III SA/Po 430/12

Dnia 13 września 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz M. Geremek (spr.) Sędziowie WSA Beata Sokołowska WSA Walentyna Długaszewska Protokolant: sekr. sąd. Anna Zys-Ruszkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 września 2012 roku przy udziale sprawy ze skargi WO na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę W dniu 11 marca 2008r. WO złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od 02.1997 do 12.1998 oraz od 01.1999 do 12.2007, uzasadniając go złym stanem majątkowym zobowiązanego. Decyzją z dnia [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek na koncie osobistym płatnika w łącznej kwocie 22.676,84 zł, w tym z tytułu: składek w kwocie 6.446,84 zł, odsetek naliczonych na dzień 11.03.2008 r. w kwocie 16.214,00 zł, kosztów upomnienia w kwocie 16,00 zł, a także należności z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe za okres 01.1999-01.2003, 05.2003 – 12.2006, 03-10.2007, w łącznej kwocie 71.917,26 zł, w tym: składek w kwocie 41.469,46 zł, odsetek naliczonych na dzień 11.03.2008r. w kwocie 29.559,00 zł oraz kosztów upomnienia w kwocie 888,80 zł. W uzasadnieniu powyższej decyzji ZUS stwierdził, że nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy podniesiono nieuwzględnienie w sprawie szeregu dowodów przedstawionych przez wnioskodawcę oraz nieuwzględnienie dramatycznej sytuacji wnioskodawcy, zarzucono Zakładowi brak dogłębnej analizy i obiektywnej oceny sprawy. Decyzją z [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uchylił zaskarżoną decyzję z dnia [...] w części dotyczącej okresu 02.1997 – 03.1998 i umorzył postępowanie za ten okres z uwagi na przedawnienie, zaś w pozostałym zakresie decyzję tę utrzymał w mocy. Wyrokiem z dnia 7 [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił powyższą decyzję w części utrzymującej w mocy decyzję Zakładu z dnia [...]. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że przy rozpatrywaniu sprawy nie dokonano pełnej analizy sytuacji materialnej i finansowej zobowiązanego. W celu uzupełnienia danych dotyczących sytuacji materialnej zobowiązanego i jego rodziny Zakład przeprowadził u zobowiązanego w dniu [...] r. kontrolę, w trakcie której ustalono, że zobowiązany nie jest właścicielem żadnych ruchomości i nieruchomości oraz praw majątkowych. Wraz z żoną mieszka w wynajętym mieszkaniu w Pobiedziskach. Mieszkanie strony jest skromnie urządzone i brakuje w nim wartościowych przedmiotów. Decyzją z dnia [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział II w Poznaniu uchylił swą decyzję z dnia [...] r. w części dotyczącej okresu 02.1997 – 03.1998 i umorzył postępowanie za ten okres (z powodu przedawnienia), a w pozostałym zakresie utrzymał ją w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Strona nie posiada majątku ruchomego i nieruchomego. Od 1990 r. prowadzi działalność gospodarczą, a w 2008 r. uzyskał średni dochód w wysokości 1.528,63 zł netto. Jego żona osiąga wynagrodzenie w kwocie ok. 3.600 zł brutto. Obaj małżonkowie posiadają zobowiązania finansowe (skarżący ma m. in. limit kredytowy do wysokości 20.000,00 zł). Koszty utrzymania wynoszą ok. 2.385 zł miesięcznie. Za zaległe należności wystawiono tytuły egzekucyjne i prowadzono postępowanie egzekucyjne umorzone w dniu 6 marca 2000r. Kolejne postępowanie egzekucyjne prowadzono za pośrednictwem Urzędu Skarbowego. Z dokonanego zestawienia dochodów i wydatków rodziny skarżącego wynika, iż deklarowane wydatki przekraczają uzyskiwane dochody, wobec czego oświadczenia majątkowe skarżącego uznane zostały za niewiarygodne. Zobowiązany nie korzysta z pomocy opieki społecznej, pomimo deklarowanej ciężkiej sytuacji finansowej. Z tych względów, w ocenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jest on w stanie spłacać zobowiązania wobec ZUS. Wyrokiem z dnia [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił powyższą decyzję. W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że ZUS nie dokonał szczegółowych ustaleń w zakresie wysokości miesięcznej kwoty finansowej netto przypadającej do wykorzystania na jednego członka rodziny, a także okoliczności zaciągnięcia zobowiązania kredytowego. Ponadto wskazany organ nie zestawił tych okoliczności z łączną wysokością zadłużenia wobec Zakładu w celu rozważenia możliwości potencjalnego uregulowania zaległych składek bez zagrożenia dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb jego rodziny. Dodatkowo organ ten nie odniósł się do prowadzonego postępowania egzekucyjnego z punktu widzenia jego skutków dla zobowiązanego. Kolejną decyzją z dnia [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w Poznaniu utrzymał w mocy opisaną wyżej decyzję własną z [...] Wyrokiem z dnia 18 maja 2011 r. Sąd administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję z dnia [...] r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W ocenie Sądu decyzja została wydana z naruszeniem art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oraz z naruszeniem art. 7, 77 i 107 § 3 K.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że podstawę rozstrzygnięcia stanowiły ustalenia dotyczące sytuacji materialnej skarżącego w okresie lat 2007-2009, skoro powołano się na rozliczenia podatkowe za ten okres. Również wysokość dochodów uzyskiwanych przez zobowiązanego i jego żonę określono według stanu z 2009 r. Zaskarżona decyzja wydana została [....] r. Ustalenia dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego odbiegają więc w sposób istotny od daty zaskarżonej decyzji i budzą wątpliwości co do ich aktualności w dacie wydawania tej decyzji. Decyzją z dnia [...] po ponownym rozpoznaniu sprawy ZUS utrzymał w mocy decyzję z [...] W uzasadnieniu decyzji organ wskazał m.in., iż gospodarstwo domowe skarżącego składa się z dwóch osób. Zobowiązany do dnia 30.09.2011 r. prowadził działalność gospodarczą i wykazywał podstawę wymiaru składek w okresie od 01/2011 do 08/2011 w wysokości 2.015.40 zł brutto, tj. 1.470,57 zł netto, natomiast w miesiącu 09/2011 w wysokości 1.948.22 zł brutto, tj. 1.423.82 zł netto (należy zaznaczyć, że do m-ca 08/2011 składki z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej nie zostały uregulowane). Według przedłożonej Księgi przychodów i rozchodów - raport za 2011 rok zobowiązany do dnia 30.09.201 Ir. osiągnął dochód w kwocie 10.649.31 zł. Natomiast żona zobowiązanego Pani EO jest nauczycielką i średnie miesięczne otrzymane wynagrodzenie w 20l1r. wynosiło 4.134.45 zł brutto, tj. 2,946.53 zł netto. Zakład wskazuje również istotny fakt, iż 52 letni zobowiązany nie figuruje jako osoba bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy, co wskazuje na bierne nastawienie do pozyskania zatrudnienia i wsparcia finansowego żony. Trudna sytuacja materialna zobowiązanego także nie jest wystarczającym argumentem wydania pozytywnej decyzji, gdyż skarżący powinien wykazać się odpowiednią zaradnością oraz zapobiegliwością i w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej regulować zobowiązania publicznoprawne jakimi są składki ubezpieczeniowe. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji rodzinnej zobowiązanego, strona informuje, że zajęcia wierzytelności we wszystkich bankach powiatu poznańskiego, uniemożliwiły uruchomienie sprzedaży internetowej pomocy dydaktycznych dla szkół, co spowodowało likwidacje działalności. Wnioskodawca pozostaje bez zatrudnienia, jest na utrzymaniu żony. Pełnomocnik informuje, że wnioskodawca nie posiada żadnych możliwości uregulowania zaległości ze względu na likwidację działalności gospodarczej oraz brak możliwości znalezienia zatrudnienia. Zakład uważa, że mimo twierdzeń o trudnej sytuacji finansowej, państwo O. nie korzystają ani nie korzystali z pomocy społecznej, która ma na celu zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Pomoc ta należy się każdemu, kto spełnia wymagania ustawowe. Obecnie stałe wydatki związane z utrzymaniem, kształtują się w kwocie 2.790.00 zł/m-c. Zobowiązania pieniężne skarżącego wg oświadczenia wynoszą 938.44 zł. Natomiast zgodnie z przedłożonym planem spłat w kwocie 1.548,44 zł. natomiast zgodnie z danymi uzyskanymi z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS żona zobowiązanego jako żywiciel rodziny uzyskuje dochód w kwocie 2.946.53 zł netto. Zobowiązany reguluje należności kredytowe, natomiast unika spłaty zobowiązań publicznoprawnych, które mają pierwszeństwo nad cywilnoprawnymi. Jednocześnie wydatki związane z utrzymaniem oraz regulowane miesięczne zobowiązania przewyższają dochody gospodarstwa domowego. Zakład stoi na stanowisku, iż umorzenie zaległych składek jest możliwe w sytuacji szczególnie drastycznej, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia oraz inne względy społeczne nie jest realnie możliwe wywiązanie się ze zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Płatnik nie wskazał by poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłyby pozbawić zobowiązaną możliwości dalszego egzystowania. Jednocześnie brak jest jakichkolwiek dokumentów wskazujących by płatnik cierpiał na przewlekłą chorobę. Brak jest również informacji by było konieczne sprawowanie opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co pozbawiłoby zobowiązaną możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W skardze do Sądu administracyjnego strona podniosła, że organ nie dokonał prawidłowych ustaleń i budzą one spore wątpliwości. Skarżący podnosi, iż usiłuje naleźć pracę, jednakże sytuacja na rynku pracy jest tragiczna. Nie jest też prawdą, że postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone, bowiem po uchyleniu decyzji przez Sąd w dniu 18 maja 2011 r. w ogóle nie przeprowadzono żadnych czynności egzekucyjnych. Strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu administracyjnego wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia. W zakresie tak rozumianej oceny prawnej mieści się zarówno krytyka zaskarżonego aktu w aspekcie stosowania prawa, jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie to zostało w konkretnym przypadku uznane za błędne, oraz jakie zastosowanie lub interpretacja przepisów prawnych powinny mieć miejsce, aby rozstrzygnięcie organu administracji publicznej mogło zostać uznane za zgodne z prawem. W uzasadnieniu wyroku WSA w Poznaniu z dnia 18 maja 2011 roku Sąd wskazał, iż organ administracji winien zbadać wnikliwie istnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) warunkującej możliwość umorzenia danej należności wobec ZUS - poprzez dokonanie pełnej analizy dochodów i wydatków rodziny skarżącego "netto" (w zestawieniu miesięcznym) oraz łącznej wysokości jego zadłużenia wobec ZUS, w kontekście potencjalnego uregulowania zaległych składek bez zagrożenia dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych jego rodziny. Organ winien ponadto dokonać szczegółowych ustaleń w zakresie kwoty finansowej przypadającej do wykorzystania na jednego członka rodziny oraz okoliczności dotyczących zaciągnięcia zobowiązania kredytowego. Sąd uznał, iż organ rentowy wykonał wytyczne Sądu i trafne jest stanowisko ZUS, że nie zachodzą w sprawie przesłanki umorzenia wymienione w art. 28 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 11 z 2007 r., poz. 74 ze zm.). Zgodnie z art. 28 ust. 1 tej ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: - dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; - sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; - nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; - nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; - wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; - naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; - jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (ust. 3 a). Zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Trzeba w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia zaległości wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma charakter uznaniowy. Oznacza, to jednak że nie może być ona całkowicie dowolna. System kontroli takiej decyzji przez sąd sprowadza się wyłącznie do kontroli jej legalności, a więc sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje wyłącznie zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi - w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19 listopada 2007 r., V S.A./Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10 lutego 2009 r., I S.A./Gd 874/08, lex nr 483118). Z ustaleń dokonanych przez organ wynika, iż zobowiązany prowadził działalność gospodarczą i wykazywał podstawę wymiaru składek w okresie od 01/2011 do 08/2011 w wysokości 2.015.40 zł brutto, tj. 1.470,57 zł netto, natomiast w miesiącu 09/2011 w wysokości 1.948.22 zł brutto, tj. 1.423.82 zł netto (należy zaznaczyć, że do m-ca 08/2011 składki z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej nie zostały uregulowane). Według przedłożonej Księgi przychodów i rozchodów - raport za 2011 rok zobowiązany do dnia 30.09.201 Ir. osiągnął dochód w kwocie 10.649.31 zł. Natomiast żona zobowiązanego jest nauczycielką i średnie miesięczne otrzymane wynagrodzenie w 20l1r. wynosiło 4.134.45 zł brutto, tj. 2,946.53 zł netto. Zakład wskazuje również istotny fakt, iż 52 letni zobowiązany nie figuruje jako osoba bezrobotna w PUP. Sąd podziela stanowisko organu, iż trudna sytuacja materialna zobowiązanego także nie jest wystarczającym argumentem wydania pozytywnej decyzji. Zainteresowany powinien wykazać się odpowiednią zaradnością oraz zapobiegliwością i w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej regulować zobowiązania publicznoprawne jakimi są składki ubezpieczeniowe. Ustawowym obowiązkiem ZUS jest dochodzenie należności, bo zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają - co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami. Wreszcie należy brać pod uwagę i to, że organy administracyjne zasadnie przyjmują, iż istotną granicę dla decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek stanowi kolizja z interesem społecznym. Interes społeczny to bowiem obowiązek zakładu do działania uwzględniającego interesy funduszy ubezpieczeniowych, którymi zarządza. Umarzanie zatem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ma i musi mieć charakter wyjątkowy, gdyż zasadą jest ich uregulowanie (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 05 listopada 2007 r., V SA/Wa 1231/07, lex nr 484909 oraz z 23 października 2007 r., V S.A./Wa 1368/07, lex nr 492274). Warto zaś odnotować, że zobowiązany reguluje należności kredytowe, natomiast unika spłaty zobowiązań publicznoprawnych, które mają pierwszeństwo nad cywilnoprawnymi. Na zakończenie wymaga podkreślenia, iż w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, tylko w rzeczywiście wyjątkowych okolicznościach ustawodawca daje organowi możliwość umorzenia tych należności, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zobowiązany musi jednak wykazać, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W tej sytuacji organ dokonuje oceny stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej skarżącego oraz m.in. możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych nie tylko skarżącego, ale także jego rodziny. W tym miejscu należy zauważyć, że pomimo, iż organ obecnie nie zastosował żadnego środka egzekucyjnego, to w stosunku do zobowiązanego jest nadal prowadzone postępowanie egzekucyjne, a żaden z organów egzekucyjnych nie stwierdził przesłanki nieściągalności. W tym stanie rzeczy, skoro w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS nie bada się zasadności istnienia samych zaległości, a jedynie przesłanki umożliwiające podjęcie ewentualnej decyzji o ich umorzeniu, w sytuacji braku po stronie skarżącej przesłanek prawnych przemawiających za możliwością przychylenia się do jej wniosku, organ zasadnie odmówił ich umorzenia. Zdaniem Sądu, w toku postępowania administracyjnego prawidłowo zgromadzono materiał dowodowy. Dokonana zaś przez organ ocena tego materiału, ze wskazaniem, jakimi przesłankami kierował się Zakład Ubezpieczeń Społecznych, utrzymując w mocy decyzję odmawiającą skarżącej umorzenia należności z tytułu składek, mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Wobec powyższego, Sąd uznając, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem i na podstawie art. 151 oraz 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), oddalił skargę.