II SA/Po 793/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 grudnia 2015 r. wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi D. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] marca 2015 r. znak [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań postanawia oddalić wniosek. /-/ Jakub Zieliński W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi D. G. wniósł (na urzędowym formularzu) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (k. 14-18). Postanowieniem z dnia 5 listopada 2015 r., wydanym przez referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, odmówiono stronie przyznania prawa pomocy. Od przedmiotowego postanowienia strona wniosła w terminie sprzeciw w dniu 19 listopada 2015 r. (k. 34). W sprzeciwie nie zawarła merytorycznej argumentacji dotyczącej swojej sytuacji majątkowej i finansowej, ograniczając się do stwierdzenia, że w sprawie błędnie ocenione zostały dowody, wobec czego domaga się ponownego przeanalizowania sprawy i uchylenia wydanego postanowienia. Z akt sprawy (wniosku o prawo pomocy i jego uzupełnienia oraz sprzeciwu) wynika następujący stan sprawy. Wnioskodawca prowadzi gospodarstwo rolne, które zostało dotknięte klęską suszy. Musi spłacać rozliczne kredyty bankowe. Poza gospodarstwem nigdzie nie pracuje. Skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe. Posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 17,[...] ha (w tym 13,[...] ha gruntów rolnych). Według oświadczenia strony jego dochód miesięczny netto stanowi dochód ryczałtowy z 2,[...] ha przeliczeniowego, co stanowi około 8 tys. zł. Skarżący wskazał, że nie posiada oszczędności. Maszyny rolnicze mają wartość około 200 tys. zł. [Na] wnioskodawcy ciąży zobowiązanie z tytułu kredytu w wysokości 478 tys. zł. Z uwagi na fakt, że złożony na urzędowym formularzu wniosek o prawo pomocy był niepełny co do przedstawienia sytuacji finansowej i rodzinnej – skarżący został wezwany, na podstawie przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm. – dalej: p.p.s.a.) do osobistego uzupełniania wniosku poprzez podanie wysokości przychodów oraz kosztów prowadzenia gospodarstwa rolnego, a także wysokości ponoszonych kosztów koniecznego utrzymania rodziny. Wyjaśnienia wymagał także stan rodzinny skarżącego. Wezwanie zostało prawidłowo doręczone skarżącemu w dniu 15 października 2015 r., lecz pozostało bez jakiejkolwiek odpowiedzi (k. 20-22). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. – w brzmieniu obowiązującym do dnia 15 sierpnia 2015 r., który ma zastosowanie w niniejszej sprawie z uwagi na treść art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658) i datę wniesienia skargi (28 lipca 2015 r., k. 5) – zarządzenie lub postanowienie wydane w zakresie rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, przeciwko któremu wniesiono sprzeciw, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu w swoim całokształcie przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie jest związany ustaleniami dokonanymi przez referendarza sądowego, nie rozpatruje też prawidłowości tego rozstrzygnięcia ani zawartej w sprzeciwie argumentacji skierowanej przeciwko temu rozstrzygnięciu. W konsekwencji, w wyniku wniesienia sprzeciwu w niniejszej sprawie upadło całe rozstrzygnięcie referendarza sądowego i należało rozpatrzyć przyznanie prawa pomocy w jego całokształcie. W tym celu Sąd wziął pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy. Przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny (pkt 2). Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że jego sytuacja majątkowa i finansowa jest na tyle trudna, iż nie ma on możliwości poniesienia całości lub odpowiednio części wydatków związanych z prowadzeniem postępowania sądowoadministracyjnego. W konsekwencji osoba, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy powinna podjąć wszelkie niezbędne działania mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje. Instytucja prawa pomocy ma służyć bowiem przede wszystkim takim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub nastąpiłoby to kosztem ich własnego niezbędnego utrzymania. Wnioskodawca powinien zatem wykazać w sposób, który nie budzi wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe albo na tyle utrudnione, że nastąpiłoby z uszczerbkiem dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Dlatego podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów sądowych związanych z obroną swoich praw przed sądem. Zatem wskazywane we wniosku okoliczności, jak i ewentualne inne zgromadzone w postępowaniu dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Zasadą jest bowiem ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych z ich udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Innymi słowy, to wnioskodawca powinien wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Przy tym należy podkreślić, że sytuację finansową wnioskodawcy należy badać w kontekście dochodów i kosztów utrzymania wszystkich tych członków jego rodziny, względnie innych osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe lub na których utrzymaniu pozostaje. W niniejszej sprawie Sąd rozstrzygnął, uwzględniając pochodzący od strony opis sytuacji majątkowej, osobistej i finansowej wnioskodawcy, jak i wskazania wynikające z zasad prawidłowego rozumowania, wiedzy i doświadczenia życiowego. W ocenie Sądu z przedłożonego oświadczenia o stanie majątkowym, finansowym i dochodach oraz ze sprzeciwu wynika, że strona nie przedstawiła w niniejszej sprawie w sposób pełny swojej rzeczywistej i aktualnej sytuacji materialnej, tj. majątkowej i finansowej, oraz osobistej i rodzinnej. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że podstawą rozstrzygnięcia o zwolnieniu od kosztów sądowych nie mogą być zapewnienia o trudnej sytuacji majątkowej, które budzą wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Ocena zasadności żądania zwolnienia od kosztów sądowych musi odnosić się do rzeczywistych możliwości płatniczych, które określa posiadany majątek, wysokość przychodów i oszczędności, a także sytuacja rodzinna wnioskodawcy – w tym również takie zasoby materialne, z których niezależnie od tytułu prawnego, wnioskodawca może faktycznie korzystać. Stąd też warunkiem koniecznym przeprowadzenia oceny możliwości strony w zakresie uiszczenia kosztów sądowych jest złożenie oświadczenia majątkowego, które przedstawia dokładne i wiarygodne dane o sytuacji majątkowej i rodzinnej strony postępowania (art. 252 § 1 i 2 p.p.s.a.). W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Oznacza to, że obowiązek przedłożenia dokumentów i przedstawienia odpowiedniej argumentacji powstaje po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. W konsekwencji, w sytuacji gdy sąd wzywa stronę do przedłożenia dokumentów źródłowych obrazujących jej sytuację majątkową i przedstawienia odpowiednich oświadczeń, to nieudostępnienie takich dokumentów i brak powołania odpowiedniej argumentacji przez wnioskodawcę, w istocie przesądza o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. (tak też NSA w postanowieniu z dnia 10 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 67/11, dostępnym w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nieprzedstawienie wskazanych przez sąd w wezwaniu wydanym w trybie art. 255 p.p.s.a. informacji lub przedstawienie ich w sposób niekompletny bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie skarżącego pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (patrz: postanowienie NSA z dnia 14 stycznia 2011 r. sygn. akt II OZ 1361/10, LEX nr 743829, dostępne jw.). Zdaniem Sądu, strona przedstawiła we wniosku tylko te informacje, które mogą świadczyć o jej złej sytuacji materialnej, natomiast pominęła pozostałe, które mogłyby pozwolić na pełne naświetlenie sytuacji majątkowej i ekonomicznej wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie skarżący został wezwany na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych oświadczeń popartych dokumentami, które miały być uzupełnieniem złożonego na formularzu oświadczenia odnośnie jego stanu majątkowego, jednak nie uczynił zadość wezwaniu sądowemu przed wydaniem rozstrzygnięcia przez referendarza sądowego ani nie zawarł odpowiednich wyjaśnień w sprzeciwie. Wątpliwości w ocenie Sądu budził przede wszystkim opis sytuacji rodzinnej skarżącego. Sądowi znane jest bowiem z urzędu postanowienia tutejszego Sądu z dnia 28 maja 2009 r. sygn. akt II SA/Po 872/08 (utrzymane w mocy postanowieniem NSA z dnia 21 lipca 2009 r. sygn. akt II OZ 609) i postanowienie z dnia 6 sierpnia 2015 r. sygn. akt II SA/Po 111/15 (orzeczenia dostępne jw.). Na podstawie treści uzasadnień tych orzeczeń można bowiem założyć, że skarżący najprawdopodobniej prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką i bratem. Skarżący nie odniósł się w ogóle do tej kwestii. Tymczasem ma ona istotne znaczenie, gdyż w razie prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, sytuacja materialna skarżącego jest współkształtowana przez sytuację materialną członków jego rodzinny. Mając na uwadze powyższe informacje, stwierdzić należy, że nie ulega wątpliwości, iż dane zawarte we wniosku były niewystarczające do zobrazowania sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego (art. 255 p.p.s.a.). Dlatego też zasadnie skarżący został wezwany do złożenia dodatkowych oświadczeń i przedłożenia dalszych dokumentów pozwalających uzupełnić te braki. Pomimo prawidłowego doręczenia przedmiotowego wezwania strona do dziś nie wywiązała się z nałożonego na nią obowiązku. Tym samym na podstawie informacji przedstawionych przez wnioskodawcę nie można jednoznacznie stwierdzić, czy przesłanki przyznania mu prawa pomocy zostały rzeczywiście spełnione. Skarżący, poza własnymi oświadczeniami, nie złożył bowiem żadnego dowodu, który potwierdzałby wysokość uzyskiwanego przez niego dochodu. W szczególności nie można obecnie określić środków finansowych otrzymywanych w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Odesłanie w tej mierze do liczby hektarów przeliczeniowych należy uznać w ocenie Sądu za zabieg chybiony. Hektar przeliczeniowy stanowi bowiem jednostkę statystyczną i nie pozwala na dokładne wyliczenie faktycznego dochodu osiąganego przez skarżącego. Skarżący nie wskazał również, czy otrzymuje dopłaty z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz z Agencji Rynku Rolnego. Ponadto nie wyjaśnił, czy nie uzyskuje środków finansowych z działalności pozarolniczej. Podobnie należy również ocenić podnoszoną przez skarżącego kwestię konieczności spłaty kredytów i innych zobowiązań. Na podstawie materiału dowodowego przedłożonego przez skarżącego nie można bowiem ustalić w sposób niebudzący wątpliwości, czy takie zobowiązania dłużne rzeczywiście istnieją i na ile obciążają one budżet domowy wnioskodawcy. Nie przedstawił on bowiem nawet podstawowego wyliczenia kosztów utrzymania – takich jak np. opłaty za mieszkanie i media, koszty zakupu żywności, leków, odzieży, środków czystości, paliwa i innych związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, czy też koszty ubezpieczenia. Przedstawione wątpliwości mogły być usunięte przez skarżącego poprzez założenie w szczególności zestawienia operacji bankowych dokonywanych na jego rachunku (wyciągów bankowych) i zeznania podatkowego PIT za 2014 r. lub przedłożenia innych dokumentów wskazujących na wysokość przychodów i wydatków (wpłat i wypłat środków finansowych). Żaden z tych przykładowych dokumentów nie został jednak załączony do akt sprawy. W konsekwencji należy przyjąć, że na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy nie jest możliwe ustalenie rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego. Tym samym nie można również stwierdzić, czy uiszczenie kosztów sądowych spowoduje uszczerbek w utrzymaniu skarżącego, ewentualnie także jego najbliższych. Podsumowując, materiał dowodowy przedstawiony przez skarżącego okazał się niewystarczający do stwierdzenia, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania w całości albo w części. Jednocześnie – jak wskazano już wcześniej – ciężar wykazania, że w danej sprawie zachodzą okoliczności uzasadniające przyznanie omawianego wsparcia ze środków publicznych spoczywa na wnioskodawcy. Osoba ta ponosi także negatywne konsekwencje niewywiązania się z powyższego obowiązku. Skoro skarżący nie przedstawił rzetelnie i wyczerpująco okoliczności faktycznych w celu ustalenia jego rzeczywistej sytuacji materialnej i możliwości poniesienia kosztów niniejszego postępowania sądowego chociażby w części, jego wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Sąd uznaje za stosowane wyjaśnić również, że w sytuacji, w której strona nie wywiązała się z nałożonego na nią obowiązku w zakresie uzupełnienia wniosku o prawo pomocy i nie jest możliwe ustalenie jej rzeczywistej sytuacji materialnej (majątkowej i finansowej) oraz rodzinnej, najbardziej adekwatne dla oddania niuansów sprawy i charakteru rozstrzygnięcia sądu jest użycie w sentencji sformułowania "oddala wniosek", a nie sformułowania "odmawia przyznania prawa pomocy". Ostatni z przywołanych zwrotów (użyty m.in. w art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a.) byłby natomiast bardziej odpowiedni, gdyby stan faktyczny dotyczący sytuacji materialnej i rodzinnej był niewątpliwy, a w wyniku jego merytorycznej oceny prawnej zasadna byłaby odmowa uwzględnienia wniosku skarżącego. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 245 § 1 i 3 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia. /-/ Jakub Zieliński