III SA/Po 295/21

Dnia 3 listopada 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak (spr.) Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Asesor WSA Robert Talaga Protokolant: st.sekr.sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w 3 listopada 2021 roku sprawy ze skargi M. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję III SA/Po 295/21 U Z A S A D N I E N I E Decyzją z dnia [...] listopada 2020 roku Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2020 roku o nr [...] o umorzeniu należności z tytułu nieopłaconych składek wobec M. S.. W toku postępowania ustalono nast.stan faktyczny. W dniu [...] maja 2020 roku do ZUS wpłynął wniosek M. S. o umorzenie należności z tytułu składek za okres od lipca 2011 do listopada 2011 .We wniosku wskazano, że strona we wskazanym czasie nie prowadziła działalności gospodarczej , otrzymuje świadczenie emerytalne w kwocie [...]zł brutto ,ponosi wydatki eksploatacyjne w kwocie [...]zł kwartalnie , [...] zł miesięcznie na lekarstwa, nie korzysta z zasiłku z Urzędu Pracy ani pomocy doraźnej z Ośrodka Pomocy Społecznej. Wobec skarżącego prowadzona jest egzekucja komornicza od 2012 roku z potrąceniem ze świadczenia emerytalnego .Skarżący choruje na [...], [...] i [...]. W toku postępowania strona uzupełniła jeszcze wniosek o pismo z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie. Decyzją z dnia [...] lipca 2020 r o nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w [...] odmówił stronie umorzenia wnioskowanych należności. Organ wskazał, że nie zaistniały przesłanki z art. 28 ust.3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych , które skutkowałyby ich umorzeniem, bowiem należności są na bieżąco ściągane w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej ,ponadto doszło do zbiegu egzekucji sądowo-administracyjnej. Nie zaistniały też w ocenie organu okoliczności wskazane w art. 28 ust. 3 a) tej ustawy i wydanego na jego podstawie rozporządzenia wykonawczego. Strona utrzymuje się ze świadczenia emerytalnego , które po potrąceniach komorniczych wynosi [...] zł netto. Strona samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i ponosi stałe wydatki na koszty eksploatacyjne i koszty leczenia w wys. [...] zł miesięcznie .W ocenie organu skarżący nie udowodnił ,że brakuje mu środków finansowych na pokrycie kosztów leczenia ani w jakiej wysokości ma zobowiązania wobec innych wierzycieli. Nie poinformował też, aby był zmuszony korzystać z pomocy społecznej. Zdaniem organu nie można też jednoznacznie stwierdzić, że choroba uniemożliwia mu pozyskiwanie dochodów na spłatę zadłużenia, ponieważ uzyskuje stałe źródło dochodu. Dalej organ stwierdził, że nie można przyjąć, aby zaistniała przesłanka z § 3 ust.1 pkt 2 rozporządzenia, bowiem zadłużenie nie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych , a było jedynie wynikiem nie opłacania w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenia społeczne w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym wskazała, że inne poza ZUS zadłużenie wynosi [...]. zł ,a on sam żyje w ubóstwie. Załączył dokumenty potwierdzające fakt zadłużenia wobec innych wierzycieli, a także dokumentację medyczną wraz z orzeczeniem o niepełnosprawności. ZUS Oddział w [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w dniu [...] listopada 2020 roku .W uzasadnieniu organ podzielił stanowisko organu I instancji odnośnie oceny przesłanek określonych w art. 28 ust.3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W odniesieniu do przesłanek z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r- w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ,ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy , w ślad za organem I instancji negatywne ocenił ich wystąpienie i przyjął, że przesłanka z § 3 ust.1 pkt 1 nie zachodzi pomimo trudnej sytuacji majątkowej dłużnika, bowiem jest on w stanie zaspokajać swoje podstawowe potrzeby. Swoje stanowisko organ poparł aktualnymi danymi odnoszącymi się do wartości minimum socjalnego określonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w roku 2020. Organ podkreślił, że skarżący nie korzysta z żadnych form pomocy skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku,co zdaniem organu prowadzi do wniosku ,że może zaspokajać potrzeby bytowe bez konieczności sięgania po pomoc instytucji socjalnych. Skarżący skorzystał z prawa skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W skardze podniósł, że oprócz choroby [...], w 2010 roku zachorował na [...]. W roku 2011 uruchomił działalność gospodarczą, ale choroba się odnowiła i nie był w stanie opłacać składek. Organ w odpowiedzi na skargę podtrzymał swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2107 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019r. poz. 2325 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Na wstępie Sąd wskazuje, że postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane jest w art. 28 u.s.u.s., jak również w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz.1365). Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi wyłącznie w przypadkach wymienionych enumeratywnie w ustawie tj. gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, 2260 i 2261 oraz z 2017 r. poz. 791); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. (28 ust. 3 u.s.u.s.) Ponadto zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zostało wydane rozporządzenie wykonawcze i kwestie te reguluje § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Z powołanego przepisu wynika, że ZUS może umorzyć ubezpieczonemu, będącemu płatnikiem składek należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Powyższe rozporządzenie wskazuje przykładowo, że taka sytuacja ma miejsce, gdy: 1) opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, 2) poniesione straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodują, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności, 3) przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. O ile niespełnienie przez skarżącego przesłanek umorzenia, wskazanych w art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy systemowej, tj. przesłanek nieściągalności, można uznać za wykazane, to nie sposób uznać za prawidłową ocenę przesłanek umorzenia, wynikającą z § 3 ust.1 rozporządzenia. W tym zakresie organ nie ustalił i nie rozważył wszystkich okoliczności, mających lub potencjalnie mogących mieć wpływ na taką ocenę, czym uchybił swoim obowiązkom procesowym, zwłaszcza w świetle oczywistych i widocznych problemów skarżącego z pisemnym argumentowaniem swoich racji. W sytuacji, gdy z prowadzonej korespondencji ze skarżącym wynikało, iż nie jest on w stanie prawidłowo wykonać kierowanych do niego wezwań, z uwagi na stan fizyczny i ewidentne problemy z pisaniem , organ mógł rozważyć przeprowadzenie w sprawie rozprawy administracyjnej (art. 89 k.p.a.) podczas której, można byłoby lepiej ocenić zasadność formułowanych przez stronę argumentów bądź ich uzupełnienia. Z tych samych powodów, w świetle niedostatecznej czytelności skargi, sąd zdecydował o przeprowadzeniu rozprawy, na którą skarżący nie stawił się jednak. Zdaniem składu orzekającego- ZUS nie przeprowadził koniecznej analizy sytuacji majątkowej Skarżącego w relacji do treści przesłanki umorzenia należności składkowych, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia z 2003r., co ma zasadnicze znaczenie z punktu widzenia oceny prawidłowości zastosowania przez organ administracji przywołanego przepisu prawa w stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji Skarżącego, powinna być szczegółowa analiza określonego na dzień złożenia wniosku minimum socjalnego oraz minimum egzystencji. Niczym nie poparte pozostają twierdzenia organu o przejściowym charakterze problemów skarżącego ,tak zdrowotnych, jak i finansowych ,biorąc pod uwagę jego wiek, zdrowie i możliwości zarobkowe .Podobnie jak stanowisko ,że zaistniała sytuacja nie jest wymagającą korzystania z pomocy Państwa. Należy podkreślić, że ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., oraz dokonując wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 2003r. należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2005 r., sygn. akt II GSK 1807/14). Natomiast wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia składek jest stanowisko, że składki powinny być za wszelką cenę ściągane z uwagi na stan finansów ZUS, podczas gdy prawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno jest doprowadzenie do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego (por. wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2015r., sygn. akt II GSK 2757/14).Nie do zaakceptowania z punktu widzenia interesu społecznego jest sytuacja ,w której spłata zobowiązań wobec ZUS zmusza dłużnikado korzystania z pomocy społecznej. Należy też podkreślić, że z pisma z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie wynika ,że strona starała się jednak uzyskać środki na zakup sprzętu rehabilitacyjnego, ale nie dopełniła formalności. Tylko więc kwestie fomalne, a nie faktyczna sytuacja bytowa przeważyły o nieprzyznaniu takiego dofinansowania. Żródłem finansowania spłaty zaległości nie mogą być zasiłki otrzymywane z pomocy społecznej, której celem i ustawowym zadaniem jest wspieranie osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1876 z późn. zm.). Wysokość zadłużenia, i to nie tylko wobec ZUS jest istotnym elementem, który ZUS powinien zestawić z sytuacją materialną i życiową zobowiązanego oraz ocenić, czy wyegzekwowanie właśnie takiej wysokości zadłużenia, w sytuacji w jakiej znajduje się zobowiązany - nie pociągnie dla niego zbyt ciężkich skutków. Brak takiego zestawienia sprawia, że twierdzenia organu stają się ogólnikowe i nie zestawione z indywidualną sytuacją Skarżącego. Organ z jednej strony twierdzi, że pomimo niekwestionowanej choroby i ciężkiej sytuacji skarżący może regulować zaległości ,bo uzyskuje emeryturę, z drugiej zaś uznaje , że opłacanie tych należności nie pozbawia go możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Skoro skarżący choruje jak jest powszechnie wiadomym nieuleczalnie, przewlekle i postępująco, a w odwołaniu wskazał wysokość pozostałych zadłużeń i aktualną informację medyczną i są to okoliczności niesporne, to uzasadnienie odmowy umorzenia w oparciu o przesłankę z § 3 ust.1 pkt 1 rozporządzenia staje się niewystarczające. Zwłaszcza w zakresie twierdzenia, że trudna sytuacja materialna musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały. Trudno uznać wobec niespornych faktów postępującej choroby i wysokiego zasłużenia, że ma ona charakter jedynie przejściowy. Co więcej , skoro zdaniem organu, skarżącemu do wypłaty po dokonanych potrąceniach pozostaje kwota [...]zł , a przyjął w decyzji pierwszoinstancyjnej ,że koszty miesięczne eksploatacyjne i leczenia wynoszą [...] zł, to skarżącemu na pozostałe wydatki pozostaje kwota ok.[...] zł. Przy czym nadal zgodnie z decyzją organu I instancji oraz wnioskiem strony są to koszty eksploatacyjne, a nie koszty utrzymania, których organ w ogóle nie brał pod uwagę, jak również konieczności spłaty pozostałych zaległości, bez względu na przyczynę ich powstania. Na wydatki w koszyku minimum socjalnego składają się nie tylko koszty eksploatacyjne (energia,woda,gaz węgiel-patrz wniosek),ale i pozostałe, których organ nie uwzględnił. Nadal więc wartość minimum socjalnego skarżącego jest poniżej określonego przez IPISS , do tego błędnie wskazanego przez organ w zaskarżonej decyzji jako dla gospodarstwa dwuosobowego. Dodatkowo wskazać należy ,że choroba [...] co już podkreślono jest chorobą przelekłą, nieuleczalną , degeneracyjną ,obejmującą coraz szersze obszary aktywności. Pierwszy objaw w postaci niekontrolowanego drżenia rąk zdaje się być na tle sparwy, a zwłaszcza pism skarżącego oczywisty. Organ nie może pominąć więc bezspornego faktu, że jest to choroba postępująca, a jednak sprowadził go do doraźnej oceny minimum życiowego, które z przyczyn oczywistych będzie ulegało pogorszeniu i obniżeniu i na stałe już pozbawi skarżącego możliwości uzyskania dodatkowego dochodu Wobec powyższego, Sąd stwierdził, że ZUS nie przeprowadził szczegółowego postępowania wyjaśniającego dotyczącego wszystkich wskazanych wyżej okoliczności. Przede wszystkim nie wykazał, że istnieje realna możliwość spłaty zadłużenia przez Skarżącego . Doszło zatem do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. i art. 107 § 3 k.p.a., a naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu, organ dokonał dowolnej oceny materiału dowodowego. Nie można takiej ocenie przypisać znamion swobodnej oceny dokonanej na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.). W ponownym postępowaniu ZUS w kompleksowy sposób odniesie się do przesłanek umorzenia wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia ,uwzględni rozważania sądu w tym zakresie oraz okoliczność ,iż z dniem [...] stycznia 2022 roku upływa 3 letni termin ważności orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego wobec M. S.. W świetle powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, o czym orzeczono w sentencji wyroku.