II SA/Po 902/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Maria Kwiecińska (spr.) Protokolant St. sekretarz sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2011 r. sprawy ze skargi A. H. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) Nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej kwotę (...) zł (...) tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ W.Batorowicz /-/ A.Łaskarzewska /-/ M.Kwiecińska Decyzją z dnia (...) czerwca 2010 r., nr (...), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, odmówił A. H. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż represją w rozumieniu art. 2 powyższej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 01 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Równocześnie, zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, za deportację uznać należało również wywiezienie do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, o ile obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, a więc był połączony z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Zdaniem organu, z akt sprawy wynika, że wnioskodawca w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy – nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. A. H. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z dnia (...) czerwca 2010 r. Zdaniem skarżącej organ dokonał wadliwej wykładni wyroku Trybunału Konstytucyjnego i pominął bolesne i tragiczne przeżycia czasów wojny, których doświadczyła. Skarżąca zakwestionowała również fakt, że odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia wynikała z kryterium geograficznego (niewielkiej odległości od domu rodzinnego) oraz wskazała, że była zmuszona wraz z rodziną do opuszczenia domu rodzinnego i pozostawienia całego dorobku rodziny. Decyzją z dnia (...) października 2010 r. nr (...), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia (...) czerwca 2010 r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach przed 1 września 1939 r. na terytorium II Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Wyrokiem z 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał uznał, że "nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej (...) przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska". Zdaniem organu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Stąd, w powołaniu na wyroki sądów administracyjnych w Bydgoszczy (wyrok z dnia 17 sierpnia 2010 r., sygn. akt II SA/Bd 581/10, wyrok z dnia 17 sierpnia 2010 r., sygn. akt II SA/Bd 573/10) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, że w przypadku skarżącej nie doszło do zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem, bowiem przeniesienie centrum życiowego, nawet pomimo braku jego dobrowolności, nie spowodowało konieczności doświadczenia trudu adaptacji do nowych warunków życiowych. Na marginesie powyższej decyzji wskazano również, że wspomniany wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, bowiem mówi się w nim o niekonstytucyjności przepisu jedynie w zakresie w jakim w pojęciu deportacji pomija się osoby wywiezione do pracy przymusowej w granicach przedwojennego Państwa Polskiego. Wyrok ten nie oznacza możliwości automatycznego przyznawania świadczeń wszystkim osobom wykonującym prace przymusową, w związku z czym nadal należy badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonujących pracę na terytorium Państwa Polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej dolegliwości represji. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła A. H., wskazując, że jako 14 latka została wyrwana ze środowiska rodzinnego bez możliwości kontaktu z rodziną i musiała wykonywać ciężką pracę fizyczną pod nadzorem okupanta. Podtrzymano również stanowisko, iż sama odległość, na jaką została deportowana skarżąca, nie przesądza o braku spełnienia przesłanek do uzyskania świadczenia pieniężnego, zaś z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że ma ona charakter uznaniowy i głęboko niesprawiedliwy. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie powołując się równocześnie na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 05 października 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 686/10, wskazującego, że pojęcie deportacji i wywiezienie musi mieć rozsądnie przyjęte granice, stąd nie każde wywiezienie stanowi deportację. Wojewódzki Sad Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 §1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. W pierwszej kolejności niezbędne jest wskazanie, że podstawą prawną wydanych w niniejszej sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zgodnie z art. 2 powyższej ustawy o świadczeniu pieniężnym represją w jej rozumieniu jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Dokonując wykładni wyżej przytoczonej regulacji prawnej należy mieć na uwadze, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok ten ogłoszony został w Dzienniku Ustaw Nr 220, poz. 1734 z 23 grudnia 2009 r. i tego dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał. W przedmiotowej sprawie, organy orzekały już po wydaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a więc po utracie mocy obowiązującej art. 2 pkt 2 powołanej ustawy w zakresie określonym przez Trybunał. Utrata mocy obowiązującej aktu normatywnego, o której mowa w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, spowodowała, że niekonstytucyjny akt normatywny został derogowany z systemu prawnego w sposób bezwzględny i bezwarunkowy, a zatem nie mógł być stosowany również do oceny stanów faktycznych ukształtowanych w czasie, gdy jeszcze obowiązywał. (por. M.Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 72 i n.). W konsekwencji, do wszelkich stosunków prawnych powstałych po wejściu w życie orzeczenia Trybunału należało stosować regulację prawną uwzględniającą skutki tego orzeczenia, a więc w przypadku wyroku negatywnego - bez aktu normatywnego (przepisu prawnego), który utracił moc obowiązującą. Przed rozstrzygnięciem zawisłego przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu sporu, wskazać należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłoniły Trybunał do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Jednakże, w ocenie Trybunału, zadośćuczynienie należy się również osobom deportowanym w granicach państwa. Osoby takie nie mogą być odmiennie traktowane, tym bardziej, iż nie miały one wpływu na miejsce wykonywania pracy przymusowej. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynikało, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, tak sformułowane, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszyły zasadę równości. Stąd kryterium przekroczenia granic państwowych nie mogło zostać adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Powodowało to bowiem arbitralne zróżnicowanie prawa do świadczenia deportacyjnego. Osoby wywiezione do pracy przymusowej były bowiem dzielone na dalsze dwie kategorie, w zależności od tego, czy miejsce ich zamieszkania i miejsce wywiezienia dzieliła granica państwa polskiego, czy też nie. Tym samym cechą relewantną osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego jest nie tylko szczególna dolegliwość represji (wywiezienia do pracy przymusowej), lecz także sztuczne w istocie kryterium "geograficzne". Stąd zasady przyznawania tych świadczeń powodowały naruszenie zasady równości w dwóch wymiarach. Po pierwsze, prowadziły one do podobnego traktowania podmiotów różnych, tj. osób wywiezionych do pracy przymusowej, pozostających w łączności ze swoim dotychczasowym środowiskiem (np. deportowanych do sąsiedniej miejscowości, ale z przekroczeniem granic państwowych) oraz osób pozostających w całkowitej od niego izolacji (np. deportowanych na duże odległości w ramach terytorium państwa polskiego, zwłaszcza na tereny przygraniczne, zamieszkałe w przeważającej części przez Niemców, Ukraińców czy Białorusinów). Po drugie, powodowały one odmienne traktowanie osób cechujących się tą samą cechą relewantną w równym stopniu (osób "wyrwanych" z dotychczasowego środowiska z powodu wywiezienia przez okupantów do pracy przymusowej) w zależności od tego, czy przekroczyły one granice państwowe. W dalszej kolejności Trybunał wskazał, iż w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M.Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; definicja zacytowana w powołanym wyroku o sygn. akt II SA/Wr 1166/03; podobnie np. Słownik wyrazów obcych PWN, red. J.Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 - "zesłanie skazanego, zwłaszcza do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Z przytoczonych cytatów, zdaniem Trybunału wyraźnie wynikało, że pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Dla określenia sytuacji, w których celem przymusowej zmiany miejsca pobytu jest zmuszenie do wykonywania pracy, stosowane jest raczej określenie "wywiezienie do pracy przymusowej" (potocznie: "na roboty"). Innymi słowy, Trybunał Konstytucyjny wskazał, że sam brak stwierdzenie kryterium geograficznego nie powoduje braku możliwości orzeczenia, że dana osoba spełnia przesłanki przyznania jej wnioskowanego świadczenia. Mając na względzie powyższe ustalenia Trybunału Konstytucyjnego Sąd uznał, iż w rozpatrywanej sprawie niesłusznie organ, odmówił skarżącej przyznania przedmiotowego świadczenia. Organ w uzasadnieniu swoich decyzji podniósł, iż zdaniem Trybunału praca wykonywana w znanej okolicy, w niedalekiej odległości od miejsca zamieszkania, nie może być podstawą do przyznania świadczenia pieniężnego. Zdaniem Sądu w decyzji z dnia (...) czerwca 2010 r. oraz (...) października 2010 r. błędnie zinterpretowano treść wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. W uzasadnieniu wyroku Trybunału brak bowiem stwierdzenia, iż nie ma podstaw do przyznania świadczenia w sytuacji, gdy wnioskodawca był deportowany do miejscowości sąsiedniej w stosunku do miejscowości, w której zamieszkiwał przed deportacją. Trybunał podkreślił, iż podstawowe znaczenie ma kwestia "wyrwania" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Stąd akceptując stanowisko zawarte w powołanych przez Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wyrokach sądów administracyjnych, iż nie każde wywiezienie stanowi deportację, wskazać równocześnie należy, że dla prawidłowego zrekonstruowania normy prawnej zawartej w art. 2 pkt. 2 lit a ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym, niezbędne jest ustalenie, czy wnioskodawca był poddany dolegliwej represji, w szczególności poprzez poddanie pracy przymusowej oraz zerwaniu dotychczasowej więzi społecznych. Jak wynika z akt sprawy skarżąca A. H., jako niespełna czternastoletnia dziewczyna została w 1940 r. deportowana z miejsca zamieszkania - miejscowości D. do miejscowości Ś. oddalonej o ok. 18 km od miejsca stałego zamieszkania. Tam przebywała do stycznia 1945 r. wykonując roboty przymusowe w gospodarstwie rolnym okupanta, który, wedle jej zeznań, wymagał od niej bezwzględnego posłuszeństwa oraz surowo karał za najmniejsze przewinienia (również stosując kary fizyczne – bicie widłami). Nie ulega wątpliwości Sądu, że skarżąca nie przebywała w trakcie wykonywania robót przymusowych w rodzinnej miejscowości i miała znacznie ograniczony kontakt z rodziną. Za kontakt pozwalający na przyjęcie, że nie nastąpiło wyrwanie ze środowiska nie może być bowiem uznany sporadyczny kontakt z ojcem, czy też świąteczne wizyty w domu. W ocenie Sądu powszechnie znane realia czasu okupacji hitlerowskiej nakazują uwzględnić oświadczenie skarżącej, co do szczególnie trudnych warunków w jakich się znalazła. Skarżąca będąc wówczas dzieckiem, wyrwana została z dotychczasowego środowiska do innej okolicy, gdzie pozostawała z dala od krewnych i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia, była ona poddana dodatkowemu stresowi związanemu z koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, nieprzyjaznym miejscu pobytu a także karom fizycznym. Przez cały czas wojny pozbawiona była opieki rodziców, którzy nie mieli żadnego wpływu na jego wychowanie. Powyższych okoliczności organ administracji nie rozważył, ograniczając się do oceny, czy nastąpiła deportacja do pracy przymusowej wskazana w art. 2 pkt 2 lit. a) powołanej ustawy, wyłącznie w oparciu o przesłankę odległości od dotychczasowego miejsca pobytu. Nie rozważono natomiast sytuacji skarżącej w oparciu o ocenę prawną zawartą w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Wskazuje na to jednoznacznie treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji, które tym samym nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 kpa. Reasumując dotychczasowe rozważania wskazać należy, że organ administracji publicznej rozstrzygając przedmiotową sprawę wadliwie uznał, że w przypadku skarżącej jej deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej nie stanowiła deportacji uzasadniającej przyznanie skarżącemu świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W konsekwencji uznać należało, iż organ w ten sposób naruszył 2 pkt 2 lit. a) powołanej ustawy, co miało wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien rozważyć zasadność przyznania skarżącemu świadczenia pieniężnego, mając na względzie uwagi poczynione w niniejszym uzasadnieniu oraz raz jeszcze przeanalizować treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 w kontekście przedmiotowej sprawy. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję. O zwrocie kosztów orzeczono na podstawie art. 200 powyższej ustawy. O wykonalności decyzji orzeczono na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. /-/ W. Batorowicz /-/ A. Łaskarzewska /-/ M. Kwiecińska