II SA/Po 723/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędzia WSA Jan Szuma (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi I. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Decyzją z dnia [...] lipca 2021 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania I. J., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. (zwanego dalej "Prezydentem") z dnia [...] maja 2021 r., [...] o odmowie przyznania odwołującej się świadczenia pielęgnacyjnego. Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następujących okolicznościach, udokumentowanych w aktach sprawy. Wnioskiem z dnia [...] marca 2021 r. I. J. wystąpiła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad znacząco niepełnosprawnym ojcem R. K.. Wniosek został poprzedzonym pismem przewodnim, w którym pełnomocnik wyjaśnił, że za przyznaniem w sprawie świadczenia przemawia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443), w którym uznano, że różnicowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę ze względu na moment powstanie niepełnosprawności niepełnosprawnego narusza art. 32 ust. 1 Konstytucji. Dnia [...] maja 2021 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania I. J.. Ustalono, że córka sprawuje opiekę nad ojcem, który ma 75 lat i porusza się na wózku inwalidzkim. I. J. pomaga R. K. w codziennej toalecie, ubieraniu się, codziennych ćwiczeniach, podawaniu insuliny, przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, praniu oraz spacerach. Decyzją z dnia [...] maja 2021 r., [...] Prezydent, powołując się między innymi na art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm., dalej "u.ś.r."), odmówił przyznania I. J. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z zatrudnienia w związku z opieką nad R. K.. Wskazał, że w okolicznościach sprawy niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z J. J., która nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Żona niepełnosprawnego korzysta z świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zrezygnowała zatrudnienia i zajmuje się niepełnoprawną córką B. K.. W odwołaniu I. J. reprezentowana przez pełnomocnika zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przez zastosowanie tego przepisu, podczas gdy zawarta w nim przesłanka nie dotyczy sytuacji, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się zstępny. Wyjaśniono, że nie można wyłączać z kręgu uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego osób, które są obciążone obowiązkiem alimentacyjnym i chcą oraz mogą sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] lipca 2021 r., [...] Kolegium, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm. dalej "K.p.a."), utrzymało decyzję Prezydenta w mocy. Organ odwoławczy podtrzymał stanowisko zawarte w decyzji pierwszoinstancyjnej rozwijając argumentację dotyczącą wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Zdaniem Kolegium należało się opowiedzieć za literalną wykładnią tego przepisu, która wskazuje, że nie można przyznać świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi osoby niepełnosprawnej, która posiada małżonka nie legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W skardze I. J. zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że nie zalicza się ona do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że niepełnoprawny R. K. pozostaje w związku małżeńskim, gdy tymczasem to ona jest faktycznym opiekunem. Skarżąca wystąpiła o uchylenie decyzji obu instancji oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi skarżąca wywodziła, że językowa wykładnia art. 17 ust. 1a u.ś.r. prowadzi do rezultatów sprzecznych z pozostałymi przepisami u.ś.r. oraz Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym. Zaznaczyła, że nie może być tak, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko współmałżonkowi oraz cieciom osoby i to nawet, gdy ze względu na sytuację życiową i stan zdrowia nie mogą oni sprawować opieki. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Na wstępie Sąd chciałby podkreślić, że kwestia wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. od lat budzi wiele kontrowersji. Regulacja zawarta w tym przepisie (w tym wcześniej też w nieco odmiennym brzmieniu) jest przedmiotem obszernego orzecznictwa nie tylko sądów administracyjnych, ale i w kwestiach tam regulowanych wypowiadał się Trybunał Konstytucyjny. Realia niniejszej sprawy nie wymagają obszernej analizy wszystkich tych zawiłych zagadnień prawnych. Stan faktyczny towarzyszący odmowie I. J. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie wpisuje się bowiem w żaden z dyskusyjnych obecnie przypadków, gdzie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego można by choćby rozważać. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. I. J. ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na ojca R. K., który legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Należy jednak zauważyć, że R. K. ma małżonkę J. K., która nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Oznacza to, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest literalnie w sprawie przeszkodą do przyznania I. J. świadczenia pielęgnacyjnego. W tym miejscu należy wyjaśnić uzupełniająco, że Sąd stwierdził powyższe uwzględniając (a nawet podzielając) poglądy wyrażane w orzecznictwie, iż możliwe jest niekiedy przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi będącemu członkiem rodziny, nawet jeżeli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim, jeżeli zachodzą takie oto wyjątkowe okoliczności, że małżonek niepełnosprawnego (najczęściej z uwagi na bardzo zły stan zdrowia) nie może opieki nad niepełnosprawnym świadczyć. W takich okolicznościach za przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego innemu niż małżonek członkowi rodziny przemawia to, że w braku możliwości wsparcia niepełnosprawnego przez małżonka, bieżący obowiązek alimentacyjny opieki przenosi w świetle ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej "K.r.o."). na najbliższą rodzinę. Istnieją więc pewne racje, które nakazują rozważyć, czy ci najbliżsi członkowie rodziny, przymuszeni do rezygnacji z zatrudnienia z uwagi na pilną konieczność opieki nad niepełnosprawnym, nie powinni być uprawnieni do świadczenia pielęgnacyjnego. W niniejszej sprawie okoliczności takie, jak omawiane wyżej, w ogóle nie występują. W toku całego postępowania – w tym w odwołaniu i skardze, kiedy to I. J. wiedziała, z jakiego powodu świadczenia jej odmówiono – skarżąca ani razu nie wspomniała nawet, że J. K. nie jest w stanie zajmować się mężem, względnie, że zachodzą jakiekolwiek wyjątkowe okoliczności, które mogłyby przemawiać za potrzebą funkcjonalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Sąd zauważa też z urzędu, iż żadne okoliczności sprawy nie pozwalają przyjąć, że J. J. jest osobą niezdolną do opieki nad mężem. Materiał dowodowy wskazuje wręcz, że jest przeciwnie. J. J. jest uprawniona – mocą decyzji Prezydenta z dnia [...] czerwca 2018 r., [...] (później zmienianą) – do świadczenia pielęgnacyjnego na córkę B. K.. Małżonka R. K. jest zatem osobą w wieku produkcyjnym rezygnującą z zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki nad córką. Oznacza to, że w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia z sytuacją, której można by twierdzić, że małżonek osoby niepełnosprawnej nie może świadczyć opieki oraz, że w efekcie tego, w świetle K.r.o., obowiązek alimentacyjny przechodzi na najbliższych. Sąd nie przeczy faktowi, że I. J. opiekuje się ojcem i oczywiście docenia jej poświęcenie na rzecz wsparcia rodziny. Zarazem Sąd musi podkreślić, że kontroluje decyzje świadczeniowe (administracyjne) pod kątem zgodności z prawem i musi uwzględniać przesłanki ustawowe, na których je oparto. Ustawa – w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. – wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi niepełnosprawnego, który ma małżonka nie legitymującego się znacznym stopniem niepełnoprawności. Tą restrykcyjną przesłankę złagodzono w orzecznictwie sądów administracyjnych, jednakże dotąd tylko, że dopuszcza się niekiedy przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w innych wyjątkowych przypadkach, gdy małżonek niepełnosprawnego nie może obiektywnie świadczyć opieki. Jak zaznaczono, takie okoliczności w niniejszej sprawie nie zachodzą. Ubocznie Sąd zwraca uwagę, że w skardze – zapewne omyłkowo – powołano się na przepisy (art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r.), które dotyczą wyprzedzania spokrewnionych w pierwszym stopniu (z objętym opieką niepełnosprawnym) do świadczenia pielęgnacyjnego przez członkami rodziny dalej spokrewnionymi. Tymczasem w stanie faktycznym sprawy zastosowano przesłankę negatywną z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., która dotyczy pozostawania niepełnosprawnego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Mając to wszystko na uwadze Sąd – uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa – oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm., dalej "P.p.s.a."). Wyrok wydano na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym stosownie do art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 P.p.s.a.