III SA/Po 308/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Kosewska (spr.) Sędziowie WSA Małgorzata Górecka WSA Ireneusz Fornalik po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 sierpnia 2016 r. sprawy ze skargi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ... na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia ... w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego ... Naczelnik Urzędu Skarbowego P. - Grunwald postanowieniem z dnia 7 grudnia 2015 r., nr [...], na podstawie art. 59 § 3 w zw. z § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 1619 z późn. zm.; dalej: "u.p.e.a."), umorzył administracyjne postępowanie egzekucyjne prowadzone względem majątku zobowiązanego, A. M., z tytułu należności wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W uzasadnieniu organ egzekucyjny wskazał, że otrzymał do realizacji tytuły wykonawcze wystawione przez Z. P. wobec A. M.. W trakcie prowadzonego postępowania egzekucyjnego w dniu 28 grudnia 2009 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia samochodu marki Seat Cordoba 1.6, stanowiącego własność zobowiązanego. W dniu 20 grudnia 2010 r. pojazd ten został sprzedany przez organ w trybie art. 108 § 1 u.p.e.a. W wyniku sprzedaży uzyskano kwotę [...]zł, która została rozliczona na poczet tytułów wykonawczych wystawionych przez Z. P.. Egzekucja skierowana do rachunku bankowego zobowiązanego w firma A S.A. okazała się bezskuteczna z uwagi na fakt, iż bank nie prowadzi rachunków bankowych na rzecz zobowiązanego. Na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego ... C dokonano zajęcia rachunku bankowego zobowiązanego w firma B S.A. W wyniku zastosowania tego środka egzekucyjnego nie uzyskano jednak żadnych kwot. W związku z tym organ egzekucyjny nie dokonał zajęcia rachunku bankowego w firma B S.A. na podstawie posiadanych tytułów wykonawczych wystawionych przez Z. P.. W dniach 28 października 2009 r., 9 maja 2013 r. oraz 8 października 2015 r. sporządzono protokoły o stanie majątkowym zobowiązanego. Do protokołu z dnia 8 października 2015 r. A. M. oświadczył między innymi, że: - prowadzi działalność gospodarczą w zakresie usług projektowych, uzyskuje dochód około [...] zł/mc, - mieszka w mieszkaniu własnościowym w P. przy ul. [...] o pow. około 63 m kw. Mieszkanie składa się z 3 pokoi, kuchni oraz łazienki. Wyposażenie mieszkania około 10 letnie, brak ruchomości do zajęcia; - nie posiada środków transportu, akcji, obligacji itp.; - posiada rachunek bankowy w firma B S.A.; - prowadzi działalność gospodarczą od 2001 r. z zakresu usług projektowych. Do celów prowadzenia działalności zobowiązany wykorzystuje komputer (składak) zakupiony w 2004 roku. Zobowiązany nie posiada stałych kontrahentów. Organ egzekucyjny wskazał, że podjęte czynności zmierzające do ustalenia składników majątkowych zobowiązanego, takie jak zapytania skierowane do Powiatowego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w P. oraz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji Departament CEPIK w W., nie przyniosły rezultatu w postaci ustalenia majątku, do którego można by skierować skuteczną egzekucję. Natomiast w wyniku zapytań skierowanych do Zarządu Geodezji i [...] Miejskiego GEOPOZ oraz Centralnej Ewidencji Ksiąg Wieczystych w W. ustalono, że zobowiązany jest współwłaścicielem nieruchomości położonej przy ul. [...]: obręb Ł., arkusz mapy 4, działka o numerze ew. [...], zapisanej w KW P01 [...] – właściciel lokalu nr [...] (KW P01 [...]). Pismem z dnia 16 listopada 2015 r. organ egzekucyjny wezwał wierzyciela, na podstawie art. 110 § 3a, § 5 i § 7 u.p.e.a., do wpłaty – w terminie 7 dni od dnia odebrania tego pisma – zaliczki w kwocie [...]zł na pokrycie przewidywanych wydatków postępowania egzekucyjnego kierowanego do nieruchomości zobowiązanego. Jednocześnie poinformowano wierzyciela, że brak wpłaty w zakreślonym terminie spowoduje, iż organ egzekucyjny nie przystąpi do egzekucji z nieruchomości. Do dnia sporządzenia postanowienia wierzyciel nie dokonał wpłaty kwoty, o której mowa w ww. piśmie. Ponadto na podstawie danych zawartych w bazie systemu informatycznego "POLTAX" Urzędu Skarbowego nie ustalono innych rachunków bankowych oraz źródeł dochodu, do których można byłoby skierować skuteczną egzekucję. Organ zaznaczył, że zobowiązany w złożonych deklaracjach PIT 36 za rok 2014 wykazał dochód w kwocie [...]zł, a za rok 2013 wykazał stratę w kwocie -1.160,00 zł. Mając powyższe na uwadze organ egzekucyjny stwierdził, że prowadzone postępowanie egzekucyjne nie skutkowało zaspokojeniem roszczeń wierzyciela, stąd na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. orzekł o umorzeniu postępowania. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie. Wierzyciel podniósł, że nie zgadza się z ustaleniami organu egzekucyjnego, że zaistniała przesłanka do umorzenia postępowania egzekucyjnego, o której mowa w art. 59 § 2 u.p.e.a. W dniu 10 grudnia 2015 r. wierzyciel wniósł o wszczęcie egzekucji z nieruchomości należącej do zobowiązanego, dokonując jednocześnie wpłaty zaliczki. Zdaniem wierzyciela, w przedmiotowej sprawie brak było podstaw do tego, by organ egzekucyjny wyznaczył siedmiodniowy termin na wpłatę zaliczki, gdyż w myśl § 4 art. 110 u.p.e.a. wierzyciel dokonuje wpłat zaliczki sukcesywnie, a to że organ egzekucyjny przed złożeniem wniosku o wszczęcie egzekucji z nieruchomości wyznaczył wskazany termin – nie znajduje uzasadnienia w obwiązujących przepisach prawa. Wobec powyższego wierzyciel wniósł o kontynuowanie postępowania egzekucyjnego. Dyrektor Izby Skarbowej postanowieniem z dnia 3 marca 2016 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.; dalej: "k.p.a.") oraz art. 18, art. 59 § 2 i § 3 u.p.e.a., utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ nadzoru stwierdził, że w niniejszej sprawie wystąpiły przesłanki do umorzenia postępowania egzekucyjnego. Nie ustalono żadnych składników majątkowych, do których można byłoby skierować skuteczną egzekucję. Biorąc pod uwagę wartość dochodzonej należności wynikającej z tytułów wykonawczych wyszczególnionych w postanowieniu organu egzekucyjnego z dnia 7 grudnia 2015 r., prowadzenie egzekucji z nieruchomości nie znalazłoby uzasadnienia w ekonomice ww. postępowania. Kwota zadłużenia objęta postępowaniem egzekucyjnym wynosi [...] zł i stanowi jedynie kilkanaście procent wartości nieruchomości, do której miałaby być skierowana egzekucja. Niezależnie od powyższego organ odwoławczy wskazał, że fakt umorzenia postępowania przez organ egzekucyjny nie pozbawia wierzyciela możliwości dochodzenia należności przez własny organ egzekucyjny na podstawie art. 19 § 4 u.p.e.a. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, zarzucając naruszenie art. 59 § 2 u.p.e.a., poprzez błędne jego zastosowanie. W oparciu o ten zarzut wierzyciel wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu skarżący wskazał, że stanowisko organu egzekucyjnego jest błędne, gdyż istnieją składniki majątkowego, o których posiadał wiedzę organ egzekucyjny w momencie umorzenia egzekucji. Stąd niezasadne było wskazanie przez organ egzekucyjny na fakt, że inny organ również może dokonać zajęcia egzekucyjnego w nowym postępowaniu. Zdaniem strony skarżącej, organ nadzoru błędnie interpretuje zasadę ekonomiki postępowania. W niniejszej sprawie jedynym zdatnym do egzekucji majątkiem dłużnika jest nieruchomość, co oznacza, że organ egzekucyjny nie ma prawnej możliwości zaniechania prowadzenia egzekucji, o to tym bardziej, że wartość zadłużenia stanowi w przybliżeniu około kilkanaście procent wartości tej nieruchomości. Wbrew twierdzeniom organu, zdaniem wierzyciela jest to proporcja, która w żadnym razie nie uzasadnia umorzenia postępowania. Jeśli organ egzekucyjny ma do dyspozycji tylko jeden środek egzekucyjny, to jest nie tylko uprawniony, ale i zobowiązany do jego stosowania. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sprawa sądowoadministracyjna dotyczy postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 3 marca 2016r. utrzymującego w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego P. - Grunwald z dnia 7 grudnia 2015 r. o umorzeniu administracyjnego postępowania egzekucyjnego prowadzonego względem majątku zobowiązanego, A. M., z tytułu należności wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Jako podstawę umorzenia postępowania egzekucyjnego organy wskazały art. 59 § 3 w zw. z § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 1619 z późn. zm.; dalej: "u.p.e.a."). Oznacza to, że organy stwierdziły, że w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W badanych postanowieniach organy wskazały, że okoliczność ta – stanowiąca przesłankę umorzenia postępowania egzekucyjnego – wyniknęła w związku z bezskutecznością środków egzekucyjnych skierowanych do praw majątkowych zobowiązanego. Przy tym organ egzekucyjny nie wdrożył egzekucji z nieruchomości zobowiązanego, gdyż wierzyciel nie wpłacił w wyznaczonym terminie siedmiodniowym zaliczki na poczet wydatków związanych z tą egzekucją. Na wstępie należy wyjaśnić, że postępowanie egzekucyjne w administracji może podlegać umorzenie wyłącznie z przyczyn wskazanych w ustawie. Fakultatywną podstawę umorzenia prowadzonego postępowania przewiduje przepis art. 59 § 2 u.p.e.a. Z treści tego przepisu wynika, że postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Umorzenie postępowania pozostaje zatem zależne od uznania organu egzekucyjnego. Organ ten powinien jednak kierować się dyrektywą celowości postępowania egzekucyjnego. Rozwiązanie to chroni wierzyciela przed ponoszeniem kosztów egzekucyjnych, jeżeli nie mogą one być ściągnięte od zobowiązanego (zob. art. 64c § 4 u.p.e.a.). Fakultatywne umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. nie zwalnia ono organu egzekucyjnego od obowiązku zbadania wszystkich okoliczności sprawy mogących mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia i ich oceny w świetle ustawowych przesłanek oraz obowiązku przedstawienia tej oceny w uzasadnieniu postanowienia. Chociaż postępowanie egzekucyjne, które umorzono z przyczyn określonych w art. 59 § 2 u.p.e.a. można ponownie wszcząć, gdy zostanie ujawniony majątek lub źródła dochodu zobowiązanego przewyższające kwotę wydatków egzekucyjnych (art. 61 u.p.e.a.), to jednak organ egzekucyjny prowadząc postępowanie egzekucyjne powinien zachować należytą staranność dążąc do zweryfikowania wszystkich istotnych informacji, które mogłyby przyczynić się do ustalenia majątku, z którego mogłaby być prowadzona dalsza egzekucja (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 14 czerwca 2011 r., sygn. akt I SA/Po 343/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie sądowym wskazuje się również, że umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. wymaga uprzedniego przeprowadzenia kalkulacji stanowiącej podstawę stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Owa kalkulacja powinna być załączona do akt postępowania (zob. wyrok NSA z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2373/11 oraz wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 2239/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, organy administracyjne obu instancji, choć sprostały zadaniu przeprowadzenia wnikliwego postępowania dotyczącego sytuacji majątkowej zobowiązanego, to jednak dokonały błędnej oceny zebranych w sprawie informacji oraz niewłaściwie uznały, że zaistniały okoliczności umożliwiające umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. W rozpoznawanym przypadku nie istniały podstawy do uznania, że w toku egzekucji nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, iż nie jest prawdą podniesiona przez organy obu instancji okoliczność, że nie ustalono żadnych składników majątkowych zobowiązanego, do których można byłoby skierować skuteczną egzekucję. Owym składnikiem majątkowym jest nieruchomość, do której zobowiązanemu przysługuje prawo własności. Z akt postępowania wynika, że A. M. jest współwłaścicielem nieruchomości położonej przy ul. [...]: obręb Ł., arkusz mapy 4, działka o numerze ew. [...], zapisanej w KW P01 [...] – właściciel lokalu nr [...] (KW P01 [...]). Wspomniana powyżej zasada celowości wskazuje na zasadność podniesionego przez wierzyciela argumentu, iż organ zadaniem organu egzekucyjnego jest doprowadzenie do wykonania obowiązku i – o ile zobowiązany posiada majątek – nie posiada uprawnienia do zaniechania prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Z normy wypływającej z art. 7 § 2 u.p.e.a. wynika, że podstawową przesłanką przy wyborze środka egzekucyjnego jest cel egzekucji, tj. dążenie do wykonania w trybie przymusowym obowiązku ciążącego na zobowiązanym. Gdy cel egzekucji tego wymaga, można stosować wszystkie środki jednocześnie. Powyższa norma jednoznacznie nakazuje stosowanie takiego środka lub środków egzekucyjnych, które umożliwią pokrycie powstałych zaległości. Natomiast zastosowanie najmniej uciążliwego środka egzekucyjnego może mieć miejsce wyłącznie w przypadku istnienia w tym względzie możliwości wyboru (zob.: wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FSK 1690/11; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 21 marca 2013 r., sygn. akt III SA/Wr 6/13; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 9 lipca 2013r., sygn. akt I SA/Gd 635/12, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszym przypadku organ egzekucyjny nie posiadał możliwości wyboru środka egzekucyjnego, gdyż w rezultacie podjętych czynności egzekucyjnych skonstatował, że prócz nieruchomości nie istnieją inne składniki majątku zobowiązanego, z których możliwe byłoby zaspokojenie wierzyciela. Równocześnie nie istniały w sprawie ograniczenia prawnoprocesowe, które uniemożliwiałyby organowi egzekucyjnemu wdrożenie egzekucji z nieruchomości. Ustawą z dnia 11 października 2013 r. o wzajemnej pomocy przy dochodzeniu podatków, należności celnych i innych należności pieniężnych (Dz.U.z 2013 r., poz. 1289) uchylono obowiązujące dotąd przesłanki dopuszczalności zastosowania egzekucji z nieruchomości, regulowane uprzednio w § 1–3 art. 110 u.p.e.a. W rezultacie środek ten może być stosowany przez organ egzekucyjny w każdym wypadku, gdy jest to konieczne i właściwe w świetle art. 7 § 2 u.p.e.a. Nie są uzasadnione argumenty organów nadzoru wskazujące na zasadę gospodarnego prowadzenia egzekucji, która miałaby legitymować odstąpienie organu egzekucyjnego od zastosowania egzekucji z nieruchomości. Należy podkreślić, iż w perspektywie uchylania się przez zobowiązanego od wykonania obowiązku (z akt sprawy nie wynika, by dokonywał on dobrowolnych wpłat na poczet egzekwowanej należności lub by zawarł z wierzycielem układ ratalny), wdrożenie egzekucji z nieruchomości jest w pełni uprawnione. Procedura zastosowania tego środka egzekucyjnego jest złożona oraz długotrwała i w jej toku zobowiązany posiada jeszcze możliwość zapłaty należności, a tym samym zapobieżenia pozbawienia go prawa własności nieruchomości. Godzi się również zauważyć, że wskazana przez organ egzekucyjny proporcja kwoty należności do wartości ww. nieruchomości nie przesądza o tym, jaką sumę pieniężną organ uzyska w trakcie licytacji. Kluczowe jednak pozostaje to, czy egzekucja doprowadzi do pokrycia należności wraz z kosztami egzekucyjnymi. Niezależnie od powyższego należy stwierdzić, że organ dokonał nieprawidłowej wykładni art. 110 § 7 w zw. z § 3a i § 4 u.p.e.a. Zgodnie z wykładnią językową § 7 tego artykułu w przypadku, gdy wierzyciel w terminie 7 dni nie uiści wyznaczonej mu przez organ egzekucyjny zaliczki na poczet prowadzonych kosztów egzekucyjnych z nieruchomości, organ egzekucyjny nie przystępuje do egzekucji z nieruchomości. Przepis § 7 art. 110 u.p.e.a. nie precyzuje dalszego trybu postępowania organu egzekucyjnego w sytuacji niewpłacenia w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania do wpłaty zaliczki na pokrycie przewidywanych wydatków związanych z egzekucją administracyjną. W tym stanie prawnym, jeżeli wierzyciel finansujący dokona wpłaty zaliczki na pokrycie przewidywanych wydatków związanych z egzekucją z nieruchomości po tym terminie – brak jest przesłanek odmowy podjęcia przez organ egzekucyjny czynności egzekucyjnych związanych z egzekucją administracyjną z nieruchomości (zob. W. Grześkiewicz, Komentarz do art. 110 [w:] Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz, red. D.R. Kijowski, SIP Lex 2015). Tym bardziej zaś nie jest uzasadnione przyjęcie, że w takiej sytuacji organ egzekucyjny jest uprawniony do umorzenia postępowania egzekucyjnego. Na marginesie zaznaczyć trzeba, że w przypadku, jeśli wierzyciel uchylałby się w sposób notoryczny od współpracy z organem egzekucyjnym w toku trwającego postępowania (co w badanym przypadku nie miało miejsca), prawo przewiduje odmienny sposób reakcji organów: możliwość wstrzymania czynności egzekucyjnych lub postępowania egzekucyjnego przez organ nadzoru, do którego organ egzekucyjny powinien zwrócić się w tej sprawie – nie zaś umorzenia postępowania egzekucyjnego. Biorąc pod uwagę powyższe, wobec naruszenia przez organ przepisów postępowania, które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik niniejszej sprawy, Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 718), jak w sentencji wyroku.