II SA/Po 787/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Sędziowie Sędzia WSA Elwira Brychcy (spr.) Sędzia WSA Tomasz Świstak Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lutego 2016 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]lipca 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego; I. oddala skargę, II. przyznaje adwokatowi A. K. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, kwotę [...]zł [...] złotych) w tym [...] zł ([...]) tytułem podatku od towarów i usług. Prezydent miasta decyzją z dnia [...] maja 2015 r. na podstawie art. 20, art. 30 ust. 1-2 pkt 4, ust. 5, ust. 8-9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114 ) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) rozpoznając wniosek R. K, w sprawie umorzenia pozostałej do spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych tj. zasiłku pielęgnacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami, orzeczonej do zwrotu decyzją Prezydenta Miasta Nr [...]z dnia 2012- 05-[...]. Odmówił umorzenia pozostałej do spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Z uzasadnienia wynika, że Decyzją Prezydenta Miasta Nr [...] dnia 2012-05-[...] R. K zobowiązana została do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych tj. zasiłku pielęgnacyjnego . Powyższa decyzja została wydana zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. z 2015 r. poz. 114), który stanowi, iż osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 uważa się - świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami. Odsetki naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym osoba przestała być uprawniona do świadczeń rodzinnych do dnia spłaty całej należności, o czym stanowi art. 30 ust. 8 cytowanej ustawy. Zwrot orzeczony został jako jednorazowa wpłata do kasy lub na rachunek bankowy Urzędu Miejskiego. Decyzją nr [...] dnia 2014-03-[...] odmówiono umorzenia pozostałej do spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych tj. zasiłku pielęgnacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego nr [...] z dnia 2014-05-[...] utrzymano w mocy zaskarżoną przez Panią powyższą decyzję Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2014-12-18 sygn. akt II SA/Po 700/14 uchylono decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego nr [...] z dnia 2014-05-[...] oraz poprzedzającą ją decyzję nr [...] dnia 2014-03-[...] z jednoczesnym zaleceniem "kompleksowego ustalenia sytuacji rodzinnej skarżącej mając na uwadze, że wyjątkowy charakter samego umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych powinien każdorazowo zostać odniesiony do aktualnej i rzeczywistej sytuacji rodzinnej wnioskodawcy. Organ I instancji powinien dokładnie ustalić wydatki miesięczne rodziny skarżącej ponoszone w związku z sytuacją zdrowotną Jej i córki - w tym w szczególności wydatki na leczenie oraz ewentualne dalsze okoliczności, które mogłyby zostać uznane za szczególnie uzasadnione w rozumieniu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. " Ponownie rozpoznając sprawę organ ustalił, że R. K. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką. Na córkę A. decyzją nr [...] z dnia 2015-03-[...] przyznano Pani zasiłek rodzinny w kwocie [...] zł miesięcznie, na okres od 2015-03-01 do 2015-10-31, oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w kwocie [...] zł jednorazowo - wrzesień 2015 r. Na córkę przyznano Pani świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwocie [...] zł miesięcznie na okres od dnia od 2015-01-01 do 2015-09-30. Ponadto decyzją nr [...] z dnia 2015-04-[...] przyznano na rzecz Pani zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...] zl miesięcznie, na okres od 2015-03-01 do 2038-06-30. Z informacji zawartej w kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że wnioskodawczyni jest osobą rozwiedzioną od grudnia 2012 r. Córka A. uczęszcza do Szkoły Podstawowej w K. Zamieszkuje Pani wraz z córką w wynajętym domu jednorodzinnym. Lokal składa się z 3 pokoi, kuchni oraz łazienki. Mieszkanie jest w stanie remontu. Jest Pani osobą niepełnosprawną, niedosłyszącą. Z uwagi na stan zdrowia przebywa Pani na rencie. Wysokość świadczenia za miesiąc marzec 2015 r. to kwota [...]zł. Na lokal nie przyznano Pani prawa do dodatku mieszkaniowego. Ponadto z dokumentów dołączonych do kwestionariusza wywiadu środowiskowego wynika, że jest Pani studentką I roku Uniwersytetu w P. - Wydział Pedagogiczno - Artystyczny w K. - kierunek Pedagogika. Studia Stacjonarne. Natomiast z zaświadczenia wyżej wymienionej uczelni z dnia 2015-04-16 o otrzymanych stypendiach wynika ,że w okresie od 2015-03-01 do 2015- 03-31 otrzymała Pani kwotę [...] zl Dochód Pani rodziny w miesiącu marcu 2015 r. wynosił [...] zł. W ocenie organu pomimo posiadania stosownej wiedzy w zakresie zasad przyznawania świadczeń rodzinnych oraz mając świadomość ciążącego na Pani obowiązku informowania o każdej zmianie sytuacji rodziny wynikającego z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych powiadomienia o otrzymywanym stypendium socjalnym z uczelni Pani nie uczyniła. Zataiła Pani otrzymywane stypendium socjalne już od miesiąca października 2014 do nadał. Zatem nie określiła Pani jasno miesięcznych dochodów rodziny. Nie ulega wątpliwości, iż powyższa sytuacja ma istotne znaczenie z punktu widzenia sytuacji dochodowej Pani rodziny. Przedstawione przez Panią koszty utrzymania za miesiąc marzec to : opłata tytułem czynszu [...]zł internet - [...]zł zakup węgla do ogrzania mieszkania [...]zł opłata za energię elektryczną ( okres rozliczeniowy 05-02-2015 do 07-04-2015) - [...]zł miesięczne wydatki na zakup leków dla Pani i córki kształtują się w granicach od [...] do [...] zł. Koszty utrzymania Pani rodziny w miesiącu marcu 2015 r. to kwota [...] zł. Z zaświadczeń lekarskich znajdujących się w aktach sprawy wynika, że córka A. jest po opieką nefrologa, oraz poradni kardiologicznej i poradni zdrowia psychicznego. Pani natomiast przedstawiła zaświadczenie lekarskie, że jest pod opieką poradni specjalistycznych. Po przeanalizowaniu sytuacji życiowej i finansowej Pani rodziny odmawia się umorzenia pozostałej do spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, do zwrotu których zobowiązana została Pani decyzją Prezydenta Miasta Nr [...] z dnia 2012-05-[...] , wraz z ustawowymi odsetkami, naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Na tle zgromadzonego materiału w żaden sposób nie można wykazać, że znajduje się Pani w sytuacji szczególnej, uzasadniającej umorzenie pozostałej do spłaty należności. Z opisanej sytuacji Pani rodziny wynika, że posiada Pani w chwili obecnej stałe źródło utrzymania, co umożliwia Pani spłatę pozostałego zadłużenia. Sytuacja finansowa nie daje podstaw do pozytywnego załatwienia wniosku o umorzenie pozostałej do spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych tj. zasiłku pielęgnacyjnego . Nie wskazała Pani na wystąpienie nadzwyczajnej okoliczności lub zdarzenia losowego, które należałoby przy rozpatrywaniu przedmiotowej sprawy uwzględnić i podjąć decyzję pozytywną. Materiainoprawną podstawą wydania decyzji jest art. 30 ust. 9 cytowanej ustawy który stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Organ wskazuje, że decyzja o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z należnymi odsetkami jest decyzją uznaniową. Ustalenie przez organ pierwszej instancji, że istnieją przyczyny, które uzasadniałyby umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami, stanowi dla organu konieczną przesłankę dla rozważenia możliwości umorzenia zaległości, nie zobowiązuje jednak do wydania decyzji zgodnie z żądaniem strony. Zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające kryterium dochodowe. Sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Należy również zauważyć, że spłata nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych związana jest z koniecznością wyrzeczeń i rezygnacji z pewnych wydatków, jednakże zasadą jest obowiązek spłaty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Odmowa umorzenia pozostałej do spłaty należności powoduje, że nadal jest Pani zobowiązana do spłaty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych tj. zasiłku pielęgnacyjnego. Na dzień 04-05-2015 r. pozostaje do zapłaty kwota : [...] zł - ustawowe odsetki naliczone na dzień wydania niniejszej decyzji plus dalsze ustawowe odsetki, które naliczane będą po dniu wydania niniejszej decyzji do dnia spłaty całej należności. Od powyższej decyzji odwołanie złożyła R. K. z wnioskiem o umorzenie pozostałych do zwrotu nienienależnie pobranych świadczeń z uwagi na spodziewane obniżenie się dochodów w przyszłości oraz kwestionuje wysokość pozostałej do zwrotu kwoty pobranego zasiłku. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. na podstawie art. 138 §1 pkt.1 kodeksu postępowania administracyjnego utrzymał w mocy zaskarżoną decyzje. W uzasadnieniu wyjaśniono, że decyzję o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego organ pierwszej instancji podjął po otrzymaniu informacji o pobieraniu przez Panią R. K. zasiłku pielęgnacyjnego z Centrum Świadczeń od 1 stycznia 2007r. i po uprzednim wydaniu decyzji z dnia [...] marca 2012r. Nr [...] uchylającej wcześniejszą decyzję przyznającą prawo do zasiłku pielęgnacyjnego z dnia [...] września 2005r. Nr [...] i decyzję zmieniająca jego wysokość z dnia [...] września 2006r. W decyzji tej, która jest ostateczna orzeczono, że zasiłki pielęgnacyjne pobrane za okres od 1 stycznia 2007r. do 29 lutego 2012r. stanowią nienależnie pobrane świadczenia rodzinne i kwota wypłaconych świadczeń za ten okres wyniosła [...] zł, a ustawowych odsetek na dzień wydania decyzji, t.j. [...] maja 2012r. [...] zł. Z akt wynika, że Centrum Świadczeń na wniosek Biura Świadczeń Rodzinnych od czerwca 2012r. do lutego 2015r. przekazywało zasiłek pielęgnacyjny na konto Urzędu Miejskiego co dało łączną kwotę [...] zł. Na prośbę tut. Kolegium Urząd Miejski przesłał zestawienie niezapłaconych jeszcze należności i na dzień 4 maja 2015r. do zwrotu pozostała kwota [...] zł świadczeń i [...] odsetek za okres od października 2008r. do lutego 2012r. Zatem do zwrotu pozostała jeszcze znaczna kwota o umorzenie której wystąpiła Pani K. pismem z dnia 10 lutego 2014r. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając skargę na odmowę umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wyrokiem z dnia 18 grudnia 2014r. sygn. akt II SA/Po 700/14 wydał zalecenie dokładnego przeanalizowania sytuacji majątkowej i zdrowotnej wnioskodawczym. Kierując się tym zaleceniem organ pierwszej instancji zebrał i przeanalizował niezbędne dokumenty w celu ustalenia dochodów rodziny, jej wydatków w tym związanych z zakupem leków z uwagi na przebyte i aktualne schorzenia. Sytuację dochodową ustalono na miesiąc marzec 2015r. i z zestawienia wszystkich dochodów wynika, że w miesiącu marcu ten dochód wynosił [...] zł, a koszty związane z utrzymaniem (bez wyżywienia) - [...] zł. Zatem na pozostałe wydatki pozostaje kwota [...] zł, co jest kwotą znacznie przekraczająca minimum socjalne dla rodziny dwuosobowej. Kolegium uznało, że organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił stałe i bieżące koszty utrzymania związane z zakupem leków, utrzymaniem mieszkania i pozostałymi wydatkami. Zaznaczyć należy, że decyzja o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest decyzją uznaniową, jednak przy jej podejmowaniu organy winny się kierować dobrem wnioskodawcy, co nie znaczy, że można pozwolić na bezkrytyczne wyłudzanie środków społecznych. Art. 30 ust. 9 ustawy o pomocy społecznej umożliwia całkowite lub częściowe umorzenie nienależnie pobranych świadczeń ale "w szczególnie uzasadnionych przypadkach". W niniejszym przypadku w rodzinie świadczeniobiorcy nic takiego nie miało miejsca, gdyż strona nie przedłożyła żadnego wiarygodnego dowodu o zaistnieniu szczególnego zdarzenia, na które należałoby wyasygnować dodatkowe środki społeczne. Zaznaczyć należy, że środki finansowe ze świadczeń rodzinnych mogą być przeznaczone przede wszystkim dla rodzin o dochodach spełniających tzw. kryterium dochodowe. Podnoszona w odwołaniu sprawa ewentualnego obniżenia dochodu w przyszłości nie może być wzięta pod uwagę na etapie aktualnie rozpatrywanego wniosku. Jeżeli ten fakt nastąpi, to strona może zgłosić się z kolejnym wnioskiem o ewentualne rozpatrzenie sprawy umorzenia. W świetle powyższych ustaleń Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie znalazło podstaw do zmiany lub uchylenia zaskarżonej decyzji i orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji odmownej. Skargę do sądu na powyższą decyzje złożyła osobiście R. K., a z jej treści wynika, że nie zgadza się z wydaną decyzja. Ustanowiony dla skarżącej pełnomocnik z urzędu na rozprawie sądowoadministracyjnej podtrzymał skargę wnosząc o umorzenie postępowania i przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoją dotychczasową argumentacje Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie zaznaczyć należy, że rozpoznawana sprawa była już poddana kontroli sądu administracyjnego, który wyrokiem z dnia 18.12.2014 r. Sygn. akt II SA/Po 700/14 uchylił pierwszą decyzję organu odwoławczego utrzymującą w mocy decyzje odmawiającą umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: - Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej w skrócie; "p.p.s.a."), ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że ponownie rozpatrując sprawę organ administracyjny powinien zastosować się nie tylko do tej oceny, która legła u podstaw wyeliminowania zaskarżonego aktu z obrotu prawnego, ale także oceny prawnej, która w kontekście zarzutów skargi i dokonanej kontroli legalności uznawała działania organu administracji za zgodne z prawem. Z kolei związanie sądu administracyjnego przyjętą oceną prawną oznacza natomiast, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, a zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Ocena prawna dotyczy dotychczasowego postępowania w sprawie, zaś "wskazania" określają sposób ich postępowania w przyszłości. Ocena prawna wynika z uzasadnienia wyroku sądu. Wskazania stanowią więc konsekwencję oceny prawnej, zwłaszcza oceny przebiegu postępowania przed organami administracyjnymi i rezultatu tego postępowania w postaci materiału procesowego zebranego w sprawie. Ich celem jest zapobieżenie w przyszłości błędom stwierdzonym przez sąd administracyjny w trakcie kontroli zaskarżonego orzeczenia.. Zawarte w analizowanym tu przepisie wyrażenie "ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu wiąże w sprawie ten sąd" oznacza, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd, będzie on związany oceną prawną wyrażoną w tym orzeczeniu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną istotnej zmianie przepisy (wyrok NSA z dnia 6 lutego 2013 r., II GSK 2101/11, LEX nr 1277944). W omawianym wyroku sąd administracyjny wskazał, że aby prawidłowo rozstrzygnąć wniosek w przedmiocie morzenia nienależnie pobranego świadczenia w tej konkretnej sprawie należy dokładnie ustalić i oceni sytuację zdrowotną skarżącej i jej córki oraz ponoszone koszty leczenia. W ocenie sądu orzekającego obecnie ponownie przeprowadzone postępowanie dowodowe przed organem pierwszej instancji w pełni sprostało tym wymogom. Ustalenia poczyniono na marzec 2015 r. i zarówno wysokość dochodów skarżącej jak i koszty utrzymania w tym stałe koszty związane z leczeniem skarżącej i jej córki zostały poczynione w oparciu o zebrane i wskazane w uzasadnieniu dowody. Z zestawienia wszystkich dochodów wynika niezbicie, że w miesiącu marcu 2015 r. dochód skarżącej wynosił [...] zł, a koszty stałe związane z utrzymaniem (bez wyżywienia) [...]zł. Organ przytoczył prawidłowo treść przepisu art. 30 ust.8 i ust.9 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. z 2015 poz. 114) zgodnie z którymi kwoty świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2, podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny", dających organom możliwość do umorzenia, odroczenia terminu płatności czy rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej. Zatem organ, rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, powinien dokonać oceny całokształtu sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy, tj. ustalić, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności". W tych okolicznościach zarzut skarżącej, że jej dochody się zmniejszą nie mogą być przesłanką pozwalającą na odmienną ocenę aktualnej sytuacji majątkowej skarżącej. Sąd aprobuje przyjętą przez organ konkluzje, że w sytuacji w jakiej znajduje się skarżąca jest w staniem podołać obowiązkowi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Należy jeszcze raz zaznaczyć, że decyzja ustalająca obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jest ostateczna i nie może być ponownie oceniana. Reasumując dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji administracyjnej Sąd doszedł do przekonania, że została wydana w oparciu o obowiązujące przepisy , wobec czego skarga jako niezasadna podlega oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a O zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 ustawy P.p.s.a. w zw. z § 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800) w zw. z § 19 pkt 1 i § 18 ust. 1pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 461)