II SA/Po 735/24

Dnia 12 grudnia 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak -Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Paweł Daniel (spr.) po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 grudnia 2024 roku sprawy ze skargi R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 sierpnia 2024 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza o Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę 480;- (czterysta osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wnioskiem z dnia 24 listopada 2023 r. R. M. (dalej jako: "skarżąca") wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką – M. S.. Burmistrz [...] decyzją z dnia 17 czerwca 2024 r., nr [...], odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ I instancji wskazał, że powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było niespełnienie przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 323., dalej jako: "ustawa" albo "u.ś.r."), a więc niespełnienie kryterium wieku powstania niepełnosprawności. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła R. M., reprezentowana przez pełnomocnika adwokata M. Ż.. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 12 sierpnia 2024 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję z dnia 17 czerwca 2024 r. Kolegium przytoczyło treść przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, a następnie wyjaśniło, że stanowisko organu I instancji dotyczące niemożności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na niemożność określenia daty początkowej niepełnosprawności, uznać należało za wadliwe. Następnie organ II instancji wyjaśnił, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia w 2009 r. z uwagi na konieczność pomocy córce w wychowaniu dzieci oraz konieczność pomocy matce. Oznacza to, że skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, tym bardziej, że orzeczenie o niepełnosprawności M. S. zostało wydane w dniu 25 października 2022 r. Skargę na powyższą decyzję wywiodła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika podnosząc zarzuty naruszenia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez skarżącego, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczenie o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia, rozpoznanie sprawy w trybie uproszonym na posiedzeniu niejawnym oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swą dotychczasową argumentację w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako: "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sprawa została rozpoznana na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. w trybie uproszczonym na wniosek pełnomocnika skarżącego zawarty w skardze. Przedmiotem kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza [...] o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. oraz ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jak wskazuje analiza akt sprawy u podstaw odmowy przyznania świadczenia spoczywało uznanie, że skoro skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia w 2009 r. z uwagi na konieczność pomocy córce w wychowaniu dzieci oraz konieczność pomocy matce, to brak było podstaw do uznania, że zrezygnowała ona z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, która uzyskała orzeczenie o niepełnosprawności M. S. zostało wydane w dniu 25 października 2022 r. Sąd wyjaśnia, że z łącznie czytanych przepisów art. 17 ust. 1 i art. 3 pkt 22 u.ś.r. wynikają dwa zasadnicze wnioski. A mianowicie, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Drugą zaś przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, jest rezygnacja (lub powstrzymanie się) od zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania stałej lub długotrwałej (permanentnej) opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (zob. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13, Baza NSA). Wymóg rezygnacji z rzeczywistej, bądź potencjalnej, możliwości zarobkowania w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie został zarazem powiązany z żadnym zakresem – czy to etatowym, czasowym, godzinowym, czy też zadaniowym – jak również jest niezależny nie tylko od wysokości uzyskiwanych dochodów, ale również od tego, czy takie dochody w ogóle są uzyskiwane. Zdaniem Składu orzekającego w sprawie, bez znaczenia pozostaje, czy wnioskodawca zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca stronie podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r., który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem. Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Za zasadne uznać w tym kontekście należy prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. odnosi się więc wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kolegium nie zauważyło jednak, że oceny aktualizacji przesłanki związku przyczynowo – skutkowego w odniesieniu do relacji pomiędzy faktem zaprzestania przez skarżącą zatrudnienia/jego niepodejmowania, a koniecznością wsparcia niepełnosprawnej matki, dokonywać należy na datę składania wniosku. Podkreślić w tym miejscu wypada – co wskazano już wyżej – że walidacja wypełnienia przesłanki związku przyczynowo – skutkowego, na gruncie art. 17 ust. 1 ustawy, obejmuje nie tylko relację rezygnacji z zatrudnienia do konieczności opieki, ale i analogiczny związek (bądź jego brak) pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zarobkowej a zakresem niezbędnych, wyznaczonych potrzebami niepełnosprawnego, czynności opiekuńczych. Przy czym pamiętać należy, że art. 17 ust. 1 ustawy nie reguluje ram czasowych, co do wykazania opisywanej powyżej przesłanki. Tak więc strona nie była zobligowana do wystąpienia z żądaniem o przyznanie świadczenia w momencie uzyskania przez niepełnosprawnego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też w dacie ustalenia dla podopiecznej określonego prawem jej stopnia, ani też w jakimkolwiek innym terminie od ww. zdarzeń – badanie wypełnienia warunków z art. 17 ust. 1 u.ś.r. dotyczy bowiem całokształtu sprawy na datę złożenia wniosku. Również sam wymóg rezygnacji wnioskodawcy z możliwości zarobkowania – rzeczywistej, czy też potencjalnej – w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie został przez ustawodawcę powiązany z formą zatrudnienia (jej wymiarem: etatowym, czasowym, godzinowym, czy też zadaniowym), jest niezależny od wysokości uzyskiwanych dochodów, a także od tego, czy takie dochody w ogóle były uzyskiwane. Przesłanką prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest samo niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy – bez względu na okoliczności takiego stanu rzeczy. Irrelewantnym w tym kontekście jest więc fakt niepodejmowania zatrudniania przez skarżącą od 2009 r. Sąd podkreśla, że przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy, bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy. Z tego też powodu organ pomocowy nie może ustalać wcześniejszych przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Ponownie rozpoznając sprawę organ zastosuje się do wskazań zawartych w niniejszym uzasadnieniu. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. zasądzając od organu na rzecz skarżącej kwotę 480;- zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.