III SA/Po 439/10

Dnia 27 października 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Górecka Sędziowie WSA Barbara Koś ( spr.) WSA Walentyna Długaszewska Protokolant: st. sekr. sąd. Kamila Błaszkiewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2010 roku przy udziale sprawy ze skargi B. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z dnia 08 czerwca 2010r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. WSA/wyr.1 – sentencja wyroku Decyzją z dnia 4 lutego 2010 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu odmówił B. P. umorzenia: - składek na ubezpieczenia społeczne za okresy 07/1999-08/2001, 11/2001-11/2002, 01/2003-03/2004 w kwocie [...] zł oraz odsetek naliczonych na dzień 21.02.2006 r. w kwocie [...] zł i kosztów upomnienia w kwocie [...] zł, - składek na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie [...] zł za okres 06/1999-11/2002, 01/2003, 03/2003, 05/2003-11/2004 oraz odsetek naliczonych na dzień 21.02.2006 r. w kwocie [...] zł i kosztów upomnienia w kwocie [...] zł, - składek na Fundusz Pracy za okresy: 06/1999-08/2001, 05/2002-11/2002, 01/2003-03/2004 w kwocie [...] zł oraz odsetek naliczonych na dzień 21.02.2006 r. w kwocie [...] zł i kosztów upomnienia w kwocie [...] zł, wynikających z decyzji ZUS z dnia 23.06.2008 r. o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania zmarłego W. P. na jego spadkobiercę – B. P W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. w art. 28 ust. 3 wymienione zostały enumeratywnie przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność, a mianowicie, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn. zm.); 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Dokonując analizy materiału sprawy, w tym w szczególności dokumentów i oświadczeń złożonych przez stronę Zakład nie stwierdził żadnej z przesłanek całkowitej nieściągalności, wskazując, że dłużnik – W. P. zmarł, lecz aktualnie zobowiązaną jest B. P. jako spadkobierca, nie zgłoszono wniosku o ogłoszenie upadłości, nie toczyło się postępowanie likwidacyjne, nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne i na dzień wydania decyzji żaden uprawniony organ egzekucyjny nie orzekł o bezskuteczności postępowania egzekucyjnego z uwagi na brak składników majątkowych należących do zobowiązanej, nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przez W. P., lecz za jego zobowiązania odpowiada B. P. Następnie Zakład wskazał, że zgodnie z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadkach wskazanych w tym przepisie. Z wyjaśnień B. P., ur. w 1943 roku wynika, że prowadzi ona samodzielne gospodarstwo domowe. Dochód zobowiązanej stanowi renta, która po waloryzacji wynosi [...] zł netto miesięcznie. Dłużniczka oświadczyła, iż nie posiada żadnych cennych ruchomości (standardowy sprzęt RTV i AGD o niskiej wartości), nie jest również właścicielem nieruchomości - mieszkanie położone w P. przy ul. [...] jest mieszkaniem spółdzielczym, a zmarły mąż nie pozostawił po sobie żadnego majątku. W złożonym oświadczeniu zobowiązana podała, iż łączna wysokość ponoszonych opłat to kwota rzędu [...] zł miesięcznie (przy czym nie uwzględniła wydatków związanych z zakupem lekarstw w kwocie ok. [...] zł miesięcznie), podkreślając jednocześnie, iż na życie pozostaje jej kwota około [...] zł. Z załączonych dokumentów wynika natomiast, iż miesięczne wydatki kształtują się na poziomie ok. [...] zł miesięcznie (tj. czynsz zgodnie z pismem z dnia 19.01.2009 r. w kwocie [...] zł, prąd zgodnie z fakturą za okres 12.01.2009-11.03.2009 w kwocie [...] zł, gaz zgodnie z fakturą za okres 7.11.2008-13.01.2009 w kwocie [...] zł, rata kredytu zgodnie z umową z dnia 23.06.2006 r. w kwocie [...] zł oraz zakup leków zgodnie z paragonem z dnia 10.07.2009 r. w kwocie [...] zł.). Organ stwierdził, że nie neguje, iż sytuacja materialna zobowiązanej jest aktualnie trudna, mając jednakże na uwadze okoliczność, że strona nie przedstawiła dokumentów świadczących o trudnościach w regulowaniu bieżących płatności, nie przedłożyła także zaświadczeń o korzystaniu z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej lub instytucji o podobnym charakterze, mogących formalnie potwierdzić jej trudną sytuację materialną, organ uznaje, iż nie wykazano w sposób nie budzący wątpliwości zaistnienia przesłanek określonych w powołanym wyżej przepisie prawa. Ponadto Zakład podkreślił, iż zobowiązana wystąpiła z wnioskiem o spłatę zadłużenia w formie układu ratalnego, czym dowodzi zdolności do regulowania swoich zobowiązań w dłuższym okresie czasu. Obecna sytuacja materialna zobowiązanej jest wywołana czynnikami odmiennego rodzaju niż okoliczności o wymiarze klęski żywiołowej czy też inne zdarzenia nadzwyczajne, ponadto zobowiązana nie prowadzi działalności gospodarczej, wobec czego nie można odnieść do niej przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia. Zobowiązana nie wykazała także istnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia, gdyż wśród przedłożonej dokumentacji brak jest dokumentów dotyczących sytuacji zdrowotnej oraz takiej, z której wynikałoby, iż sprawuje opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co pozbawiłoby zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu. Wprawdzie B. P. w swoim wniosku oświadczyła, iż jest osobą po zawale z bardzo wysokim ciśnieniem, jednakże nie udokumentowała, iż jest osobą przewlekle chorą, co pozbawiłoby ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Ponadto Zakład wskazał, że zgodnie z art. 17 ustawy z dnia 18.12.2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 z późn. zm.) - Zakład może umorzyć należności z tytułu składek: na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należnych do dnia 31 grudnia 1998r. na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez płatnika składek i na ubezpieczenie wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych należnych za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2001 r. pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w przypadku, gdy zobowiązana do ich opłacania jest osoba fizyczna niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. Nr 155, poz. 1287 z późn. zm.), jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby. B. P. jako osoba fizyczna - spadkobierca została zobowiązana do zapłaty należności decyzją z dnia 23 czerwca 2008 r., zatem co do należności za okres do 11/2001 nie miały zastosowania przepisy ustawy o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych dla przedsiębiorców. Przedmiotowa należność podlega zatem zakresowi zastosowania art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz zmianie niektórych innych ustaw. Zakład uznał jednak, że uzasadnienie dotyczące przesłanek z art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wyczerpująco odnosi się do okoliczności, które rozumiane mogą być jako "ważny interes" osoby fizycznej zobowiązanej do opłacenia składek i jednocześnie stwierdził brak rzeczonej przesłanki. Natomiast w odniesieniu do pozostałych zaległości stwierdził, że nie znajduje zastosowania żaden z wyżej przytoczonych przepisów prawa. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy B. P. wskazała na problemy zdrowotne oraz problemy finansowe, podnosząc, że nie wystarcza jej środków na wiele podstawowych rzeczy i jest zmuszona zwrócić się o zapomogę do OPS. Do wniosku dołączyła wyniki badań, kartę informacyjną leczenia szpitalnego, dowody opłat z tytułu gazu, prądu, czynszu oraz kredytu. Decyzją z dnia 8 czerwca 2010 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Zakład poczynił ustalenia faktyczne zakresie sytuacji osobistej i majątkowej skarżącej tożsame z ustaleniami zawartymi w zaskarżonej decyzji, z tym jednak, że na podstawie złożonych rachunków ustalił łączną wysokość ponoszonych opłat w kwocie ok. [...] zł miesięcznie, w tym czynsz za 02/2010 w kwocie [...] zł, prąd za okres 09.11.2009-15.01.2010 w kwocie [...] zł, gaz w kwocie [...] zł, rata kredytu w kwocie [...] zł; ponadto wskazał, że zobowiązana oświadczyła, iż ponosi koszty związane z zakupem leków w kwocie [...] zł. Utrzymując w mocy rozstrzygnięcie o odmowie umorzenia należności, Zakład powtórzył argumentację i ocenę prawną zawartą w zaskarżonej decyzji. W skardze na powyższą decyzję B. P. podtrzymała argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz we wniosku o umorzenie należności, wskazując na trudną sytuację materialną i zdrowotną. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, wywodząc jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skargę należało uwzględnić. Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Stosownie do art. 28 ust. 3 ustawy o s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jednakże w myśl art. 28 ust. 3a ustawy o s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b ustawy o s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W okolicznościach niniejszej sprawy Zakład stwierdził, iż w przypadku skarżącej nie zachodzi żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 ustawy o s.u.s., co znajduje potwierdzenie w materiale sprawy, a jednocześnie nie było kwestionowane przez skarżącą. Skarżąca utrzymywała natomiast, że spłata należności z tytułu odsetek od zaległych składek, spowoduje niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, nawiązując w ten sposób do przesłanki umorzenia przewidzianej w § 3 ust. 1 pkt 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Stwierdzenie, że przesłanka ta nie zachodzi w przypadku skarżącej winna być zatem poprzedzona dokonaniem szczegółowych ustaleń faktycznych w zakresie sytuacji osobistej i materialnej skarżącej, w tym w szczególności uzyskiwanych dochodów oraz koniecznych wydatków oraz relacji pomiędzy tymi wielkościami, które umożliwiają organowi ocenę, czy sytuacja materialna i życiowa skarżącego pozwala i w jakim zakresie na zapłatę należności. Postępowanie wyjaśniające w celu dokonania powyższych ustaleń winno być przeprowadzone przez organ administracyjny zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 kpa, która wymaga, by organ administracji publicznej dokonał ustaleń zgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy. Organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy. Nie posiada jednak w tym względzie całkowitej dowolności, lecz powinien zmierzać do urzeczywistnienia zasady prawdy obiektywnej. Stąd organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, co wynika z art. 77 § 1 kpa. Dokonane ustalenia istotnych okoliczności sprawy i ich ocena z punktu widzenia przesłanek umorzenia należności winna przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji administracyjnej (art. 107 § 3 kpa). Należy bowiem podkreślić, że decyzja organu administracji publicznej w przedmiocie umorzenia należności z tytułu zaległych składek posiada charakter uznaniowy rozstrzygnięcia, co jednak nie przekreśla zasady, że uznanie jest ograniczone dyrektywami ustawowymi, nakazującymi organom rozważenie każdej sprawy z punktu widzenia występowania bądź braku w konkretnym przypadku względów gospodarczych lub społecznych, które uzasadniałyby umorzenie zaległości składkowych lub odsetek. Właściwa ocena występowania bądź braku rzeczowych przesłanek w konkretnej sprawie może być dokonana tylko po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, poprzedzonym wyczerpującym zebraniem materiału dowodowego oraz dokładnym wyjaśnieniem wszystkich okoliczności faktycznych (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9.09.2005 r., III SA/Wa 939/05, Lex nr 192082). Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, iż zaskarżona decyzja nie czyni zadość powyższym wymogom. Dokonując bowiem ustaleń w zakresie sytuacji majątkowej skarżącej organ nie zbadał i nie rozważył wszystkich istotnych okoliczności sprawy, pozwalających na prawidłową ocenę czy przy uwzględnieniu uzyskiwanych dochodów oraz uzasadnionych wydatków, skarżąca ma realne możliwości płatnicze pozwalające na uregulowanie należności z tytułu składek bez uszczerbku dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W tym celu – biorąc pod uwagę, że znaczną część obciążeń finansowych skarżącej stanowi kredyt, organ winien był zbadać, jakie było przeznaczenie tego kredytu (a tym samym czy raty kredytu można zaliczyć do wydatków koniecznych) oraz jakie są ewentualnie możliwości odroczenia spłaty tego kredytu czy zmniejszenia rat kredytowych z uwagi na konieczność regulowania należności publicznoprawnych, które mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami prywatnymi. Brak ustaleń i rozważań w tym zakresie czyni odmowę umorzenia należności z tytułu składek co najmniej przedwczesną. Powyższe oznacza naruszenie przez organ art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 kpa, które niewątpliwie mogło mieć wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji. Mając powyższe na względzie, orzeczono jak w punkcie I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono w punkcie II sentencji wyroku zgodnie z art. 152 powyższej ustawy.