II SA/Po 739/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) Protokolant St. sekr. sąd. Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 października 2012 r. sprawy ze skargi M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] 2012r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] 2012r. Nr [...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] 2012 r. Prezydent Miasta K. odmówił M. K. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad matką E. K.. Jako podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia organ wskazał przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ wskazał, że E. K. pozostaje w związku małżeńskim z D. K., który legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności. Prezydent Miasta zauważył co prawda, iż wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] 2009 r. o sygn. akt [...] orzeczono separację małżeństwa E. K. i D. K.. Stwierdził jednak, że separacja nie skutkuje rozwiązaniem małżeństwa. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. po rozpoznaniu odwołania M. K. uchyliło w dniu 30 kwietnia 2012 r. decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania. Kolegium, powołując się na treść art. 614 § 1 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, stwierdziło, że separacja małżonków K. ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód. W sytuacji, zdaniem Kolegium, trudno jest wymagać aby D. K. opiekował się chorą E. K. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia [...] 2012 r. nr [...] Prezydenta Miasta K. ponownie odmówił M. K. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad matką E. K. W uzasadnieniu swojej decyzji organ I instancji powtórzył argumentację wyrażoną we wcześniejszej decyzji odmawiającej przyznania wnioskowanego świadczenia z dnia 4 kwietnia 2012 r. Odwołanie wniósł M. K. podnosząc, iż decyzja Prezydenta Miasta K. zawiera odmienne stanowisko niż wyrażone przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w decyzji z dnia [...] 2012 r. mimo, że nie zmieniły się okoliczności faktyczne i prawne sprawy. Decyzją z dnia [...] 2012 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy stwierdził, iż art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tymczasem E. K. jest zamężna i pozostaje z mężem w separacji. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie reguluje odmiennie stanu prawnego między małżonkami będącymi w separacji, a zatem rozstrzygnięcie organu I instancji jest zgodne z literalnym brzmieniem powołanego wyżej przepisu. Skargę na powyższą decyzję wniósł M. K. powtarzając argumentację wyrażoną w swoim odwołaniu od decyzji organu I instancji z dnia 11 czerwca 2012 r. Podkreślił, iż separacja wywołuje skutki prawne jak rozwód z wyjątkiem możliwości powrotu do nazwiska i możliwości wstąpienia w nowy związek małżeński. Skutki te wywoływane są zarówno w sferze majątkowej jak i niemajątkowej w całym obszarze prawa. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie, gdyż zarówno zaskarżona decyzja jak i decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy co uzasadniało ich uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270). Podstawą prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowi przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., nr 139, poz. 992 ze zm.). W swoim pierwotnym brzmieniu przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustalał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jedynie rodzicom i opiekunom faktycznym dzieci niepełnosprawnych. Taki stan prawny zakwestionował Trybunał Konstytucyjny wyrokiem dnia 18 lipca 2008 roku w spr. P 27/07 (OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 107), który stwierdził, że art. 17 ust. 1 powoływanej ustawy w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W tej sytuacji prawodawca art. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 października 2008 roku o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. nr 223, poz. 1456) rozszerzył krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z obecnym brzmieniem art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne uzyskały wszystkie osoby rezygnujące z pracy z powodu konieczności opieki nad osobą, wobec której mają obowiązek alimentacyjny. Wobec poszerzenia kręgu osób uprawnionych do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, konieczna okazała się także zmiana art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a omawianej ustawy, który jako negatywną przesłankę przyznania tego wsparcia wymieniał pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim. Językowa wykładnia tego przepisu ograniczała skutki nowelizacji art. 17 ust. 1 ustawy. W postanowieniu sygnalizacyjnym z dnia 1 czerwca 2010 roku w spr. S 1/10 Trybunał Konstytucyjny wskazywał, że "z punktu widzenia zapewnienia spójności systemu prawnego pożądane byłoby podjęcie działań legislacyjnych mających na celu dostosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach do nowego brzmienia art. 17 ust. 1 tej ustawy. Należy w szczególności rozważyć, czy nie należy wprost wprowadzić do tej ustawy zasady (formułowanej obecnie w orzeczeniach większości sądów administracyjnych, omówionych w postanowieniu o sygn. P 38/09), że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również jest osobą niepełnosprawną, a opiekunami obojga jest ich dziecko." Dopiero z dniem 14 października 2011 roku nastąpiła zmiana brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, (ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 roku - o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - Dz. U. nr 205, poz. 1212). W aktualnym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym miejscu Sąd pragnie zauważyć, iż podziela ocenę wyrażaną w prawomocnym orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 13 czerwca 2012 r. o sygn., II SA/Go 400/12 (dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl ) zgodnie z którą, z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie można wykluczyć dziecka osoby wymagającej stałej opieki w związku z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, jeżeli opieki takiej faktycznie nie sprawuje i nie zamierza sprawować współmałżonek ze względu na długoletni okres separacji. Pozbawienie dziecka świadczenia pielęgnacyjnego naruszałoby, w ocenie tego sądu konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji). Godziło by to też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP). Nie można z góry założyć, że tylko niepełnosprawny w stopniu znacznym współmałżonek, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad małżonkiem tego wymagającym. Brak możliwości sprawowania opieki, otwierający drogę do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby zobowiązane do alimentacji w dalszej kolejności, można bowiem wykazać w rzetelnym postępowaniu dowodowym, bez uciekania się do ustawowego kryterium znacznego stopnia niepełnosprawności. Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy zauważyć należy, iż E. K. pozostaje w prawnej separacji z D. K. orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] 2009 r. o sygn. akt [...]. Jakkolwiek separacja w odróżnieniu od rozwodu nie powoduje rozwiązania związku małżeńskiego to jednak zgodnie z treścią art. 614 § 1 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy orzeczenie separacji wywołuje skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba, ze ustawa stanowi inaczej. Separacja prawna polega na uchyleniu wspólnoty małżeńskiej. Po orzeczeniu separacji małżonków nie są już zobowiązani do wzajemnej pomocy chyba, że wymagają tego względy słuszności (art. 614 § 3 Kodeku rodzinnego i opiekuńczego). Niemniej obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka (art. 130 Kodeku rodzinnego i opiekuńczego) w tym jego dzieci. Stan separacji może zatem skutkować brakiem obowiązku i możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem. Tym bardziej w sytuacji gdy małżonek – D. K. sam jest dotknięty niepełnosprawnością w stopniu lekkim. Co prawda z orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu DS. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 19 marca 2012 r. wynika, iż D. K. nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy osoby trzeciej, jednak nie oznacza to, iż jest w stanie sam sprawować taką opiekę nad małżonką, z którą pozostaje w separacji. Ponownie rozpatrując sprawę organ winien zatem, mając na względzie powyższe uwagi dotyczące prokonstytucyjnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, rozważyć, czy D. K. jest w stanie sprawować opiekę nad małżonka E. K., z którą pozostaje w separacji. Brak możliwości sprawowania takiej opieki przez D. K. otwiera bowiem możliwość ubiegania się przez M. K. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieka nad matką E. K. Organy winny mieć także na uwadze treść art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zgodnie z którym, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. W tym stanie rzeczy sąd orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. O wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 powołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.