II SA/Po 879/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Jan Szuma po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. O. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 8 czerwca 2017 r. o odmowie przyznania S. O. prawa pomocy w sprawie ze skargi S. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P z dnia 21 lipca 2016 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów rolnych z produkcji postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie /-/ J. Szuma Pismem z dnia 21 października 2016 r. S. O. wniosło skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P z dnia 21 lipca 2016 r., [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów rolnych z produkcji. Skarga zawierała między innymi wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z wpisu sądowego. Po przeprowadzeniu czynności mających na celu uzupełnienie braków formalnych i merytorycznych wniosku o przyznanie prawa pomocy postanowieniem z dnia 31 marca 2017 r. referendarz sądowy odmówił S. O. przyznania wnioskowanego prawa w zakresie zwolnienia w kosztów sądowych (k. 47 akt sądowych). Pismem z dnia 4 maja 2017 r. S. O. wniosło sprzeciw od powyższego orzeczenia referendarza sądowego przy czym zażądało nie tylko jego uchylenia, ale ponownie wystąpiło o zwolnienie z wpisu sądowego w części, a nadto o ustanowienie pełnomocnika z urzędu (k. 61 akt sądowych). Zarządzeniem z dnia 9 maja 2017 r. Przewodniczący Wydziału wezwał S. O. do nadesłania formularza PPPr, co odnosiło się do żądań zawartych w opisanym wyżej piśmie z dnia 4 maja 2017 r. (k. 59 i 63 akt sądowych); Postanowieniem z dnia 19 maja 2017 r. Sąd utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza z dnia 4 maja 2017 r. (k. 65 akt sądowych). W uzasadnieniu tego postanowienia zapowiedziano, że wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu zostanie rozpoznany odrębnie (w kontekście pisma z dnia 4 maja 2017 r.); Dnia 6 czerwca 2017 r. S. O. przedłożyło formularz PPPr datowany na 2 czerwca 2017 r. (k. 114 akt sądowych), z zastrzeżeniem, że w formularzu tym Stowarzyszenie wskazało (inaczej jak dotychczas), iż występuje tylko o zwolnienie z kosztów sądowych. Dnia 8 czerwca 2017 r. referendarz ponownie odmówił przyznania prawa pomocy S. O. (k. 121 akt sądowych). W uzasadnieniu tego postanowienia referendarz przypomniał, że skarżące Stowarzyszenie już wcześniej wniosło o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości, a żądanie to zostało odmownie załatwione postanowieniem z dnia 31 marca 2017 r., utrzymanym w mocy postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 maja 2017 r. Następnie Stowarzyszenie złożyło ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sadowych w całości (k. 114 akt sądowych). Referendarz zauważył, że przedstawiciel Stowarzyszenia tak samo jak w poprzednim wniosku oświadczył, że Stowarzyszenie prowadzi działalność o charakterze społecznym w obronie ludzi i środowiska naturalnego, dóbr narodowych oraz obronie osób represjonowanych i poszkodowanych. Nie posiada żadnego majątku w formie nieruchomości, bądź ruchomości, zaś środki finansowe na działalność pochodzą wyłącznie z dobrowolnych składek członkowskich. Członkowie zarządu reprezentują Stowarzyszenie społecznie i nie mają żadnych zysków, ani nie pobierają wynagrodzeń i nie mają żadnych korzyści finansowych za swoją działalność. Stowarzyszenie prowadzi działalność o charakterze non profit i nie korzysta z żadnych dotacji od Skarbu Państwa, bądź Unii Europejskiej. Stowarzyszenie nie prowadzi działalności gospodarczej. Przedstawiciel Stowarzyszenia oświadczył, że nie ma ono żadnych kont bankowych. Przekreślono rubryki wniosku dotyczące majątku i dochodów Stowarzyszenia oraz stanu rachunków bankowych. Przechodząc do merytorycznej oceny zasadności wniosku referendarz wskazał, że poprzednia odmowa przyznania prawa pomocy w takim samym zakresie jak żądana obecnie – poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w części – korzysta z przymiotu prawomocności. Ponowny wniosek powinien być zatem rozpoznany w oparciu o treść art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 718, dalej "P.p.s.a."). Przy ocenie pierwszego wniosku Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy podkreślono, że istnieją instrumenty prawem przewidziane, które umożliwiają zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie Stowarzyszenia, w tym na jego udział w postępowaniach przed sądem. Skoro samo Stowarzyszenie, pomimo obowiązku, nie wykazuje zamiaru zgromadzenia środków finansowych od swoich wszystkich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych jego działalnością w wysokości umożliwiającej prowadzenie sporu sądowego, to brak jest podstaw, aby przerzucać ciężary związane z jego funkcjonowaniem na Państwo, czyli ogół obywateli. Referendarz dodatkowo zauważył, że pomimo wiedzy w jaki sposób należy wypełnić wniosek oraz jakie dane oraz dokumentny źródłowe należy przedłożyć celem merytorycznej oceny realnych możliwości finansowych Stowarzyszenia, przedłożono wniosek o identycznej treści jak poprzednio. Zdaniem referendarza przyjąć należy, że Stowarzyszenie podało takie same informacje o swoim stanie majątkowym i finansowym, jak w poprzednim wniosku. Analiza wniosku o przyznanie prawa pomocy, który był poddany ocenie na wcześniejszym etapie postępowania sądowego wskazuje, że dane w nich zawarte nie uległy żadnej zmianie, w szczególności skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że aktualna sytuacja finansowa uległa pogorszeniu. Pismem z dnia 3 lipca 2017 r. S. O. złożyło sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 8 czerwca 2017 r. Zażądało w nim uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości, uzupełnienia i sprostowania go w części orzekającej, zwolnienie z kosztów sądowych w części i ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu. W uzasadnieniu sprzeciwu Stowarzyszenie podniosło, że nie odniesiono się do jego argumentu, iż część orzekająca rozstrzygnięcia o prawie pomocy zawiera "błąd formalny polegający na braku określenia, że przedmiotem postępowania administracyjnego przed organem I instancji jest pozwolenie na budowę elektrowni wiatrowych na terenie Gminy D. [...]", co "stanowi naruszenie prawa polegające na pominięciu uprawnionej strony w postępowaniu sądowo-administracyjnym". Zaznaczono też, że nie zbadano wnikliwie sytuacji i nie dostrzeżono, że decyzja o wyłączeniu gruntów rolnych z produkcji w postępowaniu administracyjnym stanowi zagadnienie wstępne wobec decyzji środowiskowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Objęte sprzeciwem postanowienie referendarza podlega utrzymaniu w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Odnosząc się do meritum żądania S. O. o przyznanie prawa pomocy Sąd podkreśla, że w myśl art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od powyższej zasady. Zaskarżonym sprzeciwem postanowieniem rozpoznano żądanie Stowarzyszenia obejmujące żądanie zwolnienia z kosztów sądowych. Jest to – kwalifikując takie żądanie zgodnie z terminologią ustawową – "prawo pomocy w zakresie częściowym" (art. 245 § 3 P.p.s.a.; można je przeciwstawić zwolnieniu "w zakresie całkowitym", które obejmuje zwolnienie z kosztów sądowych oraz zarazem ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika – por. art. 245 § 2 P.p.s.a.) Przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym jest wykazanie przez osobę prawną, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.). Użyty przez ustawodawcę zwrot "gdy wykaże" (dotyczący ubiegającej się o prawo pomocy osoby prawnej) nie pozostawia wątpliwości, że ciężar dowodu w zakresie wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem. To na skarżącym spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy chociażby w części. Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe i majątkowe (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 stycznia 2015 r., II GZ 886/14, orzeczenia,nsa.gov.pl, Lex 1634804). Jak wskazano wyżej, zasadą jest obowiązek stron ponoszenia kosztów związanych z ich udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym, a prawo pomocy należy traktować jako odstępstwo od niej, powodujące uszczuplenie dochodów Skarbu Państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma przy tym charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację rodzinną, majątkową i finansową skarżącego oraz jego zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych. Podkreślić należy, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli strona wykaże, że zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W opinii Sądu, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że oświadczenie majątkowe przedstawione przez Stowarzyszenie zawarte w treści formularza o prawo pomocy nie daje podstaw do pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Należy przede wszystkim podkreślić, że Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do uzyskania środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej spawie. Opłacenie kosztów sądowych ma charakter incydentalny, ale nienadzwyczajny, a Stowarzyszenie powinno się do ponoszenia takich wydatków przygotować. Referendarz trafnie stwierdził, że Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania środków także na ten cel. Dodatkowo zaznaczyć trzeba, że postanowienie z dnia 8 czerwca 2017 r. wydane zostało na skutek ponownego wniosku Stowarzyszenia obejmującego przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych, z zastrzeżeniem, że poprzedni wniosek został załatwiony prawomocnie i odmownie. Fakt, iż dochodzi do ponownej oceny tożsamego żądania nie jest obojętny prawnie. Zgodnie z art. 165 P.p.s.a. możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania uzależnić należy od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie przyjęto za przesłankę pierwotnego rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. W ramach dokonywania weryfikacji stanu faktycznego sprawy dotyczącego sytuacji finansowej strony nie można zmienić lub uchylić postanowienia bez zmiany okoliczności sprawy, nawet gdyby poprzednia ocena tych okoliczności była błędna. Referendarz trafnie zauważył, że w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy nie należy dokonywać ponownej oceny tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Porównać należy sytuację zakreśloną w dwóch wnioskach, następnie dokonać oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, zdecydować, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 października 2012 r. sygn. akt II FZ 768/12 [w:] CBOSA). W postanowieniu Sądu z dnia 19 maja 2017 r., które kończyło procedurę rozpoznania poprzedniego wniosku Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy podkreślono, że kiedy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, przyjąć należy, że organizacja sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy przyznania prawa pomocy. Niewystarczające jest twierdzenie, że Stowarzyszenie korzysta jedynie ze środków zebranych od jego członków w dobrowolnej wysokości. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia dostatecznych środków na prowadzenie działalności statutowej. Sytuacja, w której znajdowało się Stowarzyszenie w dacie składania poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie zmieniła się. Z tego względu nie zachodzą podstawy, aby skarżącemu przyznać prawo pomocy, bowiem nie ziściły się przesłanki określone w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. z uwzględnieniem art. 165 P.p.s.a. Mając na uwadze treść tych przepisów Sąd na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. orzekł o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego z dnia czerwca 2017 r. Uzupełniająco Sąd wskazuje też, że argumenty Stowarzyszenia dotyczące błędu formalnoprawnego zaskarżonego postanowienia polegające na braku wskazania, że postępowanie dotyczy budowy elektrowni wiatrowych oraz żądania skarżącego uzupełnienia i sprostowania tego postanowienia przez Sąd rozpoznający sprzeciw są całkowicie nietrafne i nie mają żadnego wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiocie oceny sytuacji finansowej skarżącego i przyznania mu prawa pomocy. Sąd wyjaśnia też, że w części wstępnej orzeczeń sądowych wskazuje się ostateczną decyzję organu drugiej instancji (nazwę organu, datę wydania, numer akt administracyjnych) objętą skargą, a następnie skrótowo przedstawia się przedmiot zaskarżenia. Wynika to z art. 138 P.p.s.a. (w zw. z art. 166 P.p.s.a.) oraz powszechnie przyjętej w sądownictwie praktyki. Podkreślić należy, że sposób określenia przedmiotu zaskarżenia ma charakter formalno-informacyjny (w niniejszej sprawie "w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów rolnych z produkcji") i nie ogranicza Sądu merytorycznie w zakresie sprawowanej kontroli administracji publicznej. Tylko ubocznie można zasygnalizować, że w toku sprawy Sąd wydał w dniu 19 maja 2017 r. dwa postanowienia, w których rozpoznał żądania skarżącego dotyczące uzupełnienia i sprostowania poprzedniego postanowienia referendarza sądowego. Końcowo Sąd zaznacza, że całkowicie niezasadne są zawarte w sprzeciwie argumenty dotyczące tego, iż nie dostrzeżono, że decyzja o wyłączeniu gruntów rolnych z produkcji w postępowaniu administracyjnym stanowi zagadnienie wstępne wobec decyzji środowiskowych. Jest to kwestia o charakterze merytorycznym, która wykracza poza problematykę prawa pomocy. /-/ J. Szuma