I SA/Po 343/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Nikodem Sędziowie WSA Roman Wiatrowski (spr.) WSA Małgorzata Bejgerowska Protokolant st.sekr.sąd. Urszula Kosowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi G. Z. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego I. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Naczelnika U. S. z dnia [...], nr [...], II. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz G. Z. kwotę [...] zł ( [...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego, Naczelnik Urzędu Skarbowego PW wszczął postępowanie egzekucyjne wobec W.N. na podstawie tytułów wykonawczych nr SW [...] i nr SW [...] wystawionych przez Wójta Gminy Z. obejmujących należność z tytułu łącznego zobowiązania pieniężnego za okres IV/1995, II,IV/1996, ll,lll,IV/1997 w kwocie [...] zł. Zawiadomieniem z dnia [...] czerwca 2010 r., Nr [...] organ egzekucyjny dokonał zajęcia wynagrodzenia zobowiązanej w "O". Pismem z dnia [...] października 2010 r. "O" udzielił wyjaśnień z których wynikało, że W.N. jest zatrudniona w "O" od [...] marca 2007 r. z minimalnym wynagrodzeniem [...] zł brutto. Od dnia [...] marca 2010 r. przebywała na urlopie macierzyńskim, a od [...] września 2010 r. przebywa na bezpłatnym urlopie wychowawczym. Celem ustalenia majątku zobowiązanej organ egzekucyjny zwrócił się do: Centralnej Ewidencji Pojazdów, [...] Spółdzielni Mieszkaniowej i Centralnej informacji o Zastawach Rejestrowych Krajowego Rejestru Sądowego oraz Ksiąg Wieczystych. Na podstawie uzyskanych informacji organ ustalił, że zobowiązana nie jest właścicielką ani też posiadaczką żadnego pojazdu oraz nie posiada żadnych nieruchomości gruntowych czy też mieszkaniowych. W dniu [...] października 2010 r. poborca skarbowy spisał protokół o stanie majątkowym zobowiązanej. W.N. oświadczyła, że jej zobowiązania wynikają z przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza po zmarłym ojcu. Zobowiązania wynikające z działalności zmarłego ojca przekraczały w znacznym stopniu tzw. stan czynny spadku. Nieruchomości wchodzące w skład spadku zostały sprzedane w 2002 r. a otrzymaną kwotę przekazano na poczet zaległości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zobowiązana oświadczyła również, że od [...] września 2010 r. przebywa na bezpłatnym urlopie wychowawczym, nie posiada żadnego środka transportu ani nieruchomości, jak również nie posiada żadnego rachunku bankowego. Ponadto z protokołu wynikało, że zobowiązana, zawarła w dniu [...] stycznia 2010 r. z mężem B.N. umowę wyłączającą pomiędzy małżonkami wspólność ustawową małżeńską. W związku z powyższym Naczelnik Urzędu Skarbowego PW postanowieniem z dnia [...] listopada 2010 r., Nr [...] umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone w przedmiotowej sprawie, z uwagi na fakt, iż w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Powyższe postanowienie zostało zaskarżone przez wierzyciela. W zażaleniu Wójt Gminy Z. wniósł o uchylenie postanowienia i dalsze prowadzenie egzekucji przeciwko dłużnikowi. Wierzyciel podniósł, iż we wniosku egzekucyjnym wskazał źródła dochodu dłużnika w postaci sprzedaży nieruchomości gruntowych w latach 2003, 2004 i 2008 na łączną kwotę [...] zł. W związku z powyższym wierzyciel wniósł o wszczęcie właściwego postępowania w celu ustalenia i wyjawienia majątku dłużnika. Postanowieniem z dnia [...] lutego 2011 r. Dyrektor Izby Skarbowej w P. utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji. Organ odwoławczy stwierdził, że organ I instancji wykazał w sposób wystarczający, że zobowiązana nie posiada majątku, który pozwoliłyby na skuteczne prowadzenie egzekucji. W uzasadnieniu podkreślono, że art. 71 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm. – dalej: "u.p.e.a.") jest przepisem fakultatywnym, tzn. organ egzekucyjny może (ale nie musi) wystąpić do sądu o nakazanie zobowiązanemu wyjawienia majątku. Przy czym uprawniony do wystąpienia do Sądu z wnioskiem o nakazanie zobowiązanemu wyjawienia majątku nie jest wyłącznie organ egzekucyjny, takie uprawnienia posiada również wierzyciel. Organ zaznaczył, że wierzyciel posiada nawet szersze uprawnienia niż organ egzekucyjny, ponieważ może zwrócić się do sądu z przedmiotowym wnioskiem jeszcze przed wszczęciem egzekucji. Organ wskazał również, że po umorzeniu postępowania egzekucyjnego w oparciu o przepis art. 59 § 2 u.p.e.a., ponowne wszczęcie egzekucji może nastąpić (zgodnie z art. 61 u.p.e.a.), gdy zostanie ujawniony majątek lub źródła dochodu zobowiązanego, przewyższające kwotę wydatków egzekucyjnych. Przy czym należy zauważyć, że samo stwierdzenie, że zobowiązana dokonała sprzedaży nieruchomości w latach 2003, 2004 i 2008 nie jest tożsame z ujawnieniem środków finansowych uzyskanych w wyniku powyższych transakcji. W skardze na powyższe postanowienie Gmina Z. wniosła o uchylenie postanowienia w całości, zobowiązanie organu do dokonania czynności zwrócenia się do Sądu o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie: - art. 7 § 1 i 2 w związku z art. 71 §1 u.p.e.a., poprzez niezastosowanie środków egzekucyjnych przewidzianych w ustawie chociażby w postaci zwrócenia się do Sądu o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, a więc nie zastosowanie środków, które prowadzą bezpośrednio do wykonania obowiązku i to w przypadku, gdy wierzyciel wskazał źródło dochodu dłużnika w następstwie sprzedaży nieruchomości gruntowych, - art. 76 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm. – dalej: "KPA"), poprzez nieuwzględnienie i niewykorzystanie w postępowaniu egzekucyjnym dokumentów urzędowych dostarczonych organowi przez wierzyciela, tj. aktów notarialnych dotyczących sprzedaży nieruchomości, - art. 3 §1 u.p.e.a., poprzez nie stosowanie egzekucji administracyjnej w zakresie ustawą przewidzianym i przerzucanie obowiązków egzekucyjnych na wierzyciela, zwłaszcza w przypadku, gdy egzekucji administracyjnej podlegają obowiązki podatkowe. W ocenie Gminy Z. Dyrektor Izby Skarbowej w P. naruszył art. 7 § 1 i 2, w związku z art. 71 §1 i art.3 §1 u.p.e.a. oraz art. 76 §1 KPA, albowiem wykonane czynności nie mogą być uznane za wystarczające. Gmina Z. zgodnie z art. 61 u.p.e.a. wskazała źródło dochodu Dłużnika w postaci sprzedaży nieruchomości gruntowych w łącznej kwocie [...] zł, załączając do wniosku egzekucyjnego akty notarialne, które stanowią dowód tego co zostało w nich stwierdzone. W takiej sytuacji zdaniem skarżącej organ winien zastosować środki egzekucyjne prowadzące do wykonania obowiązku. Jeżeli egzekucja należności pieniężnych w ocenie organu stawała się bezskuteczna, należało zwrócić się do Sądu o nakazanie wyjawienia majątku. Ponadto skarżąca wskazała, że w niniejszej sprawie ustawowo zobowiązanym do prowadzenia egzekucji był naczelnik urzędu skarbowego, a ustawa dała mu instrument w postaci uprawnienia sądowego nakazania wyjawienia majątku, z którego nie skorzystał. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powtarzając argumenty przedstawione już wcześniej w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna chociaż nie wszystkie zarzuty zostały uwzględnione. W rozpatrywanej sprawie przedmiotem sporu pozostaje okoliczność, czy organ egzekucyjny miał podstawy do umorzenia postępowania egzekucyjnego. Na wstępie należy wyjaśnić, że ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji jest zaliczana do procesowych aktów normatywnych, niemniej jednak zawiera ona zarówno przepisy postępowania (regulujące tryb postępowania egzekucyjnego), jak i przepisy prawa materialnego (stanowiące podstawę prawną rozstrzygnięć zapadających w tym postępowaniu). Tych ostatnich jest stosunkowo dużo, ponieważ w naszym systemie prawa nie ma materialnoprawnej ustawy egzekucyjnej. Jeśli chodzi o instytucję umorzenia postępowania egzekucyjnego, to przepisami prawa materialnego są zarówno art. 59 § 1 i 2 (regulujący przesłanki umorzenia postępowania), jak i art. 61, w którym określono przesłanki wszczęcia ponownej egzekucji należności pieniężnych ( por. wyrok NSA z dnia 26 marca 2009r. o sygn. akt II FSK 1906/07 Istotą umorzenia jest przerwanie postępowania, uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych oraz rozstrzygniecie o dalszym nieprowadzeniu postępowania. Przyczyny uzasadniające umorzenie zostały enumeratywnie wymienione w art. 59 u.p.e.a.. Jedną z przyczyn umożliwiającą organowi egzekucyjnemu umorzenie postępowania jest ustalenie, że w postępowaniu dotyczącym wyegzekwowania należności pieniężnych nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne (art. 59 § 2). W rozpatrywanej sprawie postępowanie egzekucyjne zostało umorzone właśnie na podstawie art. 59§2 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Zaistnienie przesłanek wskazanych w tym przepisie nie stanowi obowiązku umorzenia postępowania egzekucyjnego, a jedynie jego fakultatywną przesłankę. Umorzenie może nastąpić zarówno na żądanie zobowiązanego, wierzyciela albo z urzędu ( art.59§4 w zw. z §3 i 2 u.p.e.a). Dla zastosowania tego przepisu konieczne jest jednak ustalenie przez organ egzekucyjny w toku postępowania egzekucyjnego, że zobowiązany nie posiada majątku wystarczającego do zaspokojenia kosztów postępowania egzekucyjnego. W ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie organ egzekucyjny umorzył postępowanie przed ustaleniem, że zobowiązana nie posiada majątku wystarczającego na pokrycie kosztów postępowania egzekucyjnego. Jak wynika z akt sprawy zawiadomieniem z dnia [...] 06.2010r. Nr [...] organ egzekucyjny dokonał zajęcia wynagrodzenia zobowiązanej w "O". Pismem z dnia [...] 10.2010r. dłużnik zajętej wierzytelności udzielił wyjaśnień z których wynika, że W.N. jest zatrudniona w "O" od [...] 03.2007r. z minimalnym wynagrodzeniem [...] zł brutto. Od dnia [...] 03.2010 r. przebywała na urlopie macierzyńskim, a od [...] 09.2010r. przebywa na bezpłatnym urlopie wychowawczym do [...] 03.2012r. (karta nr [...]). O informacje o majątku zobowiązanej organ egzekucyjny zwrócił się do: Centralnej Ewidencji Pojazdów, [...] Spółdzielni Mieszkaniowej i Centralnej Informacji o Zastawach Rejestrowych Krajowego Rejestru Sądowego oraz Ksiąg Wieczystych (karty nr [...], [...]). Uzyskane informacje okazały się negatywne. W dniu [...] 10.2010r. przedmiotowe tytuły wykonawcze zostały przydzielone do służby poborcy skarbowemu, który spisał protokół o stanie majątkowym zobowiązanej, z którego wynika m.in., że W.N. od [...] 09.2010r. przebywa na bezpłatnym urlopie wychowawczym, ruchomości znajdujące się w pokoju zajmowanym przez zobowiązaną i jej męża to rozkładana sofa, biurko 2 szafki, wieża DIOR (ok. 30 letnia). Zobowiązana nie posiada żadnego środka transportu ani nieruchomości jak również nie posiada żadnego rachunku bankowego. Zobowiązana oświadczyła również, że jej zobowiązania wynikają z przyjęcia spadku po zmarłym ojcu. Zobowiązania przekraczały znacznie tzw. stan czynny spadku. Nieruchomości zostały sprzedane w 2002r. a otrzymaną kwotę przekazano na poczet zaległości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto z protokołu wynika, że zobowiązana, zawarła w dniu [...] 01.2010 z mężem B.N. umowę wyłączającą pomiędzy małżonkami wspólność ustawową małżeńską (akt notarialny repetytorium A. [...] )(karty nr [...]). W zażaleniu na postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wierzyciel podał, że we wniosku egzekucyjnym wskazał źródło dochodu dłużnika w postaci sprzedaży nieruchomości gruntowych: -akt notarialny z dnia [...] września 2003r. na kwotę [...] zł, -akt notarialny z dnia [...] marca 2004r. na kwotę [...] zł - akt notarialny z dnia [...] lipca 2008r. na kwotę [...] zł. W postanowieniu z dnia [...] lutego 2011r. organ odwoławczy podniósł, że samo stwierdzenie, że zobowiązana dokonała sprzedaży nieruchomości w latach 2003, 2004 i 2008 nie jest tożsame z ujawnieniem środków finansowych uzyskanych w wyniku powyższych transakcji. Na marginesie organ odwoławczy zauważył, że wbrew twierdzeniom wierzyciela we wniosku egzekucyjnym brak było informacji o sprzedaży przedmiotowych informacji. Wbrew stanowisku organu odwoławczego w sytuacji, gdyby organ egzekucyjny rzeczywiście uzyskałby od wierzyciela informację o sprzedaży przez zobowiązaną nieruchomości za łączną kwotę [...] zł w latach 2003 , 2004 i 2008 to niewystarczające było by poprzestanie na przyjęciu od zobowiązanej oświadczenia do protokołu, że przychody ze sprzedaży nieruchomości w 2002r. zostały przeznaczone na spłatę zaległości wobec ZUS. Zauważyć bowiem należy, że wierzyciel wskazał, że nieruchomości za łączną kwotę [...] zł zostały zbyte w latach 2003,2004 i 2008. W rozpatrywanej sprawie nie wiadomo natomiast na jakiej podstawie organ odwoławczy ustalił, że strona skarżąca we wniosku egzekucyjnym nie podała informacji o sprzedaży przedmiotowych nieruchomości. Akta administracyjne sprawy nie zawierają bowiem wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, a jedynie tytuł wykonawczy. Jeżeli strona postępowania administracyjnego w środku odwoławczym powołała się na istnienie określonych faktów, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy to sprawą organu odwoławczego było sprawdzić istnienie tych przesłanek. Brak wyjaśnienia tej kwestii stanowiłoby naruszenie art. 7 K.p.a ., który organ odwoławczy zobowiązany był stosować na podstawie art. 18 u.p.e.a. W toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Należało zatem wystąpić do wierzyciela celem przekazania dowodów świadczących, że do tytułu wykonawczego został załączony wniosek w którym wierzyciel zawarł informacje o sprzedaży przedmiotowych nieruchomości. Odpowiedź twierdząca powinna skłonić organ odwoławczy do uchylenia postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, ponieważ oznaczałoby to, że w toku postępowania organ egzekucyjny nie podjął niezbędnych działań w celu ustalenia stanu majątkowego zobowiązanej. Niezależnie jednak, od informacji jakie podał wierzyciel zauważyć należy, że do protokołu o stanie majątkowym zobowiązana podała, że w 2002r. zbyła nieruchomości a środki z tego tytułu przekazała na spłatę zaległości W ZUS. Organ egzekucyjny w żaden sposób do tej kwestii nie odniósł się w postanowieniu o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Organ egzekucyjny powinien ustalić kwoty za jakie przedmiotowe nieruchomości zostały zbyte oraz zweryfikować w ZUS, czy rzeczywiście cała kwota została przekazana na poczet zaległości wobec ZUS. Jeszcze raz podkreślić należy to, że na tle art. 59 § 2 u.p.e.a. organowi egzekucyjnemu pozostawiono swobodę prowadzenia egzekucji lub umorzenia postępowania (por. wyrok NSA z dnia 28 stycznia 2009 r. sygn. akt II FSK 1506/07). Ustawodawca użył tu zwrotu "może być umorzone", co oznacza, że po stronie organu nie istnieje obowiązek umorzenia postępowania egzekucyjnego nawet wówczas, gdy zostanie stwierdzone, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Zauważyć jednak należy, że o ile fakultatywne umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59§2 u.p.e.a. jest możliwe to jednak nie zwalnia ono organu egzekucyjnego od obowiązku zbadania wszystkich okoliczności sprawy mogących mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia i ich oceny w świetle ustawowych przesłanek oraz obowiązku przedstawienia tej oceny w uzasadnieniu. Chociaż postępowanie egzekucyjne, które umorzono z przyczyn określonych w art. 59 § 2 u.p.e.a. można ponownie wszcząć, gdy zostanie ujawniony majątek lub źródła dochodu zobowiązanego przewyższające kwotę wydatków egzekucyjnych to jednak organ egzekucyjny, każdorazowo prowadząc postępowanie egzekucyjne, powinien zachować należytą staranność dążąc do zweryfikowania wszystkich istotnych informacji, które mogły przyczynić się do ustalenia majątku z którego mogła być prowadzona egzekucja. Powyższe nie oznacza nieograniczonego obowiązku poszukiwania przez organ egzekucyjny majątku zobowiązanego, ale w rozpatrywanej sprawie należy mieć na względzie, że w stosunku do zobowiązanej wobec tych samych należności już raz umorzono postępowanie egzekucyjne. Nie można natomiast zapominać, że organ egzekucyjny ma znacznie większe możliwości ustalenia majątku zobowiązanego od wierzyciela. Należy mieć również na względzie okoliczność, że w przypadku, gdy koszty egzekucyjne nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego pokrywa je wierzyciel (artykuł 64c § 4 u.p.e.a.). Artykuł 64c § 4 u.p.e.a. dotyczy właśnie takiej sytuacji, kiedy postępowanie egzekucyjne wszczęte zostało prawidłowo, lecz w czasie jego trwania ustalono takie zubożenie zobowiązanego, że nie jest on w stanie ponieść nawet kosztów egzekucyjnych. Brak zachowania należytej staranności w toku postępowania egzekucyjnego w niniejszej sprawie mógł narazić wierzyciela nie tylko na utratę możliwości zaspokojenia ale również na dodatkowe koszty postępowania egzekucyjnego. Brak zweryfikowania twierdzenia zobowiązanej o przeznaczeniu środków ze sprzedaży nieruchomości na spłatę zobowiązań wobec ZUS oznacza, że również w tym przypadku nie podjęto wszystkich niezbędnych czynności do wyjaśnienia sprawy i w konsekwencji doszło do naruszenia art. 7 k.p.a w związku z art. 18 k.p.a. Wydając postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59§ u.p.e.a. bez wyjaśnienia wszystkich niezbędnych elementów sprawy dotyczących stanu majątkowego zobowiązanej organ egzekucyjny naruszył ten przepis. Informacja, że skarżącej mogły pozostać środki finansowe ze sprzedaży nieruchomości, nawet gdyby nie przyczyniła się bezpośrednio do zwiększenia efektywności postępowania egzekucyjnego, to mogła by wyjaśnić czy celowym jest występowanie do Sądu o wyjawienie majątku przez wierzyciela lub organ egzekucyjny. Niemniej wbrew stanowisku strony skarżącej organ egzekucyjny nie jest zobligowany do wystąpienia o wyjawienie majątku. Zgodnie z art. 71§1 u.p.e.a. jeżeli egzekucja administracyjna należności pieniężnych staje się bezskuteczna organ egzekucyjny lub wierzyciel może zwrócić się do sądu o nakazanie zobowiązanemu wyjawienia majątku, zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego. Z przepisu tego wynika, że wystąpienie o wyjawienie majątku jest fakultatywne i może o nie wystąpić zarówno organ egzekucyjny jak i wierzyciel. O nakazanie wyjawienia przez zobowiązanego majątku można zwrócić się także przed wszczęciem egzekucji administracyjnej lub w toku tej egzekucji, jeżeli zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że egzekwowana należność pieniężna nie będzie mogła być zaspokojona ze znanego majątku zobowiązanego ani też z jego wynagrodzenia za pracę lub z przypadających mu okresowo świadczeń za okres 6 miesięcy. Z przepisu tego wynika, że wystąpienie o wyjawienie majątku jest fakultatywne i może o nie wystąpić zarówno organ egzekucyjny jak i wierzyciel. W ponownym postępowaniu organ egzekucyjny uzupełni protokół o stanie majątkowym zobowiązanej o informacje o zbytych przez zobowiązaną nieruchomościach oraz uzyskanych z tego tytułu przychodach oraz podejmie działania celem zweryfikowania informacji o podanych przez zobowiązaną sposobach rozdysponowania środków pochodzących ze zbycia przedmiotowych nieruchomości. Informacje o zbywaniu przez skarżącą nieruchomości oraz cenach tych transakcji mogą zostać pozyskane również z bazy właściwego urzędu skarbowego. Z tych też względów, wobec naruszenia przez organy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy oraz procesowego, w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy należało orzec jak w pkt1 sentencji wyroku na podstawie art.145 §1 pkt1 lit.c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze. zm. – powoływana dalej jako: p.p.s.a.). O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.