III SA/Po 771/16

Dnia 2 marca 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Sachajko (spr.) Sędziowie WSA Katarzyna Nikodem WSA Karol Pawlicki Protokolant: st. sekr. sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 marca 2017 roku przy udziale sprawy ze skargi A. F. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. z dnia [...] maja 2016r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę Decyzją z dnia [...] maja 2016 r., nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych w P., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23) w związku z art. 83 ust. 4ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 121, określanej dalej także jako "u.s.u.s." lub "ustawa") po rozpatrzeniu wniosku A. F. (określanego dalej także jako "skarżący"), o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] października 2015 r., nr [...], odmawiającą umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek, uchylił w całości zaskarżoną decyzję i ponownie odmówił umorzenia należności z tytułu składek. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym. Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2013 r., sygn. akt III SA/Po 625/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił decyzję Zakładu z dnia [...] marca 2011 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2011 r. odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2014 r., nr [...], ponownie odmówiono skarżącemu umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek. Wyrokiem z dnia 16 września 2014 r., sygn. akt III SA/Po 498/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił decyzję organu z dnia [...] marca 2014 r. wraz z poprzedzającą ją decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że organ nie poddał należytej analizie możliwości płatniczych skarżącego, a także nie dokonał wystarczającej oceny czy spłata należności jest realna. Podkreślono, że żona skarżącego, a w konsekwencji pośrednio także skarżący, korzystają z pomocy społecznej i jak wskazał sam organ, w okresach braku zatrudnienia żony skarżącego dochody rodziny kształtują się poniżej kwoty minimum socjalnego, co świadczy o rzeczywiście trudnej sytuacji materialnej. Ponadto obciążenie skarżącego koniecznością spłaty należności dodatkowo pogłębi stan niewypłacalności, czy wręcz ubóstwa, skarżącego. Zdaniem Sądu orzekającego w sprawie III SA/Po 498/14 organ nie wykonał nałożonego obowiązku wszechstronnego rozpatrzenia wszystkich okoliczności sprawy. Przeprowadzona przez organ ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego musi więc być uznana za dowolną, a przez to nie mogła ona doprowadzić do prawidłowych ustaleń faktycznych i w dalszej kolejności stać się podstawą prawidłowej subsumcji pod analizowaną normę prawną. Zdaniem Sądu tak przeprowadzone postępowanie nie daje odpowiedzi na pytanie, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz oceny możliwości ich zaspokojenia w przypadku, gdyby doszło do opłacenia należności z tytułu składek. Sąd wskazał, że rozpatrując sprawę ponownie organ winien przeanalizować należycie możliwości płatnicze skarżącego, stan zdrowia jego oraz jego rodziny, stan majątku oraz warunki bytowe pod kątem możliwości spłaty należności bez naruszania możliwości zapewnienia podstawowych potrzeb życiowych, mając na uwadze także jak wskazano wyżej rozważenie możliwości umorzenia odsetek od naliczonych należności. Decyzją z dnia [...] października 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, I Oddział w P. na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. odmówił skarżącemu umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek. W uzasadnieniu organ stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność określona w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.. Mimo, iż nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, to jednak skarżący posiadał majątek w postaci ruchomości i nieruchomości, na której Zakład dokonał zabezpieczenia swoich należności. Nadto skarżący pobiera świadczenie rentowe wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym, z którego Dyrektor I Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w P. prowadzi postępowanie egzekucyjne poprzez dokonywane potrącenia w kwocie [...]zł miesięcznie. Do dnia wydania decyzji żaden uprawniony organ nie wydał postanowienia o braku majątku, z którego można by egzekwować należności, zatem nie było również oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ nie znalazł podstaw do umorzenia zaległości z tytułu nieopłaconych składek na podstawie art. 28 ust. 3a, gdyż dochód w gospodarstwie domowym skarżącego, nawet po dokonaniu potrącenia, kształtuje się na poziomie minimum socjalnego. Skarżący pobiera świadczenie rentowe oraz zasiłek pielęgnacyjny, a małżonka otrzymuje świadczenie emerytalne. Nadto Zakład uznał, iż sytuacja zdrowotna wnioskodawcy nie uzasadnia zastosowania instytucji umorzenia, bowiem uzyskuje on świadczenie rentowe, związane właśnie ze stanem zdrowia. Organ podkreślił również, że w jego ocenie niezrozumiałe jest utrzymywanie przez skarżącego dwóch pojazdów i ponoszenie kosztów ich ubezpieczenia. Skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie wniosku o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek. Decyzją z dnia [...] maja 2016 r., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, ZUS uchylił w całości decyzję z dnia [...] października 2015 r. i ponownie odmówił umorzenia należności z tytułu składek. Uzasadniając uchylenie decyzji z dnia [...] października 2015 r. ZUS wskazał, że ustalono w niej nieprawidłowo wysokość należności z tytułu składek. Organ podkreślił, że dochody uzyskiwane przez skarżącego i żonę znacznie przekraczają poziom minimum socjalnego, nawet po dokonywanych przez Zakład potrąceniach ze świadczenia rentowego, co formalnie nie potwierdza trudnej sytuacji. Biorąc pod uwagę powyższe uznano, iż nie wykazano w sposób nie budzący wątpliwości zaistnienia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 2003 r. Nr 141, poz. 1365, określanego dalej także jako "rozporządzenie"), a rodzina skarżącego nie jest pozbawiona środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Stan zdrowia skarżącego został uznany za okoliczność pozbawiającą możliwości uzyskiwania dochodu, jednakże właśnie z uwagi na stan zdrowia przyznano skarżącemu świadczenie rentowe oraz zasiłek pielęgnacyjny, będące źródłem utrzymania i zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Zdaniem organu fakt sprawowania opieki nad skarżącym przez małżonkę nie ma wpływu na wysokość uzyskiwanych przez nią dochodów z uwagi na przyznane żonie skarżącego świadczenie emerytalne. W ocenie organu posiadanie przez skarżącego pojazdów jest niezrozumiałe, a koszty ich utrzymania zbyteczne, tym bardziej w powoływanej, trudnej sytuacji finansowej rodziny. Istnieje bowiem wiele form wyzbycia się pojazdu - m. in. przez złomowanie, czy też sprzedaż całego pojazdu, a ewidentną korzyścią jest brak konieczności dokonywania opłat z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia OC. Odnosząc się do poruszanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu kwestii realności spłaty zadłużenia z tytułu składek Zakład ustalił, że postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Dyrektora I Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w P. jest skuteczne i systematycznie dokonywane są potrącenia ze świadczenia rentowego w wysokości [...] zł. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę, w której domagał się uchylenia w całości zaskarżonej decyzji. Zaskarżonej decyzji zarzucił: naruszenie prawa procesowego tj. art. 7 i 77 k.p.a. poprzez niezebranie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego i rozpatrzenie materiału dowodowego, a w szczególności niedokładne ustalenie, czy w sprawie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności składek oraz czy w sprawie zachodzą przypadki uzasadniające umorzenie składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, a w konsekwencji naruszenie prawa materialnego, tj. art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez uznanie, że w sprawie nie zachodzą przesłanki umorzenia należności z tytułu składek naruszenie prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, poprzez przekroczenie prawa uznania administracyjnego i odmowę umorzenia należności z tytułu składek w sytuacji zaistnienia przesłanki przewlekłej choroby pozbawiającej mnie możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżący wskazał, że wydanie decyzji nastąpiło z przekroczeniem uznania administracyjnego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje: Skarga okazała się niezasadna. Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2016r. poz. 718 z późn. zm.). Zgodnie z art. 153 ww. ustawy ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. Ocena legalności zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, iż została ona wydana zgodnie z prawem. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 ustawy), a zatem w przypadku, gdy: dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe, nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, a zatem w przypadku braku stwierdzenia całkowitej nieściągalności należności według powyższego katalogu, organ pozbawiony jest możliwości umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s. W niniejszej sprawie organ odniósł się do wszystkich wskazanych powyżej przesłanek i prawidłowo stwierdził, że wobec skarżącego nie zaistniał żaden z przypadków stanowiących o możliwości uznania całkowitej nieściągalności należności. Ponadto w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych, będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w związku z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Warunkiem niezbędnym (ale nie wystarczającym) jest wykazanie przez zobowiązanego, że ze względu na jego stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest on w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku (§ 3 ust. 1 rozporządzenia): gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Powyższe okoliczności nie mają charakteru katalogu zamkniętego, nie muszą występować łącznie, a nadto dają organowi możliwość uwzględnienia jeszcze innych ważnych przyczyn trudnej sytuacji zobowiązanego. Należy przy tym zauważyć, iż decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są w granicach tzw. uznania administracyjnego. Organ zobowiązany jest jednakże do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach (§ 3 ust.1 rozporządzenia) przesłanki. Podkreślenia wymaga, że kwestia zasadności wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek była już przedmiotem kontroli sądu administracyjnego. Zdaniem Sądu organy we wcześniejszych decyzjach nie poddały należytej analizie możliwości płatniczych skarżącego i nie dokonały wystarczającej oceny, czy spłata należności jest realna. Podkreślenia wymaga, że organ, w stosunku do swoich wcześniejszych rozstrzygnięć, odniósł się do problematyki składek określonych w innej wysokości niż w swoich wcześniejszych rozstrzygnięciach, albowiem jak wskazał analiza stanu konta wskazała, że część składek dotyczyła żony skarżącego jako osoby współpracującej i nie podlegała umorzeniu. W związku z powyższym organ wydał odrębną decyzję, na podstawie której umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego w części. Dokonując ponownego rozpatrzenia wniosku skarżącego o umorzenie należności organ dokonał analizy sytuacji rodzinnej i finansowej skarżącego. Organ ustalił, że skarżący pobiera świadczenie rentowe w wysokości [...] zł brutto ([...] zł netto), które po dokonaniu potrąceń na rzecz zaległych składek wynosi [...] zł. Ponadto skarżący otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...]zł. Żona skarżącego, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, otrzymuje emeryturę w kwocie [...]zł netto. Zadeklarowane miesięczne wydatki skarżącego wynoszą [...] zł miesięcznie. Ponadto skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości położonej w M., na której Zakład dokonał zabezpieczenia wierzytelności z tytułu składek. Posiada również dwa samochody - [...], rok prod. 1993 r. i [...], rok prod. 1996 r. Skarżący i jego małżonka posiadają orzeczony stopień niepełnosprawności. W ocenie Sądu wydanie zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie zostało poprzedzone wyczerpującym zebraniem i analizą niezbędnego materiału dowodowego z uwzględnieniem oświadczeń skarżącego oraz wskazań zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 września 2014 r. Na tej podstawie organ dokonał prawidłowych ustaleń w zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, które nie były kwestionowane przez skarżącego. Zdaniem Sądu w świetle powyższych rozważań za prawidłowe należało uznać stanowisko organu, że w niniejszej sprawie nie zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Podkreślenia wymaga, że w stosunku do skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, które pozwala na comiesięczne potrącenie ze świadczenia rentowego kwoty, która częściowo prowadzi do spłaty części zaległych należności. Nie ma więc podstaw do uznania, jak twierdzi skarżący, że egzekucja należności nie pozwoli na uzyskanie środków nawet na pokrycie kosztów egzekucyjnych. Ponadto zebrany w toku postępowania administracyjnego materiał dowodowy nie dawał podstaw do przyjęcia, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a więc że została spełniona przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia. Stanowisko organu w tym zakresie zostało należycie uzasadnione i nie przekracza granic uznania administracyjnego. Organ wziął również pod uwagę, że skarżący wraz z żoną nie korzystają ze świadczeń pomocy społecznej. Ponadto ich łączne dochody w chwili rozpoznawania sprawy po raz kolejny przekraczały minimum socjalne obliczane przez Główny Urząd Statystyczny. Organ rozpatrując niniejszą sprawę uwzględnił stan zdrowia skarżącego i orzeczony stopień niepełnosprawności i niezdolność do pracy. Należy jednak podkreślić, że niezdolność do pracy nie ma wpływu na możliwości zarobkowe skarżącego, gdyż otrzymuje on świadczenie rentowe aż do momentu uzyskania prawa do pobierania emerytury. Tym samym przychód skarżącego jest niezależny od jego zdolności do pracy. Żona skarżącego otrzymuje świadczenie emerytalne, którego wypłata jest również niezależna od zdolności do pracy. Okoliczność, że wcześniejsza decyzja organu została uchylona z uwagi na przekroczenie granic uznania administracyjnego nie oznacza, że ponownie rozpatrując wniosek skarżącego o umorzenie należności organ miał obowiązek wydania tylko decyzji pozytywnej dla skarżącego. Organ był zobowiązany do przeprowadzenia prawidłowego postępowania i odniesienia się do wszystkich przesłanek umorzenia należności wymienionych zarówno w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jak i w rozporządzeniu. Organ przeanalizował zaistnienie powyższych przesłanek, co po raz kolejny doprowadziło do uznania, że skarżący nie spełnia przesłanek umorzenia należności. Powyższa konkluzja pozostaje w granicach uznania administracyjnego. Podkreślenia również wymaga, że już po wydaniu wyroku Sądu z dnia [...] września 2014 r. doszło do zmiany okoliczności faktycznych sprawy, gdyż zmieniła się wysokość dochodów uzyskiwanych w rodzinie skarżącego. Organ wykonał zatem wskazania ww. wyroku Sądu, jak również prawidłowo ocenił przesłanki umorzenia należności, przy uwzględnieniu, że ocena prawna wiąże organ w określonym stanie faktycznym. W niniejszej sprawie Sąd nie dopatrzył się również naruszenia przepisów postępowania, także w zakresie reguł oceny dowodów. Organ odwoławczy rozważył całość zebranego w sprawie materiału dowodowego. Ocena dowodów, jakiej dokonał w tej sprawie nie wykraczała poza ramy swobodnej oceny dowodów i jako taka korzystała ona z ochrony przewidzianej w art. 80 k.p.a. Ocena ta została dokonana z poszanowaniem zasad logiki, wiedzy i doświadczenia życiowego, została poparta przekonującą argumentacją. Mając powyższe na względzie, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).