II SA/Po 815/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia NSA Jolanta Szaniecka Sędzia WSA Maria Kwiecińska (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi L. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lipca 2011r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. przyznaje adwokatowi A. P. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu kwotę [...] zł ([...]), w tym [...] zł ([...]) tytułem podatku od towarów i usług, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] marca 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.), odmówił L. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu organ wskazał, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż strona doznała we wnioskowanym okresie prześladowań, które nie są objęte przepisami powołanej ustawy. Stąd też uzasadniona była odmowa przyznania świadczenia, o którym mowa w tej ustawie. Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2011 r., podpisanym przez L. K. i jej brata L. N. występującego w imieniu siostry, strona zwróciła się do organu o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku zostały opisane okoliczności dotyczące losów wojennych rodziny wnioskodawczyni, w tym świadczenia przez matkę i brata pracy na rzecz niemieckiego okupanta (w gospodarstwie niemieckiego rolnika znajdującym się w sąsiedniej wsi względem miejscowości, do której została wysiedlona jej rodzina, z wyjątkiem ojca przebywającego w obozie jenieckim). Na wezwanie organu strona uzupełniła wniosek - do którego wcześniej dołączyła oświadczenia świadków: L. N. i H. N. - o nowy dowód, przedstawiając oświadczenie świadka L. S. Decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2011 r. W uzasadnieniu organ przywołał treść art. 1 i art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (...) i stwierdził, że ustawa ta przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar i z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Zdaniem organu ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że rodzina wnioskodawczyni została wysiedlona z miejscowości [...] do miejscowości [...]; pobyt w [...] potwierdza m.in. ankieta wnioskodawczyni złożona w Powiatowym Biurze Dowodów Osobistych w trakcie ubiegania się po wojnie o wydanie pierwszego dowodu osobistego i zeznania świadków. Organ wyjaśnił, iż uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje wyłącznie z tytułu wysiedlenia, lecz z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Podniósł, iż ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dotkliwości represji, co powinno nastąpić na podstawie kryteriów w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. W ocenie organu mimo wezwania strona nie przedstawiła żadnych dowodów (dokumentów i świadków) na potwierdzenie skierowania rodziny do pracy przymusowej, a zatem nie został spełniony jeden z warunków do przyznania świadczenia. Organ nie zakwestionował przy tym ciężkiej sytuacji rodziny wnioskodawczyni na skutek wysiedlenia, jednak zauważył, że przez cały czas pobytu na wysiedleniu w [...] małoletnia wówczas wnioskodawczyni przebywała w otoczeniu najbliższej rodziny. Zdaniem organu kontakt ten był prawdopodobnie inny niż w normalnych warunkach życia, jednak w warunkach wojennych, kiedy rodziny były często rozłączane, a dzieci pozbawiane były opieki rodzicielskiej nawet na kilka lat, chociażby kilkugodzinny kontakt wnioskodawczyni z rodziną dawał jej poczucie bezpieczeństwa i stałej opieki. W ocenie organu, w okolicznościach sprawy nie sposób aspektu uciążliwości deportacji rozpatrywać w odniesieniu do braku możliwości odwiedzania rodzinnej miejscowości, bowiem mieszkańcy tej miejscowości (w tym bliscy strony) zostali z niej wywiezieni, a młody wiek strony [w czasie wysiedlenia] pozwala uznać, iż w tak wczesnym etapie życia nie nawiązała jeszcze tego rodzaju więzi społecznych, które pozwalałyby uznać potrzebę odwiedzania rodzinnych stron w sytuacji, gdy jej bliscy tam nie przebywali. Przy tak sformułowanej argumentacji organ stwierdził, że materiał dowody nie daje podstaw do twierdzenia, że wnioskodawczyni waz z rodziną została deportowana do pracy przymusowej. Decyzja z dnia [...] lipca 2011 r. została doręczona wnioskodawczyni w dniu 7 lipca 2011 r. pod jej adresem zamieszkania. Wnioskodawczyni, reprezentowana przez brata L. N., zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, przedstawiając okoliczności dotyczące wywiezienia do pracy przymusowej, które jej zdaniem przemawiały za przyznaniem świadczenia pieniężnego z tego tytułu. Strona wskazała na kolejnego świadka mogącego potwierdzić okoliczności podnoszone przez stronę - S. S., której przyznano prawo do świadczenia pieniężnego. Jak podała skarżąca, rodzina tego świadka oraz rodzina skarżącej pochodziły z tej samej gminy [...] [[...]], rodziny te znały się i razem pracowały przymusowo w gospodarstwie niemieckiego osadnika. Strona podniosła, iż przedstawiony świadek jest wiarygodny, a [inne] osoby w tym samym wieku i po takich samych przejściach [jak skarżąca] zostały przez organ uznane za osoby represjonowane. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Pełnomocnik procesowy ustanowiony dla skarżącej w ramach prawa pomocy w piśmie z dnia 4 stycznia 2012 r. podtrzymał dotychczasowe stanowisko strony i wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasadzenie od Skarbu Państwa kosztów pomocy pranej z urzędu, które nie zostały uiszczone nawet w części. W uzasadnieniu pełnomocnik zwrócił uwagę na naruszenie przez organ orzekający w sprawie zasad wyrażonych w art. 6, art. 7, art. 8, art. 9 i art. 11 kpa. W ocenie pełnomocnika, gdyby organ zastosował się do tych zasad wydałby w sprawie decyzję pozytywną. Ponadto pełnomocnik zarzucił organowi, iż przekroczył swoje uprawnienia, bowiem art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (...) nie daje podstaw do oceny przez organ warunków pracy przymusowej i kwestii rozłąki z rodziną. Takie stanowisko pełnomocnik przedstawił także na rozprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się zasadna. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. W pierwszej kolejności należy wskazać, iż o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 wyżej przywołanej ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Jest to bowiem oczywiste, że dziecko dzieli los rodziców i do deportacji dziecka odnoszą się te same przyczyny, jakie spowodowały deportowanie (wywiezienie) do pracy przymusowej rodziców czy też matki dziecka (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. akt OSK 135/04, publik. ONSAiWSA 2005/1/15, OSP 2005/6/74, LEX nr 141484 i z dnia 5 maja 2004 r. sygn. akt OSK 176/04, LEX nr 156276). W tym miejscu konieczne jest odniesienie się do kwestii stosowania przez organ administracji publicznej w niniejszej sprawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Organ administracji publicznej kierując się zasadą praworządności i prawdy obiektywnej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 7 i art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów - art. 80 kpa). Art. 75 kpa stanowi, iż co do zasady jako dowód w sprawie należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny. Nadto ustalenia faktyczne i ocena dowodów winny być zaprezentowane w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 kpa). Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uzasadniając zaskarżoną decyzję stwierdził, że wziął pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego. Nie ulega jednak wątpliwości, że wydając decyzję w sprawie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego organ związany był przepisami postępowania administracyjnego, w tym wyżej przywołanymi art. 7, art. 75, art. 77 i art. 80 kpa. Wniosek taki wprost wypływa z treści art. 4 ust. 4 ustawy oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej, który nakazuje do postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Wprawdzie uprawnienie do przedmiotowego świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji (art. 4 ust. 1 powołanej ustawy), jednakże nie stanowi to ustawowego ograniczenia zakresu postępowania dowodowego. Dla przykładu warto wskazać, że opinia właściwego stowarzyszenia, o której mowa w art. 4 ust. 1 powołanej ustawy jest tylko jednym z dowodów w sprawie o przyznanie uprawnienia do świadczenia, podlegającym ocenie przez organ orzekający po przeprowadzeniu wyczerpującego postępowania dowodowego i z uwzględnieniem całokształtu materiału dowodowego, a brak opinii właściwego stowarzyszenia nie wyklucza możliwości załatwienia sprawy (por. wyrok NSA z 13 listopada 2001 r. sygn. akt V SAB 32/01, Lex 84355 - przywołany w wyroku WSA we Wrocławiu z dnia 9 maja 2006 r. sygn. akt IV SA/Wr 388/05, dostępne w bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Również rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 111, poz. 1300), wydane na podstawie art. 4 ust. 3 powołanej ustawy, nie zwalnia organu od przeprowadzenia postępowania dowodowego z poszanowaniem zasad procedury administracyjnej. W konsekwencji stwierdzić należy, iż obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień do przedmiotowego świadczenia pieniężnego spoczywa wprawdzie na osobie ubiegającej się o to świadczenie, jednakże w praktyce sprowadza się on do odpowiedniego udokumentowania wniosku. Nie oznacza to jednak, że organ administracji nie jest zobligowany do podjęcia wszelkich kroków, niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Mając na uwadze, że w sprawach o przyznanie uprawnień do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny - z uwagi na upływ czasu - przedłożenie przez wnioskodawcę jednoznacznych dowodów na potwierdzenie podlegania represjom jest utrudnione, to na organie administracji spoczywa obowiązek współdziałania z wnioskodawcą w ustaleniu prawdy obiektywnej (patrz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 października 2005 r. sygn. akt II OSK 117/05, dostępny w bazie orzeczeń jw., Lex nr 188689). Zarówno racje społeczne, jak i słuszny interes strony przemawiają za podejmowaniem przez organ takiego działania, które prowadzi do rzetelnego ustalenia faktów, oraz poddaniu ich trafnej ocenie prawnej. Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy stwierdzić należy, iż zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy miało ustalenie charakteru przymusowego opuszczenia miejsca zamieszkania - [...] przez rodzinę wnioskodawczyni w czasie II wojny światowej i pobyt w miejscowości [...]. Jeżeli było to wysiedlenie służące realizacji innych celów władz III Rzeszy niż pozyskanie siły roboczej do pracy niewolniczej (przymusowej), to niezależnie do uciążliwości i krzywdy związanej z takim działaniem władz okupacyjnych uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługiwałoby stronie, bowiem nie każda represja wojenna objęta jest dyspozycją przywołanego przepisu. Jeżeli jednak przymusowa zmiana miejsca pobytu rodziny skarżącej miała na celu deportowanie (wywiezienie) jej członków do pracy przymusowej (w celu świadczenia pracy niewolniczej), to skarżąca mogłaby zostać objęta przepisami przywołanej ustawy. Wobec tego organ był zobowiązany do przeprowadzenia postępowania dowodowego celem ustalenia, czy przymusowe wywiezienie rodziny skarżącej z dotychczasowego miejsca zamieszkania w 1940 r. - z [...] (przejściowo do [...]) do miejscowości [...] - może być uznane za deportację w rozumieniu przywołanej ustawy i uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego. Dysponując wnioskiem skarżącej i oświadczeniami wskazanych przez nią świadków organ mógł również samodzielnie naprowadzić w sprawie dowody, których przeprowadzenie mogło przyczynić się do wyjaśnienia podstawowych okoliczności sprawy. Weryfikacji wniosku skarżącej służyłaby chociażby próba pozyskania wyników kwerendy z Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu i krajowych archiwów państwowych, które to instytucje wymienione są w § 2 ust. 1 pkt 3 i 4 rozporządzenie wykonawczego z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania (...). W sprawie zabrakło przede wszystkim pogłębionej analizy informacji przedstawionych przez stronę, a zwłaszcza odniesieniu się do zeznań świadków: L. N., H. N. (braci skarżącej) i L. S. (która twierdzi, że jej rodzina została wysiedlona wraz rodziną skarżącej, ich rodziny po wywiezieniu zamieszkiwały w tym samym domu w [...]; ojciec świadka miał pracować "pod zarządem niemieckim w melioracji") i oceny czy zeznania te uzasadniają żądanie skarżącej, a jeśli nie, to dlaczego. Organ poprzestał na stwierdzeniu, że strona nie przedstawiła dowodów na okoliczność skierowania jej rodziny do pracy przymusowej. Tymczasem cel wysiedlenia nie został przez organ ustalony, a właśnie rozstrzygnięcie do co tej okoliczności, niezależnie od dalszych losów rodziny skarżącej, miałaby podstawowe znaczenie w sprawie. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie wyjaśnia, czy świadczenie pracy przez członków rodziny wnioskodawczyni było wynikiem li tylko przymusu ekonomicznego - konieczności zdobycia środków na życie, czy też stanowiło przede wszystkim realizację przez władze niemieckie celu wywiezienia w postaci pozyskania siły roboczej do pracy niewolniczej. W tym miejscu warto także wyjaśnić, iż charakter (forma organizacyjna i prawna) pracy wykonywanej przez matkę i brata skarżącej (L. N.) po przymusowej zmianie pobytu - jak podała strona, w gospodarstwie rolnym niemieckiego rolnika znajdującym się w sąsiedniej wsi względem miejsca, do którego rodzina skarżącej została wysiedlona (wywieziona) - mógłby mieć znaczenie dla próby zrekonstruowania celu wywiezienia. Podobnie też charakter i warunki pracy, którą wykonywał drugi brat - H. N. (jak podał w oświadczeniu świadka, deportowany do pracy w lesie przy wywózce drzew). Nie byłyby to jednak okoliczności samodzielnie rozstrzygające w sprawie. Najistotniejsze są bowiem ustalenia - na podstawie całokształtu okoliczności - co do zamiaru (celu) władz okupacyjnych, którego realizacji służyła przymusowa zmiany miejsca pobytu przez rodzinę skarżącej. Mając na uwadze powyżej sformułowane zastrzeżenia co do sposobu prowadzenia postępowania w niniejszej sprawie przez Kierownika Urzędu, skład orzekający uznał, że organ naruszył art. 7, art. 75, art. 77 § 1 i art. 80 kpa oraz art. 107 § 3 kpa. Zaniechał przeprowadzenia pełnego postępowania wyjaśniającego i pogłębionej oceny dowodów w zakresie ustalenia okoliczności mających decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Stąd też stwierdzone naruszenie procedury administracyjnej należy uznać za mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Opierając się jedynie na dokumentacji przedstawionej przez wnioskodawczynię, organ nie dokonał należytej weryfikacji twierdzeń strony, mimo że dysponował oświadczeniami świadków wskazanych przez stronę (we wniosku i w dalszym postępowaniu). Ponadto nie skorzystał z możliwości pozyskania informacji od instytucji gromadzących dokumenty dotyczące wysiedleń i deportacji ludności polskiej przez władze III Rzeszy. Rozpatrując ponownie sprawę, organ winien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające polegające na poszerzeniu materiału dowodowego, który następnie powinien zostać poddany pogłębionej ocenie. W szczególności organ obowiązany jest rozważyć zasadność przesłuchania świadków wskazanych przez stronę w postępowaniu administracyjnym i sądowym. Rolą organu jest przeprowadzenie pełnego postępowania dowodowego, przede wszystkim w oparciu o przedstawione przez stronę wnioski i dowody, ale również przy wykorzystaniu inicjatywy własnej organu oraz należyte odniesienie się do okoliczności i dowodów wskazanych przez stronę. Analizę pisanych i osobowych źródeł dowodowych należy ukierunkować na ustalenie tego, w jakim celu rodzina wnioskodawczyni została zmuszona w okresie wojennym do opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania i jaki charakter (dobrowolny, lecz determinowany koniecznością ekonomiczną, czy też przymusowy) miało wykonywanie pracy przez członków tej rodziny podczas pobytu w [...]. Dopiero od jednoznacznego rozstrzygnięcia powyższych okoliczności zależy ocena, czy spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy. A zatem, czy nastąpiło wywiezienie (deportacja) skarżącej (jej rodziny) do pracy przymusowej - tego rodzaju deportacja, która wiązała się z wyrwaniem skarżącej z dotychczasowego środowiska, czy też taki rodzaj wysiedlenia, który związany był z realizacją innych celów władz III Rzeszy. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 152 p.p.s.a. orzekł jak sentencji wyroku (pkt I i III). Na podstawie art. 250 p.p.s.a. Sąd orzekł o wynagrodzeniu adwokata ustanowionego dla skarżącej w ramach pomocy prawnej.