II SA/Po 875/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Szaniecka Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga (spr.) Sędzia WSA Elwira Brychcy Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 05 maja 2010r. sprawy ze skargi P. L. na decyzję Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w P. z dnia [...] 2009 r. nr [...] w przedmiocie uposażenia; I. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wojskowego Komendanta Uzupełnień w L. z dnia [...] 2009 r. Nr [...] znak [...] w części orzekającej o świadczeniach potrąconych przy wypłacie uposażenia, II. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzająca ją decyzję Wojskowego Komendanta Uzupełnień w L. z dnia [...] 2009 r. Nr [...] znak [...] w części orzekającej o odsetkach od wypłaconego uposażenia za okres od 05 lipca 2006 r. do dnia 13 lipca 2006 r. III. w pozostałej części skargę oddala, IV. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ E.Brychcy /-/ J.Szaniecka /-/ B.Drzazga Decyzją z dnia[...] sierpnia 2009 r. Wojskowy Komendant Uzupełnień w L. odmówił przyznania P. L. świadczenia pieniężnego w postaci odsetek od wypłaconego uposażenia oraz zwrotu z świadczenia potrąconego z uposażenia. W uzasadnieniu organ wskazał, że dnia 1 listopada 2003 r. Dowódca Wojsk Lądowych, w oparciu o rozkaz [...]z dnia 5 września 2002 r. w sprawie zmian organizacyjnych i dyslokacyjnych w wojskowych komendach uzupełnień zlikwidował, między innymi, stanowisko służbowe strony. Ponieważ żołnierz odmówił przyjęcia innego stanowiska służbowego, dowódca Pomorskiego Okręgu Wojskowego (POW) wydał decyzję o wypowiedzeniu stronie zawodowej służby wojskowej. Dnia [...] maja 2006 r. Dowódca Wojsk Lądowych decyzją nr [...]stwierdził nieważność decyzji Dowódcy POW o zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej. Dla celów ewidencyjno-finansowych, od dnia zwolnienia do dnia przywrócenia do zawodowej służby wojskowej przyznano stronie zwaloryzowane należności wynikające z tytułu pełnienia zawodowej służby wojskowej. Przy wypłacie tych należności, w związku ze stwierdzeniem nieważności decyzji o zwolnieniu ze służby wojskowej, potrącono stronie nienależne świadczenia z tytułu odprawy i ekwiwalentu za urlop. Po otrzymaniu tych świadczeń strona wystąpiła z wnioskiem o odsetki. Organ wyjaśnił również, iż organy wojskowe zobowiązane były do wypłaty uposażenia za okres, w którym żołnierze faktycznie pozostawali poza służbą, z zaznaczeniem, że mają to być należności zwaloryzowane zgodnie z przepisami. Organ powołując się na treść art. 75 ust. 3 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. nr 179, poz. 1750 ze zm.), zgodnie z którym tylko w razie zwłoki w wypłacie uposażenia żołnierzowi zawodowemu przysługują odsetki ustawowe od dnia, w którym uposażenie stało się wymagalne. Instytucja zwłoki, uregulowana w art. 476 Kodeksu cywilnego w odróżnieniu od opóźnienia (art. 481 kc) warunkowana jest winą. Zważywszy na powyższe okoliczności nie sposób przypisać tej winy organowi zobowiązanemu do zapłaty uposażenia. Organ zawrócił uwagę, iż w spornym okresie strona nie pełniła służby wojskowej, ale w tym czasie jednak otrzymywała od resortu MON należności pieniężne związane ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej, w szczególności dwunastomiesięczne uposażenie, emeryturę wojskową i odprawę wojskową. W spornym okresie do chwili przywrócenia do służby wojskowej od resortu Obrony Narodowej P.L. otrzymał też emeryturę wynoszącą 50-75 % uposażenia, a więc ten sam reprezentant Skarbu Państwa, od którego wnioskodawca domaga się odsetek regularnie co miesiąc wypłacał mu pieniądze, które po unieważnieniu decyzji o zwolnieniu okazały się być świadczeniem nienależnym. Stąd roszczenia o odsetki nie mają żadnego uzasadnienia. Najbardziej nieuzasadnione wydaje się roszczenie o odsetki za świadczenie, które pobrał żołnierz z góry (roczne uposażenie przez pierwszy rok po zwolnieniu). Zdaniem organu dopiero w chwili kiedy decyzja o stwierdzeniu nieważności decyzji o zwolnieniu ze służby wojskowej stała się wykonalna, roszczenia o odsetki można naliczać od tego właśnie momentu, ale nie wstecz, lecz po tej dacie. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł P. L . Wskazał, iż Dowódca Wojsk Lądowych w uzasadnieniu decyzji nr [...]z dnia [...] maja 2006 r. stwierdził, że zwolnienie odwołującego z zawodowej służby wojskowej miało miejsce z rażącym naruszeniem prawa. Unieważnił decyzję ze skutkiem ex tunc. Tak więc jego zdaniem, choć nie mamy do czynienia z instytucją zwłoki, to ponad wszelką wątpliwość można mówić o instytucji opóźnienia ze spełnieniem świadczenia pieniężnego (art. 481 § 1 kc) Wprawdzie ustawa o służbie żołnierzy zawodowych nie reguluje kwestii opóźnienia spełnienia świadczenia pieniężnego, to autor uzasadnienia decyzji nr [...]powinien wiedzieć, że w tego typu przypadku należy odnieść się do wykładni płynącej z uregulowań prawnych zawartych w kodeksie cywilnym. Ponadto wskazał, iż organ I instancji twierdząc, że "ten sam reprezentant Skarbu Państwa, od którego domaga się odsetek regularnie co miesiąc wypłacał mu pieniądze, które po unieważnieniu decyzji o zwolnieniu okazały się być świadczeniem nienależnym" w sposób rażący podważył niezawisłość sądu powszechnego. Otóż wypłacane co miesiąc pieniądze, o których pisze organ okazały się świadczeniem należnym ustalonym prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Poznaniu. Ponadto P. L. podniósł, iż waloryzacja zakłada, że świadczenia pieniężne mają na celu dostarczenie wierzycielowi takiej samej wartości ekonomicznej, jaką miała wierzytelność w chwili jej powstania. Tak więc waloryzacja wypłaconych świadczeń miała na celu przeliczenie wartości ekonomicznej, bowiem w chwili unieważnienia decyzji o zwolnieniu istniał system płacowy nieadekwatny do istniejącego na dzień zwolnienia. Waloryzacja nie stanowiła w jakimkolwiek stopniu rekompensaty w postaci odsetek za opóźnienie w świadczeniu wspomnianych walorów pieniężnych. Odwołujący się zaznaczył, że organ wydając zaskarżoną decyzję przemilczał istnienie ważnego w sprawie dokumentu – zobowiązania do wypłaty należnych mu odsetek. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...]Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w P. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję powtarzając argumenty zawarte w uzasadnieniu decyzji organu I instancji oraz wskazując, że zasadnie organ I instancji wydał decyzję o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego w postaci odsetek od wypłaconego uposażenia oraz świadczenia potrąconego przy wypłacie tego uposażenia, jako świadczenia nienależnego. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniósł P.L. powtarzając argumenty i zarzuty zawarte w odwołaniu wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Skarżący wskazał też, że jego roszczenie dotyczyło wyłącznie odsetek od wypłaconego uposażenia. Nieprawdą jest, że kiedykolwiek skarżący wystąpił o zwrot nienależnych mu świadczeń otrzymanych podczas zwalniania. Przeciwnie – bez protestu skarżącego – zostały one potrącone mu podczas wypłaty należnych, zaległych uposażeń. Decyzja o wypłacie zaległych skarżącemu świadczeń nie stanowi kwestii spornej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W pierwszej kolejności Sąd postanowił odnieść się do kwestii orzekania przez organ w przedmiocie zwrotu potrąconych świadczeń, pomimo, iż z takim roszczeniem nie wystąpiła strona. W tym miejscu zwrócić należy uwagę, iż zgodnie z art. 61 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071; ze zm. –dalej "Kpa") postępowanie administracyjne wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu. Z powyższego wynika, iż postępowanie administracyjne oparte jest na zasadzie skargowości i zasadzie oficjalności. Art. 61 § 1 Kpa nie stanowi samoistnej normy prawnej będącej podstawą wszczęcia postępowania w danego rodzaju sprawie. O przyjęciu zasady skargowości lub zasady oficjalności przesądzają przepisy prawa materialnego. Natomiast w judykaturze przyjmuje się, że w przypadku, gdy przepis prawa materialnego nie reguluje expressis verbis inicjatywy wszczęcia postępowania w danej kategorii spraw administracyjnych, a przedmiotem postępowania jest ustalenie sytuacji prawnej jednostki w zakresie jej uprawnień, wszczęcie postępowania następuje wyłącznie na jej wniosek. A skoro tak, to brak wniosku zmierzającego do wszczęcia i prowadzenia postępowania powoduje, iż organ nie był uprawniony do wszczęcia postępowania i jego prowadzenia, a co za tym idzie nie mógł wydać decyzji załatwiającej sprawę co do istoty (por. wyrok NSA z dnia 10 czerwca 1998r., sygn.akt IV SA 1225/96, niepubl., dostępny w Systemie Informacji Prawnej LEX, Lex nr 43250; wyrok NSA z dnia 26 września 2001r., sygn.akt V SA 381/00, niepubl., dostępny w Lex nr 78917). Ponadto zwrócić należy uwagę, iż żądanie wszczęcia postępowania administracyjnego określa przedmiot tego postępowania, a w razie wątpliwości sprecyzowanie żądania należy do strony, nie zaś do sfery ocennej organu administracji. (por. wyrok NSA z dnia 3 lipca 2008 r., II OSK 771/07, Lex nr 485362). Organ nie może z urzędu dokonać zmiany kwalifikacji takiego wniosku. Organ administracji nie jest natomiast związany podaną przez stronę podstawą prawną żądania, albowiem to treść żądania wyznacza stosowną normę prawa materialnego, która będzie miała zastosowanie w konkretnej sprawie i która ma znaczenie dla ustalenia zakresu postępowania dowodowego. W przedmiotowej sprawie treścią żądania strony, którą związane były organy administracji, było wyłącznie przyznanie odsetek, na co wyraźnie wskazuje treść wniosku P.L. z dnia 8 lipca 2009 r. (k. 1 akt adm.). Z powyższych względów Sąd uznał, iż decyzja Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w P. i poprzedzającą ją decyzją Wojskowego Komendanta Uzupełnień w L. wobec braku wniosku inicjującego postępowanie, w części w jakiej dotyczą zwrotu świadczenia potrąconego przy wypłacie zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 kpa). Mając na względzie, że w przypadku, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 kpa, Sąd w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., stwierdza nieważność decyzji, należało w oparciu o powołany przepis oraz art. 135 p.p.s.a., orzec jak w punkcie I. sentencji wyroku. Odnosząc się natomiast do kwestii odsetek wskazać należy, iż przeprowadzona przez Sąd analiza zaskarżonego rozstrzygnięcia prowadzi do wniosku, że narusza ono prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie go oraz poprzedzającej go decyzji z obrotu prawnego w części w jakiej odmówiono skarżącemu wypłaty odsetek od wypłaconego uposażenia. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż zwłoka ( ale i też opóźnienie) zachodzą, gdy zobowiązanie jest ważne a wierzytelność wierzyciela wymagalna. Ponadto świadczenie dłużnika musi być możliwe do spełnienia. Wierzytelność zaś jest wymagalna, gdy wynika to z czynności prawnej lub po wezwaniu dłużnika do spełnienia świadczenia albo jak w niniejszej sprawie jest skutkiem decyzji o stwierdzeniu nieważności decyzji o wypowiedzeniu żołnierzowi zawodowej służby wojskowej. W okresie od dnia 1 listopada 2003 r. do dnia gdy stała się ostateczna decyzja z dnia [...] maja 2006 r. stwierdzająca nieważność decyzji o wypowiedzeniu stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej w obrocie prawnym była decyzja Dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego o wypowiedzeniu skarżącemu stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej. A zatem w tym okresie wierzytelność skarżącego o wypłatę comiesięcznego uposażenia nie mogła być wymagalna, co więcej ona w tym okresie nie istniała, bo tego uposażenia w tym okresie nie mógł wypłacać organ wojskowy, ani nie mógł domagać się tej wypłaty zwolniony ze służby żołnierz. W tym czasie zwolniony żołnierz otrzymywał świadczenia wypłacane przez wojskowy organ emerytalny, co wykluczało też wymagalność wierzytelności o wypłatę uposażenia we wskazanym wyżej okresie. A skoro wierzytelność nie była wymagalna, to nie może być mowy o powstaniu roszczenia o zapłatę odsetek od niewymagalnej wierzytelności. W okresie obowiązywania decyzji o wypowiedzeniu zasadniczej służby wojskowej skarżącemu nie przysługiwało prawo do uposażenia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, że decyzja stwierdzająca nieważność wypowiedzenia zasadniczej służby wojskowej wywołuje skutek w postaci reaktywowania stosunku zawodowej służby wojskowej, powstaje też prawo do uposażenia za okres od dnia rozwiązania stosunku służbowego, natomiast nie następuje odwrócenie skutku upływu czasu w zakresie prawa do tych świadczeń, nie aktualizują się terminy, o których mowa w art.81 ust.1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (vide: wyrok NSA z dnia 6 stycznia 2010 r., I OSK 872/09, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stwierdzić należy, iż prawo do uposażenia jest ściśle związane z pełnieniem służby wojskowej, zatem w sprawie nie mógł mieć zastosowania art. 81 wymienionej powyżej ustawy. Żołnierz zawodowy pobierający świadczenia emerytalne nie należy do kręgu żołnierzy pełniących zawodową służbę wojskową i dlatego nie mają do niego zastosowania uregulowania dotyczące terminów wypłaty należności ( art.81 ust.3 ustawy), o których mowa w art.73 ustawy. Dlatego podstawową kwestią do ustalenia w sprawie w zakresie odsetek jest ustalenie daty wymagalności należności wynikających ze stosunku służbowego. Przy ustalaniu wymagalności należności pomocny będzie art. 81 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych. Art. 81 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych stanowi, że uposażenie zasadnicze i dodatki o charakterze stałym są wypłacane miesięcznie z góry w pierwszym dniu roboczym miesiąca, za który przysługują. Z kolei ust. 2 wymienionego wyżej artykułu, mówi, że dodatki do uposażenia zasadniczego inne niż wymienione w ust. 1 wypłaca się nie później niż do dziesiątego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym żołnierz zawodowy spełnił warunki uzasadniające ich przyznanie. Wreszcie art. 81 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych ustala termin wypłaty innych należności, o których mowa w art. 73. W tym miejscu zwrócić należy uwagę, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż reaktywowanie stosunku służbowego z mocą wsteczną stwarza jedynie fikcję prawną, iż żołnierz pozostawał cały czas w służbie. Uposażenie przysługuje zaś żołnierzowi zawodowemu nie za okres pozostawania w stosunku służbowym, lecz za pełnienie służby (vide: wyrok WSA w Poznaniu z dnia 23 marca 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 110/10, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Pozostawanie w stosunku służbowym bez podejmowania służby, ewentualnie bez gotowości i zdolności do jej pełnienia, nie rodzi prawa do uposażenia. Ponadto świadczenie emerytalne jest świadczeniem konkurencyjnym w stosunku do uposażenia. Żołnierzowi przeniesionemu do rezerwy pobierającemu emeryturę nie przysługuje zatem prawo do uposażenia należnego żołnierzowi w czynnej służbie zawodowej (por. wyroki NSA z dnia 13 września 2001 r. sygn. akt II SA 3288/08, z dnia 24 lipca 2009 r. sygn. akt I OSK 1496/08 i z dnia 27 czerwca 2006 r. sygn. akt I OSK 1298/05). Wobec powyższego w ocenie składu orzekającego roszczenie o zaległe uposażenie staje się wymagalne dopiero z chwilą stawienia się żołnierza do służby tzn. w sytuacji, gdy żołnierz nie tylko pozostaje w służbie wojskowej, ale również wyraża gotowość do pełnienia tej służby. Biorąc pod uwagę powyższe oraz okoliczność, iż wypłacone należności dotyczą okresu od dnia zwolnienia ze służby do dnia stwierdzenia nieważności decyzji o wypowiedzeniu uznać należy, iż wszelkie roszczenia za ten okres stały się wymagalne w dniu, w którym skarżący zgłosił się do służby. To właśnie w tym dniu skarżący winien otrzymać wszelkie należności wynikające ze stosunku służbowego. Jak wynika z akt niniejszej sprawy (rozkaz dzienny nr [...]) skarżący stawił się do służby w dniu 4 lipca 2006 r. Powyższa okoliczność nie jest kwestionowana ani przez stronę skarżącą ani przez organ. Wobec powyższego wszelkie należności wynikające ze stosunku służbowego przysługujące skarżącemu po przywróconemu do służby stały się wymagalne w dniu 4 lipca 2006 r. W tym dniu skarżący winien otrzymać wszelkie należności wynikające ze stosunku służbowego. Jak wynika z akt niniejszej sprawy należności przysługujące skarżącemu zostały wypłacone dopiero w dniu 14 lipca 2006 r. (k. 56 akt sądowych). Zatem wypłata należnych kwot nastąpiła w niniejszej sprawie po okresie ich wymagalności. Wobec powyższego stosownie do art. 75 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, zgodnie z którym "w razie zwłoki w wypłacie uposażenia i innych należności, o których mowa w art. 73, żołnierzowi zawodowemu przysługują odsetki ustawowe od dnia, w którym uposażenie lub inna należność pieniężna stały się wymagalne" skarżącemu przysługują odsetki za zwłokę w wypłacie przysługujących mu należności. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. orzekł jak w punkcie II. sentencji wyroku, a punkcie III. w oparciu o przepis art. 151 p.p.s.a. O wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono zaś na podstawie art. 152 p.p.s.a. (punkt IV wyroku). /-/ E. Brychcy /-/ J. Szaniecka /-/ B. Drzazga