 295,20 zł, w tym 55,20 zł tytułem podatku od towarów i usług. Na podstawie zaś art. 152 p.p.s.a. Sąd orzekł o wykonalności zaskarżonej decyzji.