II SA/Po 990/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak – Owczarczak (spr.) Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Protokolant st. sekr. sąd. Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 lutego 2019 r. sprawy ze skargi J. D. na decyzję Dyrektora Okręgowego Służby Więziennej z dnia [...] 2018 r. nr [...], znak [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego równoważnika pieniężnego za brak lokalu mieszkalnego oddala skargę Dyrektor Aresztu Śledczego w Z. decyzją z dnia [...] 2018 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 180 ust. 1 i 2 , art. 181 ust. 1, art. 192 pkt 4 ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej (t.j. Dz.U. 2017, poz. 631) oraz § 4 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 lipca 2010 r. w sprawie równoważnika pieniężnego przysługującego funkcjonariuszowi Służby Więziennej z tytułu braku mieszkania (Dz.U. z 2010 r. nr 142, poz. 955), orzekł wobec st. sierż. sztabowego J. D. o zwrocie nienależnie pobranego równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania, za okres od 16 stycznia 2004 r. do 28 lutego 2018 r., w kwocie [...]zł. (słownie: [...]), w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że decyzją Dyrektora Aresztu Śledczego w Z. z [...] 2003 r., Nr [...], przyznano J. D. równoważnik pieniężny z tytułu braku mieszkania, począwszy od dnia 19 listopada 2003 r. W dniu 05 lutego 2018 r. J. D. przedłożył postanowienie Sądu Rejonowego w N. z dnia [...] 2017 r., sygn. akt [...], z którego wynika, iż na podstawie testamentu notarialnego z dnia 14 grudnia 1989 r. nabył w całości spadek po zmarłej, w dniu [...] 2004 r., P. W.. W oświadczeniu z dnia 05 lutego 2018 r. funkcjonariusz wskazał, że w skład spadku wchodzi nieruchomość w postaci mieszkania położonego w miejscowości N. , [...] [...]. Dalej organ zauważył, iż w świetle art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Zatem J. D. w dniu 15 stycznia 2004 r. uzyskał tytuł prawny do lokalu mieszkalnego wchodzącego w skład spadku, a co za tym następuje, z tym dniem utracił wynikające z ustawy o Służbie Więziennej, uprawnienie do pobierania równoważnika z tytułu braku mieszkania. Świadczenie to przysługuje bowiem funkcjonariuszowi w służbie stałej, jeżeli on sam, jak i jego małżonek nie posiadają tytułu prawnego do lokalu mieszkalnego lub domu w miejscu pełnienia służby lub w miejscowości pobliskiej (art. 178 ust. 1 pkt 1 ustawy o Służbie Więziennej). Zgodnie z art. 180 ust. 2 ustawy o Służbie więziennej równoważnik pieniężny z tytułu braku mieszkania przysługuje w okresie od dnia powstania uprawnienia do jego pobierania do dnia, w którym nastąpiła utrata tego uprawnienia. Mając powyższe na uwadze organ stwierdził, że równoważnik pieniężny wypłacony J. D. za okres od dnia 16 stycznia 2004 r. do dnia 28 lutego 2018 r. (w którym to dniu zainteresowanemu wypłacono równoważnik po raz ostatni), należało uznać za pobrany nienależnie i orzec o jego zwrocie. Następnie organ przedstawił wyliczenia z których wynika, iż podlegająca zwrotowi kwota wynosi [...] zł. Zauważono, iż w tym okresie dzienna kwota równoważnika była waloryzowana zgodnie art. 179 ust. 2 ustawy z dnia 09 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej. W odwołaniu od powyższej decyzji J. D. podniósł, iż nie zgadza się z zaskarżoną decyzją w zakresie ustalenia okresu zwrotu nienależnie pobieranego pobranego równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania. Odwołujący podniósł, że organ I instancji nie wziął pod uwagę treści art. 226 ust. 1 ustawy o Służbie Więziennej, zgodnie z którym roszczenia z tytułu prawa do uposażenia i innych świadczeń oraz należności pieniężnych ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Równoważnik pieniężny z tytułu braku mieszkania jest niewątpliwie należnością pieniężną przysługującą stronie z tytułu stosunku służbowego i jako taki podlega przedawnieniu zgodnie z regułami określonymi w art. 226 ust. 1 ustawy o Służbie Więziennej. Ponieważ decyzję doręczono skarżącemu w dniu 19 lipca 2018 r. wyznaczając 14 dniowy termin do zapłaty należności, który upływa w dniu 02 sierpnia 2018 r. - roszczenie stało się wymagalne z dniem 03 sierpnia 2018 r., stąd kwoty nienależnie pobieranego pobranego równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania sprzed dnia 03 sierpnia 2015 r. uległy przedawnieniu. Decyzją z dnia [...] 2018 r. nr [...], znak [...], Dyrektor Okręgowy Służby Więziennej utrzymał mocy zakażoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wpierw przytoczył okoliczności faktyczne jakie miały miejsce w przedmiotowej sprawie, a następnie zauważył, że zgodnie z § 3 ust. 2 obowiązującego od 2003 do 2010 roku rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 października 2003 r. w sprawie równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania funkcjonariuszy Służby Więziennej(Dz.U.203.187.1831) funkcjonariusz jest zobowiązany do powiadomienia organu wydającego decyzję o przyznaniu świadczenia, "o nabyciu przez niego lub jego małżonka lokalu mieszkalnego, domu lub otrzymaniu kwatery tymczasowej". Także ustawa o Służbie Więziennej z dnia 9 kwietnia 2010 r. w art. 180 ust. 1 zobowiązała funkcjonariuszy Służby Więziennej do niezwłocznego zawiadamiania przełożonego o każdej zmianie mającej wpływ na uprawnienie do otrzymywania równoważnika z tytułu braku mieszkania. Dyrektor Okręgowy Służby Więziennej zauważył, że J. D. nie poinformował przełożonego o zmianie w sytuacji mieszkaniowej związanej ze śmiercią babci, właścicielki zajmowanego przez funkcjonariusza mieszkania. Zaznaczono przy tym, że w 2010 roku w związku z wejściem w życie ustawy o Służbie Więziennej z dnia 9 kwietnia 2010 r. utraciły moc wówczas obowiązujące decyzje o przyznaniu równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania. W związku z powyższym zachodziła konieczność złożenia nowych wniosków o przyznanie równoważnika z tytułu braku mieszkania i wydania nowych decyzji. W swoim wniosku J. D. potwierdził, iż zajmowany przez niego lokal mieszkalny po śmierci babci do czasu otwarcia testamentu odziedziczyła mama K. D.. Ze złożonej informacji wynikało wprost, że J. D. miał wiedzę na temat testamentu sporządzonego przez babcię, który całość spadku zapisuje wyżej wymienionemu. Z postanowienia Sądu Rejonowego w N. - II Wydziału Cywilnego wynika, iż o stwierdzenie nabycia spadku po P. W. wystąpił funkcjonariusz J. D., co dodatkowo potwierdza, że była mu znana treść testamentu. Zdaniem organu funkcjonariusz znając treść testamentu, świadomie nie występował wcześniej o stwierdzenie jego nabycia, pobierając cały czas przedmiotowe świadczenie. Odnosząc się do zarzutów podniesionych w odwołaniu organ odwoławczy zgodził się, iż roszczenie o zwrot wypłaconego równoważnika pieniężnego stało się wymagalne na dzień 3 sierpnia 2018r. Jednocześnie uznał, że całkowicie bezzasadne jest liczenie terminu przedawnienia wstecz. Skoro terminem początkowym jest dzień wymagalności i termin ten określono na dzień 3 sierpnia 2018r., to roszczenie przedawni się dopiero w dniu 3 sierpnia 2021r. lub później, jeżeli zajdą do tego dnia okoliczności skutkujące przerwą biegu przedawnienia. W skardze na powyższą decyzję skierowaną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu J. D. zaprzeczył, iż posiadał wiedzę o treści testamentu zmarłej babci P. W.. Dokument ten znajdował się w posiadaniu matki skarżącego K. D. i tylko od niej skarżący wiedział o jego istnieniu, nie zaś o postanowieniach co do majątku. Przyjmował, że skoro K. D. posiadała testament zmarłej matki, to była ona również spadkobiercą P. W.. Dopiero po wielu latach matka skarżącego przekazała mu treść testamentu i to następnie upoważniło go do wystąpienia do sądu o stwierdzenie nabycia spadku. Zdaniem skarżącego nabycie lokalu mieszkalnego po P. W. nastąpiło dopiero na mocy orzeczenia Sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Wcześniej skarżący nie był właścicielem lokalu, nie miał do lokalu tytułu prawnego i nie mógł nim rozporządzać. Ponadto skarżący zauważył, że naliczenie wysokości zwrotu nienależnie pobranego równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania za okres od 16 stycznia 2014r. do 28 lutego 2018r. zostało ustalone niezgodnie z art. 118 Kodeksu Cywilnego oraz z art. 226 ust. 1 Ustawy o służbie więziennej. Przyznany skarżącemu równoważnik pieniężny z tytułu braku mieszkania i świadczenie okresowe, mu na mocy decyzji właściwego organu, powinno ulegać przedawnieniu zgodnie z art. 118 Kc. Organ wydający decyzję powinien żądać od skarżącego jedynie zwrotu świadczeń za okres od 3 sierpnia 2015 r., gdyż wcześniejsze uległy przedawnieniu. W zaskarżonym orzeczeniu bezzasadnie uznano wymagalność roszczenia na dzień 3 sierpnia 2018r. i - co za tym idzie - błędnie uznano, że jest to data od której należy liczyć okres przedawnienia. Skarżący stwierdził, że przy wydaniu zaskarżonej decyzji w ogóle nie wzięto pod uwagę faktu, że sprawa dotyczy świadczeń, które były spełniane powtarzalnie w regularnych odstępach czasu. Świadczenia okresowe, jakim są zdaniem skarżącego wypłaty równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania, są traktowane każde z osobna jako świadczenie samodzielne. W tym wypadku roszczenie o każde świadczenie okresowe - każdą wypłatę równoważnika pieniężnego - przedawnia się oddzielnie po upływie trzyletniego terminu przedawnienia. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Podniesiono, iż roszczenie o należność z tytułu nienależnie pobranego równoważnika pieniężnego za brak mieszkania aktywuje się dopiero po wydaniu decyzji administracyjnej w tym przedmiocie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018r. poz. 2107 art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej jako "P.p.s.a.") polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Na podstawie art. 134 § 1 P.p.s.a., w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Podstawę materialnoprawną decyzji stanowiły przepisy ustawy z 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej (t.j. Dz. U. z 2018 r. o nr 1542) - dalej zwana w skrócie jako: "ustawa o SW" oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 lipca 2010 r. w sprawie równoważnika pieniężnego przysługującego funkcjonariuszowi Służby Więziennej z tytułu braku mieszkania (Dz.U. z 2010 r. nr 142, poz. 955). Zgodnie z art. 178 ustawy o SW funkcjonariuszowi w służbie stałej przysługuje równoważnik pieniężny z tytułu braku mieszkania, jeżeli: 1) on sam lub jego małżonek nie posiada w miejscowości pełnienia służby lub miejscowości pobliskiej tytułu prawnego do lokalu mieszkalnego lub domu; 2) funkcjonariuszowi lub jego małżonkowi nie przyznano pomocy finansowej, o której mowa w art. 184 ust. 1. Wysokość równoważnika pieniężnego, o którym mowa w art. 178 ust. 1, wynosi 8 zł dziennie (art. 179 ust. 1 ustawy o SW) z tym, że wysokość ta podlega corocznej waloryzacji o ustalony w ustawie budżetowej na dany rok średnioroczny wskaźnik wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych. Podstawę waloryzacji stanowi kwota równoważnika pieniężnego obowiązująca w roku poprzedzającym rok, w którym waloryzacja następuje. Jak stanowi art. 180 powoływanej ustawy, funkcjonariusz jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić przełożonego o każdej zmianie mającej wpływ na uprawnienie do otrzymywania równoważnika z tytułu braku mieszkania (ust. 1). Równoważnik pieniężny z tytułu braku mieszkania przysługuje w okresie od dnia powstania uprawnienia do jego pobierania do dnia, w którym nastąpiła utrata tego uprawnienia (ust. 2) Zgodnie z art. 181 ust. 1 ustawy o SW w przypadku pobrania nienależnego równoważnika pieniężnego, o którym mowa w art. 178 ust. 1, wydaje się decyzję o jego zwrocie. Natomiast kwota nienależnie pobranego przez funkcjonariusza równoważnika pieniężnego podlega zwrotowi do kasy jednostki organizacyjnej, w której funkcjonariusz pobierał uposażenie, w terminie 14 dni od dnia, w którym wydana decyzja o zwrocie nienależnie pobranego równoważnika pieniężnego stała się ostateczna ( § 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 lipca 2010 r. w sprawie równoważnika pieniężnego przysługującego funkcjonariuszowi Służby Więziennej z tytułu braku mieszkania). Przenosząc powyższe regulacje na grunt rozpoznawanej sprawy zauważyć należy, iż skarżący J. D. od 19 listopada 2003 r. pobierał równoważnik pieniężny z tytułu braku mieszkania w kwocie 8 zł dziennie (waloryzowany następnie) przyznany mu decyzją z 10 grudnia 2003 r. na podstawie art. 89 ust. 1 ustaw z 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej i § 2 i § 4 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 października 2003 r. w sprawie równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania funkcjonariuszy Służby Więziennej. W związku z wejściem w życie ustawy o SW z 9 kwietnia 2010 r. i utratą mocy dotychczasowych przepisów, decyzja z 2 września 2010 r. przyznano skarżącemu równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania od dnia 13 sierpnia 2010 r. Z akt sprawy wynika, iż skarżący zamieszkiwał wówczas cały czas pod adresem: [...]. W dniu 5 lutego 2018 r. J. D. zawiadomił Dyrektora Aresztu Śledczego w Z. , iż zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 18 grudnia 2017 r., sygn. akt [...] [...], stwierdzającym, iż nabył w całości spadek po zmarłej w dniu 15 stycznia 2004 r. P. W., posiada tytuł prawny do lokalu pod ww. adresem. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, iż z momentem śmierci P. W. skarżący utracił uprawnienie do pobierania równoważnika pieniężnego o którym mowa w art. 179 ustawy o SW. Zgodnie z art. 924 ustawy z 23 kwietnia 196r . Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2018r. poz. 1025) – dalej w skrócie: "K.c" - spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy. Z kolei art. 925 k.c. stanowi, że spadkobierca nabywa spadek w chwili jego otwarcia. Z treści tych przepisów oraz art. 922 § 1 k.c. wynika, że spadkobierca z mocy prawa, od momentu otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy, wstępuje w ogół cywilnoprawnych praw i obowiązków spadkodawcy. Od chwili nabycia spadku może zatem co do zasady objąć spadek we władanie, zarządzać nim i pobierać z tego tytułu pożytki (art. 1029 k.c.). Skutki takiego nabycia spadku mogą być w późniejszym czasie zniesione wolą uprawnionego, w razie odrzucenia spadku bądź orzeczeniem sądu, w razie uznania za niegodnego dziedziczenia. W rozpoznawanej sprawie żadna z takich sytuacji nie miała miejsca. W zaskarżonej decyzji prawidłowo bowiem przyjęto, że spadek nabywa się z momentem otwarcia spadku, to jest chwilą śmierci spadkodawcy, a nie dopiero – jak podniósł w skardze skarżący – z dniem wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Dodać należy, że w polskim prawie domniemywa się, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, jest spadkobiercą (art. 1025 § 2 k.c.). Jednakże nie istnieje prawny obowiązek uzyskania stwierdzenia nabycia spadku lub aktu poświadczenia dziedziczenia przez spadkobiercę. Sąd tylko na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Natomiast notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia (art. 1025 § k.c.). Postanowienie stwierdzające nabycie spadku - jak wyjaśnił Sąd Najwyższy - nie ma znaczenia konstytutywnego. Jest to wyłącznie orzeczenie deklaratywne o znaczeniu legitymacyjnym. Uzyskanie bowiem takiego dokumentu, legitymizującego spadkobiercę wobec osób trzecich niebędących spadkobiercami, służy ochronie osób trzecich działających w dobrej wierze, które z osobą wymienioną w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku dokonują czynności prawnych mających za przedmiot rozporządzenie prawem należącym do spadku (uchwała Sądu Najwyższy z dnia 20 listopada 1992 r., III CZP 140/92, publ. OSNCP 1993, Nr 4, poz. 64 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2013 r. sygn. akt I CSK 262/12, lex 1294473). Dlatego też chybione jest stanowisko J. D. zaprezentowane w skardze, że dopiero z chwilą wydania (uprawomocnienia się) postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po P. W. stał się właścicielem ww. lokalu mieszkalnego (porównaj wyrok WSA w Szczecinie z 4 sierpnia 2017 r. o sygn. akt II SA/Sz 573/17 - dostępny na: http://orzeczenia.nsa.gov.pl ). Reasumując ten fragment rozważań podzielić należy stanowisko organów administracji Służby Więziennej, iż od dnia 16 stycznia 2004 r. J. D. nie był uprawniony do uzyskania równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania. Tym bardziej, iż jak wynika z akt sprawy faktycznie mieszkał w tym lokalu wraz z żoną i rodzicami. Uzupełniająco wskazać należy, iż także w świetle wcześniej obowiązujących przepisów, aktualnych na dzień śmierci P. W., funkcjonariusz tracił prawo do równoważnika pieniężnego z tytułu braku mieszkania, jeżeli on sam lub jego małżonek posiadali lokalu mieszkalnego lub domu (art. 89 ustawy z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej). Sąd nie podzielił nadto zarzutu naruszenia przez organy art. 226 ust. 1 ustawy o SW. Zgodnie z tym przepisem roszczenia z tytułu prawa do uposażenia i innych świadczeń oraz należności pieniężnych ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jak trafnie zauważył organ odwoławczy, roszczenie z tytułu nienależnie pobranego równoważnika pieniężnego za brak mieszkania staje się wymagalne (aktywuje się) dopiero po wydaniu decyzji o której mowa w art. 181 ust. 1 ustawy o SW. Wynika to z treści ww. § 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 lipca 2010 r. w sprawie równoważnika pieniężnego przysługującego funkcjonariuszowi Służby Więziennej z tytułu braku mieszkania, który stanowi, iż kwota nienależnie pobranego przez funkcjonariusza równoważnika pieniężnego podlega zwrotowi do kasy jednostki organizacyjnej, w której funkcjonariusz pobierał uposażenie, w terminie 14 dni od dnia, w którym wydana decyzja o zwrocie nienależnie pobranego równoważnika pieniężnego stała się ostateczna. Zatem dopiero z momentem upływu terminu 14-dniowego, liczonego od daty uzyskania przez decyzję, wydaną na podstawie art. 181 ust. 1 ustawy o SW, przymiotu ostateczności, spełnienie świadczenia polegającego na zwrocie nienależnie wypłaconego równoważnika staje się wymagalne i z tym też dniem rozpoczyna bieg termin przedawnienia, o którym mowa w ww. art. 226 ust. 1. Dopiero bowiem po terminie określonym w ww. § 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 lipca 2010 r., wierzyciel (organ administracji SW) może podjąć wobec funkcjonariusza środki zmierzające do egzekucji wykonania nałożonego ww. decyzją obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W tych okolicznościach Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 P.p.s.a.