II SA/Po 748/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Skomra (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Paweł Daniel Sędzia WSA Robert Talaga Protokolant specjalista Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 marca 2026 r. sprawy ze skargi W. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 27 sierpnia 2025 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu wydatków za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 27 sierpnia 2025 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572; dalej: "k.p.a."), po rozpatrzeniu odwołania W. G., utrzymał w mocy decyzję działającego z upoważnienia Wójta Gminy [...] Dyrektora Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z dnia 25 czerwca 2025 r., nr [...], określającą wysokość, jaką powinna zapłacić W. G. z tytułu opłat za pobyt matki C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...], począwszy od dnia 29 września 2015 r. do dnia jej śmierci, to jest do [...] na kwotę [...]zł i zobowiązującą W. G. do zapłaty tej kwoty w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia decyzji. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym sprawy. Decyzją z dnia 28 września 2015 r. Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] na wniosek C. W. skierował ją do Domu Pomocy Społecznej dla osób niepełnosprawnych fizycznie. Następnie decyzją z dnia 29 września 2015 r. postanowił umieścić C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...]. We wskazanym domu C. W. przebywała od dnia 29 września 2015 r. do chwili śmierci, tj. do dnia [...] Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] decyzją z dnia 12 lipca 2019 r., nr [...], działając na podstawie art. 8, art. 59 ust. 1, art. 61 ust. 1, 2 i 3 oraz art. 96 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r., poz. 1508 ze zm.; dalej: "u.p.s."), ustalił istnienie po stronie W. G. obowiązku ponoszenia opłat za pobyt matki C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...], począwszy od dnia 29 września 2015 r. do nadal, w wysokości [...] zł miesięcznie, tj. za okres od dnia 29 września 2015 r. do dnia 30 września 2015 r. w wysokości [...] zł i za okres od 1 października 2015 r. do nadal w wysokości [...] zł miesięcznie. Od decyzji tej W. G. wniosła odwołanie, jednak Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 6 września 2019 r., nr [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 10 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Po 941/19 oddalił skargę W. G. uznając wszystkie jej zarzuty za niezasadne. Sąd przesadził, że organy rozstrzygające w sprawie w sposób prawidłowy przeanalizowały sytuację rodzinną i majątkową W. G. i nałożyły na nią obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt matki C. W. w domu pomocy społecznej w wysokości wskazanej w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Wskazany wyrok uprawomocnił się w dniu 21 września 2022 r., tj. w dniu wydania przez Naczelny Sąd Administracyjny wyroku w sprawie I OSK 2066/20, oddalającego skargę kasacyjną W. G.. Wobec braku uiszczania przez W. G. stosownych opłat i powstałego z tego tytułu zadłużenia, pismem z dnia 9 lipca 2024 r. Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wezwał W. G. do uregulowania należności z tytułu obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt C. W. w domu pomocy społecznej w wysokości [...] zł, w terminie 14 dni od dnia doręczenia upomnienia. Następnie w dniu 5 września 2024 r., wobec braku opłacenia należności w terminie wskazanym w upomnieniu, organ I instancji zawiadomił o wszczęciu postępowania "w przedmiocie ustalenia wysokości opłaty", jaką ma ponieść W. G. z tytułu pobytu swojej matki C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...]. Dodatkowo tego samego dnia organ I instancji wyjaśnił pełnomocnikowi W. G., że wcześniej zakończone postępowanie (oraz jego kontrola w toku postępowania sądowoadministracyjnego) dotyczyło ustalenia istnienia samego obowiązku po stronie W. G. w tym zakresie, "bez doprecyzowania kwot, jakie powinny zostać z tego tytułu zapłacone." Wskazał także, że dopiero po przeprowadzeniu obecnie wszczętego postępowania, w którym ustalona zostanie m. in. sytuacja majątkowa W. G., uprawomocnieniu się decyzji określającej wysokość kwoty do zapłaty oraz po braku dobrowolnej zapłaty należności na rzecz Gminy [...] tytułem zwrotu opłat, wszczęte zostanie postępowanie egzekucyjne. Po zgromadzeniu dodatkowego materiału dowodowego, decyzją z dnia 13 grudnia 2024 r., nr [...], Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] określił wysokość należności jaką powinna zapłacić W. G. z tytułu opłat za pobyt matki C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...] na kwotę [...]zł i zobowiązał do jej zapłaty w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się decyzji. W wyniku wniesionego odwołania decyzja ta została jednak uchylona i przekazana do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 27 lutego 2025 r., nr [...] Ponownie prowadząc postępowanie, organ I instancji pismem z dnia 11 marca 2025 r. zawiadomił zobowiązaną, że zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s. w szczególnie uzasadnionych przypadkach, zwłaszcza, jeżeli żądanie zwrotu wydatków z tytułu opłat za pobyt C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...] począwszy od dnia 29 września 2015 r. do dnia jej śmierci, tj. do dnia [...]., w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Jednocześnie organ I instancji wystąpił do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z prośbą o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego z W. G. w celu zbadania jej sytuacji finansowej. Pismem z dnia 8 maja 2025 r. Ośrodek Pomocy Społecznej w [...] wyznaczył termin przeprowadzenia wywiadu środowiskowego na dzień 30 maja 2025 r. oraz wskazał dokumenty, jakie należy przygotować, tj. zaświadczenia (lub kserokopie - oryginały do wglądu) o wysokości dochodów/przedstawienia sytuacji finansowej w okresie od dnia 29 września 2015 r. do dnia [...] r. oraz za kwiecień 2025 r. lub inne zaświadczenia, np. decyzje o wysokości emerytury lub zaświadczenia o wysokości stypendium wszystkich osób wspólnie gospodarujących, pokwitowanie alimentów świadczonych na rzecz innych osób (wraz z kserokopią wyroku), potwierdzenia aktualnej decyzji o wysokości przyznanego świadczenia emerytalno-rentowego, zaświadczenia wydane przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego o formie opodatkowania oraz wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej oraz oświadczenia o uzyskiwaniu bądź nie, dodatkowych dochodów np. z pracy dorywczej; umowy kredytowe z harmonogramem spłat rat, które obecnie reguluje wraz z oświadczeniem złożonym pod odpowiedzialnością karną na co kredyty zostały zaciągnięte (dot. W. G. i osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe); dowody w postaci imiennych rachunków, faktur za leczenie, zakupu leków, zabiegów, itp. z bieżącego roku; orzeczenia o niepełnosprawności W. G. oraz osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe oraz zaświadczenia lekarskiego potwierdzającego występowanie u w/w osób długotrwałej choroby (jeśli istnieje). W toku wywiadu środowiskowego przyjęte zostanie także oświadczenie o stanie majątkowym. Pouczył, że dokumenty te będą stanowiły załącznik do wywiadu. Ponadto wniesiono o udostępnienie pracownikowi socjalnemu do wglądu miesięcznych obciążeń z tytułu opłat za czynsz, energię, zakup leków oraz wszelkie inne zobowiązania/wydatki we wskazanych powyżej okresach. Jednocześnie ponownie poinformowano W. G. o uprawnieniach wynikających z art. 104 ust. 4 u.p.s. Pismem z dnia 30 maja 2025 r. Ośrodek Pomocy Społecznej w [...] przekazał wywiad środowiskowy przeprowadzony z W. G. w miejscu jej zamieszkania i wskazał, że nie przedłożyła ona właściwych zaświadczeń, o które zwrócono się pismem z dnia 8 maja 2025 r., nie współpracowała w trakcie wywiadu środowiskowego, nie udokumentowała swojego dochodu, nie podała wydatków we wskazanych w piśmie okresach, jak i dochodu swojego męża, ewentualnych zajęć komorniczych, czy skarbowych. Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] działając z upoważnienia Wójta Gminy [...] decyzją z dnia 25 czerwca 2025 r., nr [...], na podstawie art. 4, art. 11 ust. 2, art. 61 ust. 1, 2 i 3, art. 64, art. 96 ust. 1 pkt 3, art. 104 i art. 107 u.p.s., określił wysokość należności, jaką powinna zapłacić W. G. z tytułu opłat za pobyt matki C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...] począwszy od dnia 29 września 2015 r. do dnia jej śmierci, tj. do dnia [...]., na kwotę [...]zł, z czego za okres od dnia 29 września 2015 r. do dnia 30 września 2015 r. jest to kwota [...]zł, za okres od dnia 1 października 2015 r. do dnia 31 października 2019 r. – po [...] zł miesięcznie i za okres od dnia 1 listopada 2019 r. do dnia 11 listopada 2019 r. – kwota [...]zł. W uzasadnieniu organ I instancji podkreślił, że w obrocie prawnym istnieje ostateczna i prawomocna decyzja konkretyzująca i indywidualizująca w stosunku do W. G. jej obowiązek ponoszenia opłat z tytułu pobytu matki w DPS. W dalszym kroku organ I instancji musiał zatem określić łączną wysokość kwot należnych Gminie [...] z tytułu zwrotu opłat uiszczonych do DPS w zastępstwie W. G. oraz wskazać termin ich zwrotu. Bezspornym pozostaje przy tym, że W. G., od momentu wydania niekorzystnego dla niej orzeczenia przez sąd administracyjny w sprawie dotyczącej istnienia po jej stronie obowiązku ponoszenia kosztów za pobyt matki w DPS, miała pełną świadomość konieczności zwrotu Gminie [...] pieniędzy, jakie zostały uiszczone przez nią z tego tytułu. W dniu 9 lipca 2024 r. organ I instancji wystosował do strony wezwanie do dobrowolnej zapłaty, w którym wskazano rodzaje, okresy i kwoty należności, dążąc do załatwienia sprawy bez konieczności wszczynania postępowania administracyjnego w powyższym zakresie. Z możliwości załatwienia sprawy bez prowadzenia tego postępowania strona jednak nie skorzystała, w związku z czym w dniu 5 września 2024 r. wszczęto postępowanie w niniejszej sprawie. W odpowiedzi na wystosowane wezwanie do GOPS w [...] w dniu 26 lipca 2024 r. wpłynął wniosek W. G., w którym zwróciła się o uchylenie ostatecznej decyzji Dyrektora GOPS w [...] z dnia 12 lipca 2019 r., jednakże ostateczną decyzją z dnia 13 grudnia 2024 r., nr [...], Dyrektor GOPS w [...] odmówił uchylenia tej decyzji. Dalej, w związku z wytycznymi zawartymi w decyzji kasacyjnej SKO w [...] oraz celem poczynienia właściwych ustaleń faktycznych w przedmiocie aktualnej sytuacji majątkowej strony, w dniu 11 marca 2025 r. Dyrektor GOPS w [...] zwrócił się do OPS w [...] z prośbą o przeprowadzenie i przesłanie wywiadu środowiskowego z W. G.. We wniosku wskazano zakres informacji i dokumentów, które są niezbędne do wydania decyzji. W dniu 6 czerwca 2025 r. organ I instancji otrzymał z OPS w [...] wywiad środowiskowego i pismo informujące, że W. G. kolejny raz nie przedłożyła właściwych zaświadczeń, nie współpracowała w trakcie przeprowadzania wywiadu, nie udokumentowała dochodu męża oraz nie podała swoich wydatków. Zgodnie z wcześniejszymi wytycznymi SKO w [...], organ zbadał również, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od zwrotu wydatków określonych w art. 64 u.p.s. Nie stwierdzono jednak w przedmiotowej sprawie istnienia takich przesłanek. Ponadto nie stwierdzono istnienia szczególnie uzasadnionego przypadku określonego w art. 104 ust. 4 u.p.s., uprawniającego do odstąpienia od żądania zwrotu wydatków, albowiem nie istnieje w niniejszej sprawie żaden z czterech przypadków opisanych w tym przepisie. Wypełniając zalecenia wskazywane przez organy wyższej instancji, organ I instancji stanął na stanowisku, że po ponownym dokładnym przeanalizowaniu sprawy wobec W. G. nie występują też żadne okoliczności - inne niż wymienione w przykładowym katalogu wskazanym w art. 64 ust. 2 u.p.s. - pozwalające mu na całkowite zwolnienie strony z obowiązku ponoszenia kosztów opieki nad umieszczoną w DPS matką. W odwołaniu z dnia 22 lipca 2025 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego W. G. wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji, względnie jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 11 ust. 2, art. 61 ust. 3, art. 64, art. 96 ust. 3 i art. 107 u.p.s. oraz art. 5, art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a. W uzasadnieniu odwołująca podniosła, że w obrocie prawnym znajduje się ostateczna decyzja z dnia 12 lipca 2019 r., nr [...], ustalająca obowiązek W. G. ponoszenie opłat za pobyt w DPS przez C. W. w okresie od dnia 29 września 2015 r. do dnia 11 listopada 2019 r. wskazująca wysokość tych opłat. Odwołująca pismem z dnia 9 lipca 2024 r. została wezwana do ich uiszczenia. Po wydaniu zaskarżonej decyzji w obrocie prawnym znajdują się więc dwie decyzję (ostateczna i nieostateczna) określające wysokość opłat, które winna zapłacić odwołująca. Ponadto odwołująca wniosła o uchylenie tej decyzji i sprawa nie została ostatecznie zakończona. Odwołująca podkreśliła także, że wbrew treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji współpracowała z pracownikami OPS w [...] i przedłożyła wymagane dokumenty. Żądanie przedstawienia dokumentów dotyczących sytuacji finansowej za okres od dnia 29 września 2015 r. do dnia 11 listopada 2019 r. z uwagi na znaczny upływ czasu jest natomiast niemożliwe. Odwołująca nie ma obowiązku przechowywania dokumentów, w tym faktur i rachunków wystawionych 10 lat wstecz. Nie sposób więc zarzucić jej, że unikała przedstawienia dokumentów oraz swojej sytuacji rodzinnej i zdrowotnej, a przez to nie współpracowała z organem administracyjnym. Końcowo odwołująca wskazała, że organ I instancji błędnie ustalił stan faktyczny sprawy. Po pierwsze, nie miał podstaw aby uznać za nieprawdziwe twierdzenia strony o separacji faktycznej z mężem. Po drugie, organ I instancji pominął fakt, że odwołująca jest pozbawiona środków do życia z uwagi na liczne zajęcia komornicze, w tym zajęcie świadczenia emerytalnego. Organ I instancji skupił się wyłącznie na fakcie zarejestrowania przez odwołującą działalności gospodarczej, gdy tymczasem dochody z tej działalności są dochodami jej syna. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazaną na wstępie decyzją z dnia 27 sierpnia 2025 r., nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wyjaśnił, że na mocy art. 61 ust. 3 u.p.s. gmina ma prawo dochodzić zwrotu poniesionych wydatków, które poniosła zastępczo za osoby zobowiązane na mocy decyzji lub zawartej umowy do uiszczania opłat za pobyt mieszkańca domu pomocy społecznej, które nie wywiązują się z tego obowiązku. Do wydania decyzji zobowiązującej stronę do zwrotu poniesionych zastępczo przez gminę nakładów z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej wystarczające jest ustalenie, czy istniał obowiązek ponoszenia tej odpłatności oraz czy strona się z niego wywiązywała. W rozpoznawanej sprawie w obrocie prawnych funkcjonuje ostateczna decyzja Wójta Gminy [...] z dnia 12 lipca 2019 r. ustalająca odwołującej wysokość opłaty za pobyt matki C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...]. Odwołująca mimo ostatecznej decyzji nie uiszczała określonych w nich opłat, ani w całości, ani w części i zastępczo ponosiła je gmina. Doszło zatem do obciążenia gminy obowiązkiem zastępczego ponoszenia kosztów za pobyt matki odwołującej w DPS, przy czym w okresie od dnia 29 września 2015 r. do dnia 11 listopada 2029 r. łączna wysokość ponoszonych zastępczo przez gminę opłat wyniosła [...] zł. W tej sytuacji nie budzi wątpliwości, że organ administracji był uprawniony, a nawet zobowiązany, do wszczęcia z urzędu postępowania o zwrot poniesionych zastępczo wydatków w trybie art. 104 ust. 1 i 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s. Jednocześnie organ odwoławczy podkreślił, że organ I instancji pouczył stronę o prawie do złożenia wniosku w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s. Bezspornie taki wniosek nie został złożony. Nie zawiera go także treść odwołania od decyzji organu I instancji, jakie sporządził profesjonalny pełnomocnik. Odnosząc się do treści odwołania i kwestii uchylenia decyzji z dnia 12 lipca 2019 r. organ odwoławczy wyjaśnił, że organ I instancji decyzją z dnia 13 grudnia 2024 r., nr [...], odmówił uchylenia tej decyzji. Decyzja ta została odebrana przez pełnomocnika odwołującej w dniu 2 stycznia 2025 r., jednak nie zostało wniesione od niej odwołanie. Decyzja ta jest zatem ostateczna. W skardze z dnia 26 września 2025 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu W. G. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 11 ust. 2, art. 61 ust. 3, art. 64, art. 96 ust. 3, art. 104 i art. 107 u.p.s. oraz art. 5, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W uzasadnieniu skarżąca powtórzyła argumentację zawartą w odwołaniu. Ponadto powołując się na treść art. 96 ust. 1 u.p.s. wskazała, że C. W. zmarła w dniu [...] i pozostawiła spadkobierców. Decyzja organu I instancji została zaś wydana na podstawie art. 96 ust. 1 pkt 3 u.p.s., który zdaniem skarżącej ma zastosowanie jedynie w przypadku, gdy nie dokonano zwrotu wydatków przez podmioty wymienione w pkt 1 i 2. W sprawie nie dokonano żadnych ustaleń w zakresie określenia kręgu spadkobierców, tego czy zostało przeprowadzone postępowanie spadkowe oraz co należy do masy spadkowej. Końcowo skarżąca wskazała, że przepis art. 104 ust. 1 i 5 u.p.s. reguluje kwestię przedawnienia i zgodnie z tymi przepisami należności z tytułu opłat określonych ustawą o pomocy społecznej ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna. Nie zostało to jednak w niniejszej sprawie uwzględnione. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi w art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143; dalej: "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji bądź postanowienia także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem tak rozumianej kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja ustalająca wysokość należności podlegającej zwrotowi tytułem zwrotu wydatków poniesionych zastępczo za W. G. przez Gminę [...] za pobyt C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...]. Skarga okazała się przy tym niezasadna. Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s., obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka (pkt 1), małżonek, zstępni przed wstępnymi (pkt 2), gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność (pkt 3). Jak przy tym wynika z art. 61 ust. 2 tej ustawy, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu (pkt 1); małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium (pkt 2 lit. a), w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (pkt 2 lit. b); gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2 (pkt 3). Na mocy art. 61 ust. 2a u.p.s., opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej mogą wnosić osoby niewymienione w ust. 2. Dalej, zgodnie z art. 61 ust. 2d u.p.s., w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2. Z kolei na mocy art. 61 ust. 2e tej ustawy, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2. Co przy tym szczególnie istotne na gruncie rozpatrywanej sprawy, zgodnie z art. 61 ust. 3 u.p.s., w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio. Z kolei, zgodnie z treścią art. 104 tej ustawy, należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (ust. 1). Wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3). W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty (ust. 4). Z treści art. 61 ust. 3 u.p.s. wynika, że warunkiem wydania decyzji ustalającej wysokość należności poniesionych zastępczo przez gminę i zobowiązującej do ich zwrotu na podstawie art. 61 ust. 3 w zw. z art. 104 ust. 3 jest istnienie w obrocie prawnym decyzji lub umowy ustalającej wysokość odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej oraz ustalenie okoliczności braku wywiązywania się osoby zobowiązanej z obowiązku ponoszenia opłat ustalonych w decyzji lub umowie. Wskazać przy tym należy, że powołana treść art. 61 ust. 3 została wprowadzona mocą ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2021 r., poz. 803). Wcześniej zaś przepis ten stanowił, że w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych na ten cel wydatków. Stosowanie tego przepisu wywoływało rozbieżności i w uchwale z dnia 11 czerwca 2018 r., sygn. akt I OPS 7/17 Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że obowiązek wnoszenia, przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 tej ustawy, wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 tej ustawy lub w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ustawy o pomocy społecznej (wszystkie powołane w niniejszym wyroku orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl) Aktualnie jednak brzmienie art. 61 ust. 3 nie wywołuje rozbieżności i niewątpliwie wynika z niego, że o zastępczej realizacji obowiązku wnoszenia opłaty przez gminę można mówić jedynie wtedy, gdy obowiązku tego nie wykonują osoby zobowiązane na podstawie umowy lub decyzji administracyjnej. Tym samym, zastępcze wnoszenie opłaty przez gminę wymaga uprzedniej konkretyzacji i indywidualizacji przedmiotowego obowiązku w umowie lub decyzji. Z kolei, dochodzenie roszczeń przez gminę powinno być poprzedzone wydaniem decyzji na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s., a więc zwrot należności powinien być egzekwowany na podstawie decyzji o zwrocie, a nie decyzji ustalającej opłatę. Zdaniem Sądu, analiza akt postępowania administracyjnego wszczętego zawiadomieniem z dnia 5 września 2024 r. dowodzi okoliczności, że w rozpoznawanej sprawie niewątpliwie ziściły się przesłanki materialnoprawne do wydania decyzji w sprawie zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę [...] za pobyt matki skarżącej w Domu Pomocy Społecznej w [...], w okresie od dnia 29 września 2015 r. do dnia jej śmierci, tj. do dnia [...] Z powołanych przepisów wynika bowiem, że aby mogło dojść do skutecznego żądania przez gminę zwrotu wydatków poniesionych zastępczo za inne zobowiązane osoby na rzecz utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej, konieczne jest (uprzednie) spełnienie łącznie dwóch warunków w postaci określenia w decyzji administracyjnej lub umowie wysokości opłaty do wnoszenia której zobowiązana zostaje konkretnie określona osoba tytułem współfinansowania kosztów pobytu mieszkańca domu pomocy społecznej oraz niewywiązywania się przez osobę zobowiązaną z nałożonego obowiązku. W rozpoznawanej sprawie warunki te zostały spełnione. Po pierwsze, w obrocie prawnym funkcjonuje decyzja ustalająca skarżącej wysokość opłaty za pobyt jej matki w domu pomocy społecznej. Organ I instancji decyzją z dnia 12 lipca 2019 r., nr [...], ustalił istnienie po stronie W. G. obowiązku ponoszenia opłat za pobyt matki C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...], począwszy od dnia 29 września 2015 r. do nadal, w wysokości [...] zł miesięcznie, tj. za okres od dnia 29 września 2015 r. do dnia 30 września 2015 r. w wysokości [...] zł i za okres od 1 października 2015 r. do nadal w wysokości [...] zł miesięcznie. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławcze z dnia 6 września 2019 r., nr [...], nieskutecznie zaskarżoną do sądu administracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 10 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Po 941/19, oddalił skargę na tę decyzję i wyrok ten stał się prawomocny w dniu 21 września 2022 r., tj. w dniu wydania przez Naczelny Sąd Administracyjny wyroku w sprawie I OSK 2066/20, oddalającego skargę kasacyjną W. G.. Po drugie, skarżąca nie uiszczała należnych z tego tytułu opłat, które zostały zastępczo pokryte z budżetu Gminy [...] za okres od dnia 29 września 2015 r. do dnia 11 listopada 2019 r. w łącznej wysokości [...] zł. Okoliczności tej nie zaprzecza skarżąca, a jednocześnie dowodzi jej teść pisma Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z dnia 9 lipca 2024 r. zawierającego zestawienie w wymienionym okresie zaległości skarżącej w opłatach za pobyt jej matki w domu pomocy społecznej. Powyższe dawało zatem organom uzasadnioną podstawę do podjęcia działań w trybie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s., co też organy uczyniły, wydając zaskarżone decyzje. Jednocześnie jednak w kontekście zarzutów skargi przy tej okazji zauważenia wymaga, że treść pierwszych pism skierowanych do skarżącej w sprawie przez organ I instancji mogła rzeczywiście wprowadzać w błąd. Po pierwsze, organ I instancji zawiadomił o wszczęciu postępowania w przedmiocie "ustalenia opłaty, jaką ma ponieść Pani W. G. (...), z tytułu pobytu swej matki, Pani C. W., w Domu Pomocy Społecznej w [...]" (k. 267 akt adm. organu I instancji), zamiast określić ten przedmiot wprost jako ustalenie wysokości należności podlegającej przez W. G. zwrotowi tytułem zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę [...] za pobyt C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...]. Dodatkowo w odpowiedzi na pismo pełnomocnika skarżącej wskazujące, że opłaty te zostały już ustalone, w piśmie z dnia 5 września 2024 r. organ I instancji błędnie wyjaśnił, że "wcześniej zakończone postępowanie (oraz jego kontrola w toku postępowania sądowoadministracyjnego) dotyczyło bowiem ustalenia istnienia samego obowiązku po stronie Pani W. G. w tym zakresie, bez doprecyzowania kwot, jakie powinny zostać z tego tytułu zapłacone" (k. 268 akt adm. organu I instancji). Niewątpliwie jednak postępowanie zostało wszczęte w celu wydania decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 tej u.p.s. i wynika to jednoznacznie z akt sprawy. W wezwaniu do zapłaty wystosowanym do skarżącej przez wszczęciem postępowania organ I instancji wyjaśnił skarżącej, że konieczność zapłaty wymienionych w tym wezwaniu kwot wynika z ostatecznej decyzji z dnia 11 lipca 2019 r., ustalającej istnienie obowiązku ponoszenia opłat za pobyt C. W. w domu pomocy społecznej, a w razie nieuregulowania należności we wskazanym terminie zostanie wszczęte postępowanie administracyjne określające wysokość kwoty do zwrotu (k. 262 akt adm. organu I instancji). Kwestia ta jednoznacznie została także wyjaśniona skarżącej w pierwszej wydanej w sprawie decyzji z dnia 13 grudnia 2024 r., w której organ I instancji określił skarżącej wysokość należności jaką powinna zwrócić Gminie [...] w oparciu art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 tej u.p.s. Decyzja ta została następnie uchylona decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 27 lutego 2025 r., w której ponowie zostało wyjaśnione, że postępowanie toczy się w sprawie zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę [...]. Zaskarżone w sprawie decyzje zostały wydane właśnie w tym przedmiocie – ustalenia wysokości należności podlegającej zwrotowi przez W. G. tytułem zwrotu wydatków poniesionych przez zastępczo przez Gminę [...] za pobyt C. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...], a nie w przedmiocie ustalenia W. G. opłaty za pobyt jej matki w domu pomocy społecznej, co nastąpiło już decyzją z dnia 12 lipca 2019 r. Wydane w sprawie decyzje są konsekwencją nieuiszczania przez skarżącą należności wynikających z decyzji z dnia 12 lipca 2019 r., które zastępczo pokrywała za nią Gmina [...], która teraz ma nie tylko prawo, ale również obowiązek żądać ich zwrotu. Jednoznacznie wynika to z treści kontrolowanych w sprawie decyzji. Ustalenie sytuacji finansowej i rodzinnej skarżącej było związane wyłącznie z badaniem, czy na podstawie art. 104 § 4 u.p.s. zachodzą w sprawie szczególne okoliczności skutkującej możliwością odstąpienia od żądania zwrotu lub zastosowania innych wymienionych w tym przepisie ulg. Podkreślić przy tym trzeba, że w rozpoznawanej sprawie skarżąca była reprezentowana w toku postępowania przez profesjonalnego pełnomocnika, który pomimo dwukrotnego pouczenia w tym zakresie – jak słusznie zauważył organ odwoławczy – nie złożył wniosku w oparciu o art. 104 § 4 u.p.s. Tymczasem w przepisie tym mowa jest wyraźnie o wniosku pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, a wniosku takiego brak jest w aktach sprawy. W przekonaniu Sądu organ podjął zatem ponadstandardowe działania celem wyjaśnienia wszystkich okoliczności w sprawie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się bowiem, że rozstrzygnięcie wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. jest decyzją uznaniową, która musi zostać wydana, jeżeli został zgłoszony wniosek na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. w ramach postępowania dotyczącego zwrotu należności poniesionych zastępczo przez gminę. W tym zakresie organ nie może zatem działać z urzędu, przy czym w świetle zasad ogólnych postępowania, w szczególności zaś zasady prawdy obiektywnej, zasady zaufania i zasady informowania art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a., obowiązkiem organu jest pouczenie strony postępowania o jej uprawnieniach i możliwości złożenia takiego wniosku (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 19 grudnia 2024 r., sygn. akt IV SA/Wr 376/24). Na korzyść skarżącej organ I instancji zinterpretował także zawarte w piśmie z dnia 5 listopada 2024 r. twierdzenie, że sytuacja majątkowa i zdrowotna skarżącej nie pozwala jej na ponoszenie dodatkowych zobowiązań (k. 275 akt adm. organu I instancji) jako wniosek o zwolnienie z opłat, o którym mowa w art. 64 u.p.s. I w tym jednak przypadku doszedł do prawidłowej konkluzji, że brak współpracy skarżącej w ustaleniu jej sytuacji finansowej wyklucza zarówno zastosowanie art. 64, jak i art. 104 § 4 u.p.s. To w interesie skarżącej było jak najpełniejsze przedstawienie swojej sytuacji finansowej, z czego się nie wywiązała. W tym zakresie Sąd w całości podziela stanowisko organu I instancji. Odnosząc się do podniesionego w sprawie zarzutu przedawnienia wskazać należy, że jest on niezasadny. Zgodnie z art. 104 ust. 1 u.p.s., należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Jak przy tym wynika z art. 104 ust. 5 tej ustawy, należności, o których mowa w ust. 1, ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna. Na kanwie tych przepisów w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, początkiem biegu tego terminu, wbrew twierdzeniom skarżącej, nie jest data wydania decyzji lub podpisania umowy ustalającej wysokość opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej dla którejś z osób zobowiązanych do ponoszenia takiej opłaty. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 listopada 2025 r., sygn. akt I OSK 2168/24, należy bowiem dostrzec różnicę między opłatami za pobyt w domu pomocy społecznej, wnoszonymi przez osoby do tych opłat zobowiązane a kategorią wydatków na świadczenia z pomocy społecznej. Ustawodawca na gruncie ustawy o pomocy społecznej wyraźnie dokonał rozróżnienia na opłaty określone przepisami ustawy oraz wydatki na świadczenia z pomocy społecznej. Sprawa zwrotu należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej nie dotyczy bezpośrednio opłat wnoszonych na podstawie art. 61 ust. 1 u.p.s. Wydatki, które gmina poniosła zastępczo, tj. w przypadku niewywiązywania się osób z obowiązku ponoszenia opłat, podlegają ściągnięciu w trybie egzekucji, po uprzednim wydaniu decyzji na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s. określającej wysokość należności z tego tytułu i termin zwrotu. Przepis art. 104 ust. 5 dotyczy zaś należności, o których mowa w ust. 1 tego artykułu, czyli z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej. Opłaty ponoszone zastępczo przez gminę stanowią wydatki podlegające ściągnięciu w trybie postępowania egzekucyjnego. Dopiero zatem wydanie ostatecznej decyzji określającej wysokość należności podlegającej zwrotowi z tytułu poniesionych przez gminę wydatków i termin tego zwrotu otwiera bieg terminu 3 letniego, skutkującego przedawnieniem należności z tytułu tych wydatków (por. wyrok NSA z dnia 22 stycznia 2016 r., sygn. akt I OSK 2732/23). Co zaś się tyczy zarzucanego w sprawie naruszenia art. 96 u.p.s. wskazać należy, że przepis ten określa zasadniczo krąg podmiotów zobowiązanych do zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej. Obowiązek ich zwrotu spoczywa w pierwszej kolejności na osobie i rodzinie korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej (art. 96 ust. 1 pkt 1 u.p.s.), następnie na spadkobiercy osoby, która korzystała ze świadczeń z pomocy społecznej - z masy spadkowej (art. 96 ust. 1 pkt 2 u.p.s.), a w dalszej kolejności na małżonku, zstępnych przed wstępnymi osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej - jedynie w przypadku, gdy nie dokonały zwrotu wydatków osoby wyżej wymienione, w wysokości przewidzianej w decyzji dla osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej (art. 96 ust. 1 pkt 3 u.p.s.). Przepis ten dotyczy więc kosztów zaległych przypadających na świadczeniobiorcę. Niewykonanie obowiązków wynikających z decyzji przez jej adresata (świadczeniobiorcę) umożliwia dochodzenie roszczeń od osób zobowiązanych w dalszej kolejności (spadkobiercy, małżonek, zstępni i wstępni). Tymczasem orzeczona zaskarżoną decyzją kwota do zwrotu stanowi zobowiązanie skarżącej, a nie jej matki (osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej), tak więc opłata ta nie może być dochodzona z masy spadkowej powstałej po śmierci matki skarżącej. Matka skarżącej pokrywała część opłaty za swój pobyt w domu pomocy społecznej na podstawie indywidulanie skierowanych do niej decyzji (do wysokości 70 % swojego dochodu). To nie decyzje skierowane do matki skarżącej jako beneficjenta pomocy społecznej są podstawą dochodzenia od skarżącej należności. Błędnie więc organ I instancji powołał w podstawie zaskarżonej decyzji m. in. art. 96 ust. 1 pkt 3 u.p.s., albowiem podstawą dochodzenia należności od skarżącej jest wyłącznie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s. Błąd ten jednak nie miał wpływu na wynik sprawy, albowiem z uzasadnienia decyzji wynika, że organ oparł swoje rozstrzygnięcie na wymienionym w podstawie prawnej rozstrzygnięcia art. 61 ust. 3 i art. 104 u.p.s. Końcowo Sąd wskazuje, że nie dostrzegł przy wydawaniu zaskarżonych decyzji naruszenia zasad postępowania, gdyż w sprawie zebrano i oceniono wszystkie istotne okoliczności faktyczne, co znalazło odzwierciedlenie w treści ich uzasadnienia. Wątpliwości Sądu nie budzi również prawidłowość uzasadnienia zaskarżonej decyzji Kolegium. Zawiera ona opis stanu faktycznego oraz szczegółowo przywołuje i omawia materialne przepisy u.p.s. znajdujące zastosowanie w sprawie Poza tym Kolegium prawidłowo odniosło się do podniesionych w odwołaniu zarzutów, wskazując na ich niezasadność, a także na odrębność postępowań w zakresie ustalenia opłaty za pobyt w Domu Pomocy Społecznej, czy też zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę. Skoro zaś Kolegium uznało decyzję organu I instancji za prawidłową, to w konsekwencji tego obowiązane było na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. do utrzymania jej w mocy, co też prawidłowo uczyniło w zaskarżonej decyzji. W ramach prowadzonego postępowania w trybie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s., które to zostało poddane kontroli sądowej w niniejszej sprawie, oceniane mogły być wyłączenie okoliczności dotyczące istnienia obowiązku skarżącej do uiszczania opłat, wywiązywania się z tego obowiązku i zakresu opłat zastępczo poniesionych przez właściwą gminę. Przedmiotem weryfikacji nie mogły być już przesądzone w decyzji z dnia 12 lipca 2019 r. kwestie brane pod uwagę przy ustalaniu skarżącej opłaty za pobyt jej matki w domu pomocy społecznej. Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.