III SA/Po 166/10

Dnia 25 sierpnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Lorych-Olszanowska Sędziowie WSA Barbara Koś WSA Beata Sokołowska ( spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Damian Wojtkowiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 sierpnia 2010 roku przy udziale sprawy ze skargi J. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia ...r. nr w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe oddala skargę /-/ B. Sokołowska /-/ M. Lorych-Olszanowska /-/ B. Koś Wnioskiem z dnia 18 października 2008 roku skarżący wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, emerytalne, rentowe i wypadkowe za okresy od 01/2008 do 08/2008 w łącznej kwocie 3.661, 52 zł wraz z odsetkami i kosztami upomnienia. Wyżej wymieniony wniosek skarżący uzasadnił brakiem wiedzy na temat powstałego zadłużenia oraz konieczności dokonania zgłoszenia do ubezpieczenia emerytalnego, rentowego i wypadkowego. Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego i zebraniu dowodów w sprawie, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia 8 grudnia 2008 roku na podstawie art. 83 ust. 1 pkt. 3, art. 28 ust. 1 i art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 11 z 2007 r., poz. 74 ze zm.) odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne własne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za okres od stycznia do sierpnia 2008 roku w łącznej kwocie 3.661, 52 zł wraz z odsetkami oraz kosztami upomnienia. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ I instancji podał, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Ustalono bowiem, iż wnioskodawca osiąga miesięcznie dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie średnio 500,72 zł oraz ze świadczenia rentowego w kwocie 439,43 zł. Ponadto wnioskodawca posiada majątek ruchomy w postaci samochodu osobowego, rok produkcji 1997 i nieruchomy w postaci niezabudowanej działki gruntu o pow. 0, 0389 ha położonej w K., oraz domu mieszkalnego. Na podstawie informacji uzyskanej z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 28 października 2008 roku organ I instancji ustalił ponadto, iż J. nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej i świadczeń rodzinnych. Wnioskodawca nie posiada również niespłaconych zobowiązań kredytowych oraz podatkowych. Pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wyłącznie z małżonką, która jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku (dziecko w wieku 28 lat na własnym utrzymaniu). Zdaniem organu I instancji brak więc podstaw prawnych i faktycznych do umorzenia należności z tytułu składek w myśl przepisów art. 28 ust. 1-3 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych i nie zachodzą również uzasadnione przypadki mogące być podstawą do umorzenia przedmiotowych należności, zgodnie z art. 28 ust. 3a cytowanej ustawy, określone w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). J. nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem pismem z dnia 20 grudnia 2008 roku złożył do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, podkreślając, iż objęte postępowaniem zaległości powstały na skutek zaniedbań urzędnika ZUS, który go nie poinformował o konieczności uiszczania składek na ubezpieczenia społeczne od stycznia 2008 r. Ponadto wnioskodawca wskazał, że po odliczeniu wydatków na wyżywienie jego i żony pozostaje "140 zł dodając zwrot z PFRON". Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 26 stycznia 2009 roku utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 grudnia 2008 roku. W uzasadnieniu organ odwoławczy podniósł, że po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdzono przesłanek umożliwiających umorzenie należności. Wraz z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy nie przedłożono bowiem żadnych nowych dowodów, które świadczyłyby, iż w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki umorzenia objętych postępowaniem składek. W skardze na powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych J. powołał się na trudną sytuację materialną i niewiedzę w zakresie obowiązku opłacania przedmiotowych składek. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 23 września 2009 roku sygn. akt: III SA/Po 240/09, stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji z dnia 26 stycznia 2009 r. Decyzją z dnia 12 stycznia 2010 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia 8 grudnia 2008 roku w przedmiocie odmowy umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne, emerytalne, rentowe i wypadkowe za okresy od 01/2008 do 08/2008 w łącznej kwocie 3.661, 52 zł wraz z odsetkami i kosztami upomnienia. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych albowiem w toku postępowania organ ustalił, że J. nadal prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą w zakresie usług taxi, z której osiąga dochód. Ponadto wnioskodawca w dalszym ciągu pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy w kwocie 439,43 zł miesięcznie. Posiada również majątek ruchomy: w postaci samochodu osobowego, rok produkcji 1997 oraz samochodu osobowego, rok produkcji 2001 i majątek nieruchomy w postaci niezabudowanej działki i domu mieszkalnego. Na podstawie informacji uzyskanej z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 30 listopada 2009 roku organ odwoławczy ustalił też, że J. nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej i świadczeń rodzinnych. Wnioskodawca nie posiada również niespłaconych zobowiązań kredytowych oraz podatkowych. Pozostaje jak dotychczas we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Pismem z dnia 3 grudnia 2009 roku wnioskodawca poinformował, iż jego sytuacja materialna i finansowa nie uległa zmianie. Zdaniem organu odwoławczego brak podstaw prawnych i faktycznych do umorzenia zaległych składek w myśl przepisów art. 28 ust. 1-3 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych i nie zachodzą również uzasadnione przypadki mogące być podstawą do umorzenia należności z tytułu składek, zgodnie z art. 28 ust. 3a cytowanej ustawy, określone w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu J. podniósł przede wszystkim zarzut braku wiedzy o konieczności opłacania składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący zarzucił jednocześnie, iż winę za postanie spornego zadłużenia ponosi urzędnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na skutek swoich zaniedbań polegających na nie poinformowaniu go o obowiązku uiszczenia powyższych składek. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, nie są natomiast uprawnione do merytorycznego rozstrzygania o przedmiocie sprawy. Również w myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują zaskarżone akty tylko w zakresie ich legalności i nie mają uprawnień do merytorycznego rozstrzygania sprawy. Jednocześnie z przepisu art. 134 § 1 ostatnio cytowanej ustawy wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Mając na względzie powyższe kryteria Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Po przeanalizowaniu akt administracyjnych sprawy Sąd stwierdził, iż Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo ustalił, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki umorzenia wymienione w art. 28 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 11 z 2007 r., poz. 74 ze zm.). Zgodnie z art. 28 ust. 1 cytowanej ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: - dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (ust. 3 a). Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Trzeba w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia zaległości wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma charakter uznaniowy co nie oznacza jednak, że może być ona dowolna. Decyzja uznaniowa z uwagi na swój specyficzny charakter podlega kontroli sądowej, w ograniczonym zakresie. Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi - w postaci umorzenia należności oraz czy uzasadnił swe rozstrzygniecie dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19 listopada 2007 r., sygn. akt V S.A./Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10 lutego 2009 r., sygn. akt I S.A./Gd 874/08, lex nr 483118). W rozpatrywanej sprawie dokonując takiej kontroli zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Sąd stwierdził, że organ działał prawidłowo. Zgodnie z art. 7 kpa organ administracji publicznej winien wyjaśniać dokładnie stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 §1 kpa). Zasada prawdy obiektywnej jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wpływająca na kwestię odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu w tym postępowaniu. Organ winien generalnie przeprowadzać niezbędne dowody z urzędu (zasada oficjalności postępowania). Nie znaczy to jednak, że sama strona jest całkowicie zwolniona z realizacji tego obowiązku, zwłaszcza gdy nieudowodnienie danej okoliczności faktycznej może prowadzić do rezultatów dla niej niekorzystnych, polegających na odmowie przyznania ulgi finansowej w postaci umorzenia należności publicznoprawnych (zob. m. in., B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 68-69). Nie ulega wobec tego wątpliwości, iż w sprawach z wniosku o umorzenie zaległości z tytułu składek wnioskodawca powinien aktywnie uczestniczyć w postępowaniu dowodowym poprzez wskazywanie odpowiednich okoliczności i dowodów uzasadniających podjęcie przez organ decyzji korzystnej dla strony, czyli uwzględniającej jej wniosek. W ocenie Sądu w niniejszym postępowaniu strona skarżąca nie zrealizowała tego nakazu w odpowiedni sposób. Istotą postępowania dowodowego w przedmiotowym postępowaniu administracyjnym jest bowiem precyzyjne i wyczerpujące ustalenie danych o stanie zdrowotnym, rodzinnym i majątkowym strony oraz o jej potencjalnych możliwościach zarobkowych. Z akt sprawy wynika, iż skarżący J. nie uczestniczył faktycznie w czynnościach postępowania przed organem odwoławczym ograniczając się wyłącznie do złożenia pisma z dnia 3 grudnia 2009 roku, w którym oświadczył, iż jego sytuacja finansowa i materialna nie uległa zmianie. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż do wyżej wymienionego pisma skarżący nie dołączył żadnych nowych dowodów, z których mogłoby wynikać, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy zachodzą jakiekolwiek przesłanki przemawiające za umorzeniem objętych sporem składek, o których mowa w powyżej przytoczonych regulacjach. Ponadto zauważyć należy, iż strona skarżąca również w złożonej przez siebie skardze nie nawiązywała do powyższych przesłanek. Trzeba mieć na uwadze, iż nie stanowi podstawy do umorzenia należności z tytułu składek brak wiedzy o obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne w sytuacji prowadzenia działalności gospodarczej i pobierania świadczenia rentowego. Wbrew twierdzeniom J. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie ponosi odpowiedzialności za powstanie objętego niniejszym postępowaniem długu publicznoprawnego. Przedsiębiorca należycie dbający o swoje interesy powinien bowiem przestrzegać obowiązujących go przepisów dotyczących ciężarów publicznoprawnych wynikających z obowiązkowego ubezpieczenia społecznego. Organ słusznie zatem uznał, iż w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki przemawiające za umorzeniem wyżej wymienionych należności. Skarżący posiada stałe źródło dochodu w postaci przychodów z jednoosobowej działalności gospodarczej (usługi taxi) oraz stałe świadczenie rentowe z tytułu częściowej niezdolności do pracy (439,43 zł). Jest właścicielem nieruchomości – niezabudowanej działki gruntu oraz domu mieszkalnego. J. jest także właścicielem samochodu osobowego D. (rocznik 2001). I choć organowi odwoławczemu umknęło, że zgodnie z informacją Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców skarżący sprzedał samochód D. w dniu 14 września 2009 r. – powyższa okoliczność nie ma wpływu na ocenę zaskarżonej decyzji i treść rozstrzygnięcia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Należy w tym miejscu podkreślić, iż sytuacja finansowa strony nie jest wprawdzie łatwa, jednakże opisany powyżej praktyczny brak aktywności procesowej skarżącego w toku prowadzonego postępowania administracyjnego spowodował, iż organ nie był w zasadzie w stanie ustalić w sposób wyczerpujący wszystkich wydatków stałych skarżącego i jego żony a przede wszystkim stanu ich zdrowia, co uniemożliwiło dokonanie pełnych i wnikliwych rozważań odnośnie istnienia bądź nieistnienia przesłanek przemawiających za umorzeniem należności, wskazanych w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Jak już wskazano powyżej Zakład winien przeprowadzić w tym zakresie określone dowody z urzędu (i to uczynił), co nie oznacza jednak, iż sama strona jest całkowicie zwolniona z tego obowiązku. Skarżący nie wykazał odpowiedniej inicjatywy w przedstawieniu trudnej sytuacji materialnej i niezbędnych wydatków ponoszonych w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych swoich i żony. Należy przy tym pamiętać, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonując oceny w konkretnej sprawie musi czynić to w oparciu o obiektywne kryteria i to zgodnie z powszechnie akceptowaną hierarchią wartości. Ustawowym obowiązkiem Zakładu jest dochodzenie należności, bo zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają - co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami. Wreszcie należy mieć na względzie i to, że organy administracyjne zasadnie przyjmują, iż istotną granicę dla decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek stanowi kolizja z interesem społecznym. Interes społeczny to bowiem obowiązek Zakładu do działania uwzględniającego interesy funduszy ubezpieczeniowych, którymi zarządza. Umarzanie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ma i musi mieć zatem charakter wyjątkowy, gdyż zasadą jest ich uregulowanie (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 05 listopada 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1231/07, lex nr 484909 oraz z 23 października 2007 r., sygn. akt V S.A./Wa 1368/07, lex nr 492274). Zdaniem Sądu, w tym stanie rzeczy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych zasadnie przyjął brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o umorzenie przedmiotowych należności publicznoprawnych. Wobec powyższego skarga podlegała oddaleniu, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - jak w sentencji wyroku. /-/ B. Sokołowska /-/ M. Lorych-Olszanowska /-/ B. Koś D.W.d