II SAB/Po 59/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz po rozpoznaniu w dniu 14 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu T. K. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 czerwca 2017 r. o sygn. akt II SAB/Po 59/16, odmawiającego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. K. na bezczynność Prezydenta Miasta w przedmiocie udzielenia informacji postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. /-/ Wiesława Batorowicz W dniu 7 lutego 2017 r. T. K. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W uzasadnieniu wniosku wskazał na brak środków na opłacenie kosztów sądowych i pełnomocnika "z wyboru", brak dochodu, brak majątku, brak oszczędności. W części wniosku dotyczącej posiadanego majątku wpisał: brak nieruchomości, brak zasobów pieniężnych, brak wartościowych przedmiotów i brak innego majątku. Wskazał, że nie prowadzi własnego gospodarstwa domowego i na brak osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Wnioskodawca zakreślił rubrykę dotycząca źródeł dochodu i wysokość dochodu określił na [...] zł. Wpisał brak stałych miesięcznych zobowiązań i wydatków. Pismem z dnia 20 kwietnia 2017 r. działając w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016r., poz. 718 ze zm.; dalej: "P.p.s.a.") zwrócono się do skarżącego o uzupełnianie wniosku o prawo pomocy poprzez: opisanie wszystkich źródeł dochodów stałych, jak i dorywczych skarżącego oraz osób z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe (rodziny, osób trzecich na utrzymaniu, których się znajduje) wraz z wysokością uzyskiwanego dochodu oraz poparcie twierdzeń dokumentami (umowy, przelewy, dowody wpłaty, decyzje); podanie, czy jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy i w jakim charakterze, czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych lub inne świadczenie, (udokumentowanie posiadanymi decyzjami, kartą bezrobotnego), przedłożenie złożonego organom podatkowym oryginału lub potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii rocznego zeznania podatkowego PIT za rok za 2015 i 2016, jeżeli składał; podanie, jakie są obroty na posiadanych przez skarżącego rachunkach bankowych oraz w jakiej wysokości posiada lokaty terminowe; przedłożenie wyciągów z tych rachunków za okres ostatnich 6 miesięcy wraz z informacją o zaciągniętych kredytach i pożyczkach (wysokość, cel zadłużenia, termin spłaty, czy są terminowo spłacane), oraz podanie informacji o zajęciach komorniczych; opisanie wszystkich posiadanych, dzierżawionych i wynajmowanych nieruchomości wraz z podaniem jakie przynoszą dochody i jakie skarżący ponosi koszty związane z ich utrzymaniem; podanie w oparciu o jaki tytuł prawny zamieszkuje w P. pod adresem ul. [...]; podanie, czy prowadzi działalność gospodarczą, jeżeli tak to z jakim wynikiem finansowym; podanie marki i roku produkcji wszystkich posiadanych i użytkowanych przez skarżącego samochodów, podanie szczegółowego spisu miesięcznych kosztów bieżącego utrzymania skarżącego (opłaty za mieszkanie, inne konieczne wydatki), przedkładając rachunki i faktury, podając źródła finansowania kosztów utrzymania skarżącego. W odpowiedzi skarżący podał, że opisanie wszystkich źródeł dochodów stałych i dorywczych skarżącego oraz osób z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe zawarł w formularzu o prawo pomocy, przy czym wskazał, że art. 255 P.p.s.a nie jest podstawa prawną do domagania się udzielenia informacji o wysokości dochodów innych osób na utrzymaniu, których się znajduje. Żądał podania podstawy prawnej uzasadniającej kierowanie do niego żądania o podanie dochodów innych osób niż jego osoba. Oświadczył również, że dane dotyczące zarejestrowania w Powiatowym Urzędzie Pracy, status oraz czy pobiera zasiłek dla bezrobotnych zostało już podane w treści wniosku o prawo pomocy. Żądał podania podstawy prawnej uzasadniającej żądanie od niego udzielenia informacji o zarejestrowaniu w urzędzie pracy, skoro podał, że nie ma pracy. Następnie wskazał, że zeznanie podatkowe za 2015 r. nie było składane, zatem nie istnieje oryginał zeznania i jego potwierdzona za zgodność z oryginałem kopia, przy czym art. 255 P.p.s.a. nie jest podstawą do żądania od osoby ubiegającej się o prawo pomocy przedłożenie takiego zeznania, sąd może sobie sam wystąpić do organu podatkowego o doręczenie zeznania określonej osoby. Żądał podania podstawy prawnej uzasadniającej wezwanie do przedłożenia zeznania podatkowego. Odnosząc się do wezwania o podanie obrotów na rachunkach bankowych, lokatach terminowych, zaciągniętych kredytach i pożyczkach oraz o zajęciach komorniczych skarżący podał, że nie ma żadnych obrotów i informacje zostały już podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy, przy czym art. 255 P.p.s.a. nie jest podstawą do żądania od osoby ubiegającej się o prawo pomocy podania obrotów na jej koncie skoro osoba podaje, że nie uzyskuje dochodów. Żądał podania podstawy prawnej uzasadniającej wezwanie do przedłożenia danych w tym zakresie i podania mu okoliczności i czy wpływają one na wysokość dochodów, skoro osoba ich nie uzyskuje. Odnosząc się do wezwania o opisanie wszystkich posiadanych, dzierżawionych i wynajmowanych nieruchomości skarżący podał, że wszystko zostało już podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Następnie zażądał podania podstawy prawnej, w oparciu o którą przyjęto, że skarżący zamieszkuje w P. przy ul. [...]. Wskazał również, że nie prowadzi działalności gospodarczej i podał już wszystko we wniosku o przyznanie prawa pomocy w kwestii dotyczącej pytania o posiadanie jakichkolwiek samochodów oraz o podanie spisu miesięcznych kosztów bieżącego utrzymania skarżącego i źródeł ich finansowania. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt II SAB/Po 59/16, referendarz sądowy działając na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej: "P.p.s.a.") odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek, zatem Sąd z urzędu nie zwraca się do żadnych instytucji, ani organów celem uzyskania dokumentów, czy zaświadczeń dotyczących wnioskującego o prawo pomocy. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów, przy czym przykładowe dokumenty źródłowe zostały wymienione w §4 obecnie obowiązującego Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (Dz. U. z 2015r., poz. 1257). Stąd w sytuacji, gdy na podstawie art. 255 P.p.s.a. wzywa się stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, z którymi wnioskujący współtworzy gospodarstwo domowe, to odmowa udostępnienia tych dokumentów przez wnioskodawcę, prowadząca do ich nieprzedłożenia, przesądza o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. Skarżący pomimo udzielenia odpowiedzi na wezwanie nie wyjaśnił w istocie swojego stanu finansowego i rodzinnego poprzestając na polemice z punktami wezwania i kwestionując ich zasadność oraz podstawę prawną wezwania, wobec czego wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w całości nie zasługiwał na uwzględnienie. W sprzeciwie z dnia 18 lipca 2017 r. skarżący wniósł o uchylenie w całości ww. postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, z uwagi na fakt, że szczegółowo i wystarczająco dowiódł o swojej sytuacji nie pozwalającej mu na opłacenie pomocy prawnej "z wyboru", a uzasadniającej ustanowienie mu pomocy prawnej "z urzędu", natomiast sąd pierwszej instancji, podważając jego oświadczenie w szczególności dotyczące jego dochodów i majątku, sugeruje o rzekomym ukrywaniu przez niego majątku, którego po prostu nie ma, przy czym sąd pierwszej instancji nie dokonał żadnych ustaleń opierających się na jakichkolwiek dokumentach lub informacjach od jakichkolwiek organów lub osób - przedstawiając jedynie swoje gołosłowne twierdzenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Odnosząc się w pierwszej kolejności do wniosku skarżącego o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania należy wskazać, że zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu [por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis]. Przechodząc do merytorycznego rozpoznania sprawy należy na wstępie wyjaśnić, że w myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Prawo pomocy ma służyć osobom najuboższym, a więc takim, dla których konieczność poniesienia kosztów postępowania oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie dostępu do sądu. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi żadnych wątpliwości. W ocenie Sądu za prawidłowe należy uznać wywody referendarza w przedmiocie uchylenia się skarżącego od obowiązku złożenia wystarczających wyjaśnień odnośnie swoich rzeczywistych możliwości finansowych i majątkowych, które pozwoliłyby przyjąć, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W rozpoznawanej sprawie skarżący wskazał, że nie prowadzi własnego gospodarstwa domowego i nie posiada żadnej nieruchomości oraz dochodów. Wskazał również, że nie posiada stałych wydatków i zobowiązań. Niemniej jednak tut. Sąd zauważa, że skarżący musi posiadać wydatki związane z comiesięcznym utrzymaniem, takie jak wydatki mieszkaniowe, za żywność, rachunki (prąd, gaz, woda), środki czystości, ubrania, a co za tym idzie, musi posiadać źródło ich finansowania. Z kolei w przypadku, gdy wydatki te ponosi za niego rodzina (chociaż skarżący wskazał, że nie ma osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym), winien przedstawić sytuację majątkową i dochody wszystkich członków rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, albowiem dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny wnioskujący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. W sytuacji, gdy skarżący korzysta z pomocy opieki społecznej, winien przedstawić decyzje w sprawie świadczeń społecznych (prawo do świadczeń w formie schronienia, posiłku, niezbędnego ubrania, zasiłku celowego). Skarżący w dniu 2 sierpnia 2016 r. uiścił w kasie tut. Sądu kwotę [...]zł tytułem wpisu sądowego od skargi, a więc musiał dysponować jakimiś środkami finansowymi, tym niemniej nie ujawnił ich źródła. Należy podkreślić, że skarżący pomimo udzielenia odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku nie wyjaśnił w istocie swojego stanu finansowego i rodzinnego. Co więcej, znając powody odmowy przyznania prawa pomocy, w sprzeciwie nie podał informacji, do których uzupełnienia został wezwany zarządzeniem z dnia 19 kwietnia 2017 r. Uwzględniając wyjątkowy charakter instytucji przyznania prawa pomocy oczywistym jest, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy możliwa jest weryfikacja danych przedstawionych przez wnioskodawcę. Przepis art. 255 P.p.s.a wprost upoważnia do żądania dokumentów lub oświadczeń, pozwalających na zbadanie oświadczeń strony w zakresie jej sytuacji materialnej. Konstrukcja tej regulacji ma umacniać wyjątkowość stosowania instytucji prawa pomocy. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów, strona winna wniosek o przyznanie prawa pomocy uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 140/09– wszystkie cytowane orzeczenia dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji rodzinnej bądź finansowej, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 6 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ 10/13). W ocenie Sądu, wniosku skarżącego do rzetelnych nie sposób zaliczyć, albowiem pomija on istotne informacje dotyczące źródła utrzymania i wysokości ponoszonych wydatków. Wobec tego niemożliwe jest dokonanie oceny stanu majątkowego skarżącego, niezbędnego dla ustalenia, czy słuszne jest przyznanie mu prawa pomocy. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 260 § 1 i art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia. /-/ Wiesława Batorowicz