II SA/Po 884/21

Dnia 18 maja 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jan Szuma Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska – Tylewicz (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 maja 2022 roku sprawy ze skargi R. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] Wójt Gminy O. (dalej Wójt) decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...], działając na podstawie art 2 pkt 2, art. 3 pkt. 22, art. 17, art. 24 ust.4, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020r. poz. 111 ze zm. dalej u.ś.r.) art.104, art.107 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. indeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2021 poz.735, dalej k.p.a.), odmówił R. J. (dalej też jako skarżący lub strona) świadczenia pielęgnacyjnego na brata W. J.. W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu [...] sierpnia 2021r. skarżący zwrócił się do organu z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem W. J.. W dniu [...] sierpnia 2021 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy u Pana W. J. w celu odebrania od niego oświadczenia, kto faktycznie sprawuje nad nim opiekę. Z przeprowadzonego wywiadu wynika, że Pan W. J. jest kawalerem, nie posiada dzieci, rodzice nie żyją. Pan W. zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoim bratem R. J.. Jedyną osobą z rodziny, która się nim opiekuje, jest Pan R. J. - brat Pana W. . W sprawie ustalono, że orzeczeniem z dnia [...] lipca 2021 nr [...] Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. Pan W. J. został zaliczony do osób niepełnosprawnych w znacznym stopniu, orzeczenie ważne jest bezterminowo. Organ I instancji stwierdził, że z załączonej do wniosku dokumentacji dotyczącej stopnia niepełnosprawności W. J. wynika, że stopień znaczny datuje się od dnia [...] marca 2017 r., natomiast niepełnosprawność istnieje od dnia [...] lutego 2017 r., czyli po ukończeniu przez Pana W. 18 roku życia lub w trakcie nauki nie później niż do ukończenia 25 roku życia (miał skończone 56 lat), co w świetle art. 17 ust. 1b u.ś.r. uniemożliwia przyznanie wnioskowanego świadczenia. R. J. odwołał się od decyzji organu I instancji, wskazując że jego brat wymaga opieki i pomocy drugiej osoby. Jest jedyną osobą, która ją może sprawować, nie podejmuje przy tym żadnej pracy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] września 2021 r. nr [...], działając na podstawie art.2 ustawy z dnia 12 października 1994r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tj. Dz. U. z 2018 r. poz. 570 ) i § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198, poz. 1925), art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1, ust. 1a , ust. 5 u.ś.r., rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z2017r., poz. 1466), utrzymało w mocy zaskarżona decyzję. Kolegium stwierdziło, że zaskarżoną decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 roku, Wójt Gminy O. odmówił Panu R. J. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem Panem W. J. , ur. [...].04.1961 r. Z akt sprawy wynika, że pan W. J. jest osobą niepełnosprawną trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, co wynika z orzeczenia Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia [...] lipca 2021 r. nr. [...] Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] marca 2017 r. Z uwagi na niepełnosprawność wymaga on opieki i pomocy innych osób. Wnioskodawca sprawuje codzienną opiekę nad bratem. Kolegium zwróciło uwagę, że Organ I instancji odmówił przyznania świadczenia wnioskodawcy powołując się na niespełnienie warunku- art. 17 ust. 1b u.ś.r. W aktach niniejszej sprawy znajduje się informacja (orzeczenie o niepełnosprawności) z którego wynika, że niepełnosprawny może wykonywać "pracę lekką w dobrych warunkach środowiskowych- w warunkach pracy chronionej ". Z wywiadu środowiskowego wynika, że niepełnosprawny W. J. wraz z bratem R. J. zamieszkuje w domu jednorodzinnym, zajmując trzy pokoje, kuchnię i łazienkę. Podopieczny otrzymuje rentę z ZUS oraz zasiłek pielęgnacyjny z GOPS. Z zebranego materiału dowodowego w sprawie wynika , że wnioskodawca - R. J. jest osobą bierną zawodowo, nie zarejestrowaną w PUP. Zdaniem SKO wspólne zamieszkiwanie z podopiecznym wiąże się i tak z koniecznością wykonywania takich obowiązków jak sprzątanie, gotowanie, palenie w piecu. Skoro niepełnosprawny może wykonywać pracę lekką to poradzi sobie z przyjmowaniem leków. Reasumując Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że mimo tego, że opiekę nad niepełnosprawnym bratem sprawuje skarżący, to należało mu odmówić prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie R. J. wniósł do WSA w Poznaniu skargę na ww. decyzję Kolegium, wskazując że decyzja jest dla niego krzywdząca, a opieka sprawowana nad bratem wymaga coraz większych nakładów, gdyż jego stan zdrowia się pogarsza. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest rozstrzygnięcie dotyczące odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji Kolegium, jak również decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji, stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (w tekście jako u.ś.r.). W pierwszej kolejności wskazać należy, ponieważ kwestia ta została zupełnie pominięta przez Kolegium, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku, gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. W związku z powyższym, nie można było powołując się na art. 17 ust. 1b u.ś.r. odmówić skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Przechodząc dalej wskazać trzeba, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), a także innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z powyższego wynika, że oceniając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organ weryfikuje czy podopieczny legitymuje się (1) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo (2) orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ustawodawca wyszedł więc z założenia, że w procesie ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne koniecznym jest przedłożenie jednego z dwóch rodzajów orzeczeń, jako dowodu na okoliczność niepełnosprawności podopiecznego. Z tej też przyczyny nie powołuje się np. dowodu z opinii biegłego, a do wniosku załącza stosowne orzeczenie wydane przez uprawniony podmiot. Organ związany jest ustaleniami wskazanymi w orzeczeniu i sam nie prowadzi postępowania dowodowego na stwierdzone w nim okoliczności. W tym sensie ustawodawca uprościł procedurę orzekania w przedmiocie świadczeń pielęgnacyjnych sprowadzając zadanie organów pomocy społecznej do weryfikacji tego, czy dana osoba legitymuje się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności. W myśl definicji legalnej zawartej w art. 3 pkt 21 u.ś.r. znaczny stopień niepełnosprawności - oznacza: a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przypomnieć w tym miejscu należy, iż zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, zaś ust. 4 tego samego przepisu stanowi, że niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację. Co za tym idzie sam fakt legitymowania się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności bądź orzeczeniem z nim zrównanym przez przepisy u.ś.r. przesądza o tym, że sprawowanie opieki nad taką osobą wypełnia kryterium celu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej o jakim mowa w art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. Z samego faktu, iż dana osoba legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności wynika bowiem, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji i bez pomocy innych osób nie jest w stanie zaspokajać podstawowych potrzeb życiowych, w zakresie między innymi samoobsługi, poruszania się i komunikacji. W kontekście powyższego zwrócić należy uwagę, że W. J. jest osobą w wieku 61 lat i bratem skarżącego. Legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia [...] lipca 2021 r. nr. [...] Ustalony został znaczny stopień niepełnosprawności. Orzeczenie wydano na stałe. Z orzeczenia tego wynika jednocześnie wskazanie dotyczące zatrudnienia- praca lekka w dobrych warunkach środowiskowych- w warunkach pracy chronionej. Jednocześnie w orzeczeniu stwierdzono, że W. J. wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W świetle powyższych rozważań zupełnie nieuprawniony był wniosek Kolegium, iż osoba, która wg orzeczenia może wykonywać pracę lekką w dobrych warunkach środowiskowych nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki ze strony osoby drugiej. Jak już wyżej wskazano rolą organów nie jest samodzielne i wbrew treści orzeczenia lekarza orzecznika ustalanie okoliczności stwierdzonych w tym orzeczeniu. Innymi słowy, jeżeli lekarz orzecznik zakwalifikował daną osobę do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, to kwestia wskazań dotyczących warunków zatrudnienia nie może mieć wpływu przy ocenie spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Czym innym jest bowiem stwierdzony stopień niepełnosprawności, niż ocena i wskazania dotyczące odpowiedniego zatrudnienia. W ocenie Sądu organy administracji publicznej, które rozpoznają wnioski w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego nie mogą samodzielnie miarkować czy też oceniać skali niezdolności do samodzielnej egzystencji osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, w związku ze sprawowaniem opieki nad którą dochodzone jest uprawnienia opiekuna do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Powyższe ustalenie zdeterminowało zaś odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia, co zdecydowało o uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji przez Sąd. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ I instancji uwzględni to, że W. J. jest osobą zaliczoną do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe i wymaga opieki brata (bowiem nie ma innej osoby zobowiązanej w bliższej kolejności aby tę opiekę sprawować.). Po drugie nie będzie brał pod uwagę daty powstania niepełnosprawności i powoływał się na art. 17 ust. 1b u.ś.r. Po trzecie organ zweryfikuje, czy R. J. spełnia przesłankę pozytywną- rezygnacji / niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z akt sprawy wynika, iż jest on osobą w wieku produkcyjnym (ma 63 lata). W odwołaniu wskazywał, że opieka nad bratem nie pozwala mu na podjęcie zatrudnienia. Organ nie ustalił, z czego skarżący się utrzymuje. Przy tym skarżący oświadczył, że nie podlega ubezpieczeniu, lecz organ nie sprawdził czy to oznacza, że nigdy nie pracował. W wywiadzie środowiskowym wspomniano jedynie, że jest bierny zawodowo, niezarejestrowany w PUP. Nie jest to zdaniem Sądu wystarczające aby stwierdzić, że R. J. nie podejmuje pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad bratem. Podsumowując stwierdzić należy, iż skoro W. J. ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności i ma znacznie ograniczoną zdolność do samodzielnej egzystencji to implikuje to stwierdzenie, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki ze strony innej osoby, ze względu na sprawowanie której to opieki skarżący może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, o ile sprawowanie opieki będzie wiązać się z rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem. Ponownie rozpoznając sprawę organ zweryfikuje powyższe kwestie. Jeśli stwierdzi, że R. J. spełnia przesłankę rezygnacji / niepodejmowania zatrudnienia przyzna mu wnioskowane świadczenie. Brak spełnienia ww. warunku powinien zaś prowadzić do wydania rozstrzygnięcia odmownego. W tym stanie rzeczy Sąd stwierdził, że decyzje organów obu instancji podlegały uchyleniu, jako wydane z naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. Reasumując Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy O. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej P.p.s.a.).