II SA/Po 745/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 07 maja 2021 r. sprzeciwu radcy prawnego A. K. od postanowienia Starszego Referendarza Sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 17 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Po 745/19, w zakresie pkt 2. w sprawie ze skargi M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku stałego postanawia zmienić postanowienie w zaskarżonym zakresie i przyznać radcy prawnemu A. K. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu poniesionych wydatków w wysokości kwotę [...]zł (słownie: [...] złote [...] zł), podwyższoną o kwotę podatku od towarów i usług w wysokości [...] zł (słownie: [...] złotych [...] zł). /-/D. Rzyminiak-Owczarczak Postanowieniem z dnia 29 października 2019 r., sygn. akt II SPP/Po 196/19, starszy referendarz sądowy umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych M. D. i ustanowił dla niego radcę prawnego. Pismem z dnia [...] listopada 2019 r. Okręgowa Izba Radców Prawnych w P. wyznaczyła radcę prawnego A. K. jako pełnomocnika skarżącego z urzędu. Pismem z dnia [...] czerwca 2020 r. radca prawny A. K. (zwana dalej "pełnomocnikiem") podtrzymała przedmiotową skargę i rozwinęła argumentację skarżącego oraz wniosła o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu obejmujących wynagrodzenie, przy uwzględnieniu zwiększonego nakładu pracy oraz poniesione wydatki w kwocie [...]zł obejmujące: koszty przesyłki pisma do skarżącego (na podstawie dowodu nadania tj. [...] zł), koszty wysyłki pisma do sądu (na podstawie dowodu nadania tj. [...] zł), koszty dojazdu do sądu w dniu [...] grudnia 2019 roku w celu zapoznania się z aktami sprawy (na podstawie dwóch biletów [...] w łącznej kwocie [...]zł). Wyrokiem z dnia [...] czerwca 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił przedmiotową skargę. Z kolei wyrokiem z dnia [...] stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK [...], Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wniesioną przez pełnomocnika skargę kasacyjną. Postanowieniem z dnia 17 marca 2021 r. sygn. akt II SA/Po 745/19 starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu przyznał pełnomocnikowi od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu stronie skarżącej przed sądem pierwszej instancji kwotę [...]zł, podwyższoną o kwotę podatku od towarów i usług w wysokości [...] zł (pkt 1. sentencji). Ponadto starszy referendarz sądowy oddalił wniosek w przedmiocie zwrotu kosztów poniesionych wydatków (pkt 2. sentencji). W uzasadnieniu postanowienia wyjaśniono, że udzielona pomoc prawna została ustalona na kwotę [...]zł, co wynika z treści § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 68, zwanego dalej "rozporządzeniem"). Uwzględniono także stopień złożoności przedmiotowej sprawy wskazując, iż pełnomocnik wsparła pismem procesowym argumentację strony skarżącej. W odniesieniu do wniosku o zwrot poniesionych wydatków, starszy referendarz sądowy uznał, że w myśl art. 205 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zmianami, zwanej dalej "p.p.s.a.") do niezbędnych kosztów postępowania strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego, zalicza się wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone w odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata lub radcy prawnego, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony. Przepis ten ma charakter wyczerpujący, a zatem przedstawiony katalog kosztów niezbędnych nie może być rozszerzany na wydatki inne, w tym drobne i zwykle występujące przy okazji procesu sądowego. Zgodnie z treścią § 2 pkt 2 rozporządzenia kosztami nieopłaconej pomocy prawnej ponoszonej przez Skarb Państwa zostały również objęte niezbędne i udokumentowane wydatki radcy prawnego ustanowionego z urzędu. Powyższa regulacja nie określa wprost wydatków pod względem rodzajowym i nie wskazuje ich limitu, ale nie ma wątpliwości, że nie wszystkie koszty poniesione przez pełnomocnika w związku z prowadzoną sprawą podlegają zwrotowi. Odnośnie podawanych przez pełnomocnika kosztów przesyłek pocztowych związanych z prowadzoną sprawą referendarz przyjął, że są to "drobne i zwykle występujące przy okazji procesu sądowego wydatki", które pozostają objęte wynagrodzeniem przyznanym pełnomocnikowi z urzędu. Z prowadzeniem sprawy związane są również koszty dojazdu pełnomocnika ustanowionego z urzędu do sądu w celu zapoznania się z aktami. Tego rodzaju wydatki związane są z przygotowaniem do udzielenia pomocy prawnej i pozostają objęte wynagrodzeniem przyznawanym pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu. Zatem wnioskowane przez pełnomocnika koszty nie stanowiły kategorii niezbędnych i udokumentowanych wydatków, o jakich mowa w § 2 pkt 2 rozporządzenia. W terminowo wniesionym sprzeciwie pełnomocnik zaskarżyła postanowienie w części obejmującej odmowę przyznania zwrotu poniesionych wydatków (pkt 2. sentencji). Pełnomocnik wniosła o przyznanie wnioskowanej kwoty [...]zł netto tytułem zwrotu kwoty wydatków, ewentualnie o zwiększenie przyznanego wynagrodzenia o kwotę wydatków tj. o [...] zł netto wraz z 23% VAT, tj. reasumpcję postanowienia w punkcie 1. Zdaniem pełnomocnik odmawiając zwrotu poniesionych wydatków naruszono przepisy art. 250 § 1 w związku z art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a. w związku z § 2 pkt 2 rozporządzenia poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że zwrot niezbędnych i udokumentowanych wydatków radcy prawnego nie obejmuje kosztów korespondencji oraz kosztów dojazdu pełnomocnika do Sądu w celu zapoznania się z aktami sprawy; wprowadzenie nieznanej ustawie kategorii "wydatków drobnych niepodlegających zwrotowi"; nieuzasadnione obniżenie należnego wynagrodzenia o kwotę wnioskowanych do zwrotu wydatków; błędne i niesprawiedliwe przyjęcie, że wnioskowana do zwrotu kwota wydatków jest kwotą drobną, skoro stanowi 17,89% kwoty netto przyznanego wynagrodzenia. Pełnomocnik podniosła nadto zarzut istotnego naruszenia art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zd. 2 Konstytucji RP poprzez nieuprawnione obniżenie wynagrodzenia o kwotę wnioskowanych do zwrotu wydatków, albowiem w uzasadnieniu postanowienia wskazano, że wnioskowana do zwrotu kwota niezbędnych i udokumentowanych wydatków został objęta wynagrodzeniem przyznanym w stawce minimalnej. Zdaniem pełnomocnik twierdzenie, że wydatki mają być pokrywane z jej wynagrodzenia, godzi w prawo do otrzymania zagwarantowanego wynagrodzenia sztywnego wynikającego z przepisów prawa i jest sprzeczne z dominującym orzecznictwem. Poniesione wydatki były konieczne, celowe, niezbędne i należycie udokumentowane dokumentami zewnętrznymi, a w zaskarżonym postanowieniu nie przedstawiono argumentacji, z jakiego powodu uznano, że pełnomocnik jest zobowiązana do pracy za płacę znacznie poniżej stawki minimalnej. Pełnomocnik podniósł, że również wnioskowane koszty nie są kosztami pełnymi, ponieważ świadcząc usługi prawne z urzędu korzysta z wielu innych narzędzi, których eksploatacja łączy się z wydatkami. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Sprzeciw zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zmianami, zwanej dalej "p.p.s.a."): "Rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2)." W realiach rozpatrywanej sprawy rozważenia wymaga prawidłowa kwalifikacja wydatków poniesionych przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu w związku z udzieloną stronie pomocą prawną, która nie została przez stroną opłacona. Zagadnienie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zostało uregulowane w dziale V. ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepisy te regulują między innymi zwrot kosztów postępowania pomiędzy stronami (rozdział 1.), a także prawo pomocy (rozdział 3., oddział 2). Wspomniane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ogólnej, jaką jest obowiązek ponoszenia kosztów postępowania sądowego w związku z udziałem w nim. Pełnomocnik zakwestionował twierdzenie, iż zgodnie z art. 205 § 2 p.p.s.a. wynagrodzenie pełnomocnika nie może być wyższe niż stawki opłat określone w odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata lub radcy prawnego, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony. Zdaniem pełnomocnika, w myśl art. 250 § 1 p.p.s.a. wydatki poniesione w toku postępowania również powinny zostać uwzględnione podczas wypłacania wynagrodzenia dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu. Sąd w składzie orzekającym stanowisko to podziela. Podkreślenia wymaga to, że stosując normy prawne z art. 205 § 2 oraz z art. 250 § 1 p.p.s.a. należy zauważyć rolę, jaką spełniają powołane przepisy w tekście prawnym. Ta rola jest podyktowana efektem stosowania zarówno dyrektyw wykładni funkcjonalnej, ale także wykładni systemowej. Nie może umknąć z pola widzenia lokalizacja poszczególnych przepisów w treści p.p.s.a. Poza tym należy mieć na względzie, że ustawodawca zarówno w art. 205 § 2, jak i w art. 250 § 1 p.p.s.a., przewidział także wydatki jako składnik wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. I tak, przepis art. 205 § 2 p.p.s.a. wyznacza ogólne zasady dotyczące składników wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Pomimo rozbieżności w orzecznictwie dotyczących kwestii zakwalifikowania wydatków do kategorii kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, zasadnym jest podzielenie stanowiska, że w przepisie art. 250 § 1 p.p.s.a. wydatki obligatoryjne należy uznać za składnik wynagrodzenia pełnomocnika. Przepis art. 250 § 1 p.p.s.a. stanowi bowiem lex specialis względem przepisów ogólnych o zwrocie kosztów postępowania. Wynika to przede wszystkim z tego, że przepis ten został ulokowany w regulacjach dotyczących prawa pomocy. Tak jak wskazano powyżej, powołane przepisy stanowią odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów swojego udziału w postępowaniu sądowym. W tym przypadku wypłata wynagrodzenia nie pozostaje kwestią pomiędzy mandantem a jego pełnomocnikiem, ale pomiędzy pełnomocnikiem a Skarbem Państwa. Każda czynność dokonana przez pełnomocnika ma na celu świadczenie pomocy prawnej osobie, bez oczekiwania zapłaty przez mandanta, gdyż to stanowi istotę instytucji prawa pomocy. Wobec wyjaśnienia roli powołanych przepisów, należy w tym miejscu zwrócić uwagę na treść art. 250 § 1 p.p.s.a. w związku z § 2 pkt 2 rozporządzenia. Pierwszy z powołanych przepisów stanowi, że: "Wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków." Drugi przepis z kolei stanowi: "Koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa obejmują opłatę ustaloną zgodnie z przepisami niniejszego rozporządzenia (pkt 1) oraz niezbędne i udokumentowane wydatki radcy prawnego ustanowionego z urzędu (pkt 2)". Zarówno wolą ustawodawcy, jak i organu stanowiącego przedmiotowe rozporządzenie, jest zakwalifikowanie niezbędnych wydatków do kategorii kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Wola tych podmiotów nakazuje uznanie, iż wydatki stanowią składnik wynagrodzenia pełnomocnika. Jeżeli wykładnia celowościowa prowadzi w sposób oczywisty do odmiennych rezultatów, niż wskazany przez ustawodawcę zamiar, należy poprzestać na efektach wykładni językowej, gdyż to wykładni językowej przypisuje się priorytet w procesie interpretacji prawa (zob. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej SN z dnia 14 października 2004 r., sygn. akt III CZP 37/04, "Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna" 42/3/2005). Stanowisko to potwierdza także orzecznictwo. Zgodnie z postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 marca 2016 r., sygn. akt I OZ 218/16 (dostępnym na stronie: https://cbois.nsa.gov.pl, w CBOSA) "Ustawodawca nie wyodrębnił spośród wydatków, wydatków drobnych, które nie podlegają zwrotowi. Koszt korespondencji może faktycznie stanowić wydatek drobny, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, ale możliwe jest także poniesienie w tym zakresie wydatków w znacznej wysokości". Zatem, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, poniesione przez pełnomocnika koszty korespondencji powinny zostać uznane za wydatki niezbędne. Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że w myśl art. 250 p.p.s.a. wynagrodzenie radcy prawnego w zakresie poniesionych kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, jak również zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków, przysługuje mu bez względu na wynik sprawy. Istota prawa pomocy skłania do wniosku, że skoro usługi pełnomocnika reprezentującego mandanta stanowią wyraz konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), to pełnomocnik powinien otrzymać zapłatę jego niezbędnych kosztów (zob. postanowienie NSA z dnia 27 marca 2013 r., sygn. akt II FSK 210/13, CBOSA). Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela przedstawione stanowiska orzecznictwa. Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał, że zarzuty podniesione w sprzeciwie zasługują na uwzględnienie. W związku z tym, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., zmienił postanowienie starszego referendarza sądowego w zaskarżonym zakresie, o czym orzeczono w sentencji postanowienia. /-/D. Rzyminiak-Owczarczak