III SA/Po 813/09

Dnia 26 listopada 2009 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz M. Geremek Sędziowie WSA Marzenna Kosewska WSA Szymon Widłak ( spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 listopada 2009 roku przy udziale sprawy ze skargi M.M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ Sz. Widłak /-/ T.M Geremek /-/ M. Kosewska WSA/wyr.1 – sentencja wyroku Decyzją administracyjną z dnia 20 maja 2009r. na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 1, 2, 3 i 3a oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2007r., Nr 11, poz. 74 ze zm.), dalej u.s.u.s. , Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił M.M. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w związku z niespełnieniem przesłanek wymienionych w powyższych przepisach. Zakład podniósł, iż w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność, gdyż pracuje wnioskodawca w firmie FC. s.c. uzyskując dochód w wysokości [...] brutto. Małżonka zatrudniona jest w [...] z wynagrodzeniem za pracę w wysokości [...] brutto. Pismem z dnia [...] r. wezwano stronę do przedłożenia dokumentów obrazujących obecną sytuację finansową i zdrowotną. Powyższych dokumentów zainteresowany nie przedstawił, tym samym zdaniem Zakładu, nie udokumentował kosztów utrzymania oraz tego, że ma bardzo trudną sytuację finansową. Strona jest właścicielem samochodu osobowego marki Fiat 126P 650 rocznik 1985. W stosunku do należności toczy się skuteczne postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Dyrektora Oddziału z uzyskiwanego przez wnioskodawcę wynagrodzenia za pracę. W swym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M.M. podał, iż jego sytuacja materialna się pogorszyła, gdyż zwolniony został z pracy - na dowód czego przedłożył świadectwo pracy - jak również podniósł, iż znacznym obciążeniem dla jego rodziny są alimenty które na syna AdriaA. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] r. orzekając na skutek złożonego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy dotychczasową decyzję. W uzasadnieniu wskazano, że zgodnie z art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności lub w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku całkowitej nieściągalności ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej biorąc przy tym pod uwagę stan finansów ubezpieczeń społecznych. Całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa 1) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi, przepis art. 28 wprowadza wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności, gdyż zgodnie z ust.3a należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania należności dla tej grupy osób zobowiązanych określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 31.07.2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. z 2003r., Nr 141, poz. 1365). W myśl § 3 powołanego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla osoby zobowiązanej i jej rodziny. Umorzenie może nastąpić w szczególności w przypadku gdy: 1. opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, 2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności, 3. przewlekłej choroby zobowiązanej lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązaną możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W interesie zobowiązanego jest udokumentowanie trudnej sytuacji finansowej, co jest możliwe m.in. przez dołączenie do wniosku dokumentów, które miałyby istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia omawianej kwestii, tj. umożliwiłyby w świetle obowiązujących przepisów prawa umorzenia należności. Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie zebranego materiału dowodowego, złożonego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz obowiązujących przepisów prawnych stwierdził, iż przedstawiony w zakwestionowanej decyzji stan faktyczny i prawny nie uległ zmianie. Pierwszą z przesłanek umożliwiających umorzenie należności składkowych jest przytoczony powyżej art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który pozwala na całkowite lub częściowe umorzenie należności składkowych w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Wnioskodawca przedstawił świadectwo pracy, z którego wynika, iż rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło z winy pracownika wg art. 52 § 1 pkt 1) Kodeksu Pracy ciężkie naruszenie przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych. Małżonka wnioskodawcy osiąga dochód w wysokości 638zł brutto. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego Zakład stwierdził, iż w sprawie nie można mówić o całkowej nieściągalności. Drugą z przesłanek umożliwiających umorzenie należności składkowych jest przytoczony powyżej art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który pozwala na umorzenie należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności biorąc przy tym pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Szczegółowe zasady umorzenia należności w tym zakresie zostały uregulowane we wskazanym powyżej rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Zakład stwierdza, iż ciężar dowodu w tym zakresie leży po stronie zobowiązanego, który musi wykazać, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na powyższą decyzję złożył wnioskodawca, opisując swoją sytuację majątkową, rodzinną i zdrowotną. Skarżący zarzucił Zakładowi wydanie decyzji z naruszeniem prawa i wniósł o uchylenie skarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się uzasadniona. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona, gruntowna analiza stanu faktycznego sprawy, stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Szczególnie trzeba o tym pamiętać wtedy, kiedy organ ma pozbawić obywatela pewnych praw, nałożyć na niego obowiązek, ewentualnie tak, jak w przypadku rozpoznawanej sprawy, ma odmówić obywatelowi możliwości skorzystania z prawem przewidzianych uprawnień. Zdaniem Sądu ograniczeniami swobody uznania są określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru. W przypadku umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ograniczeniami tymi są przesłanki sformułowane w art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jak i w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Wspomniana regulacja określa dwie kategorie sytuacji, w których nastąpić może umorzenie należności z tytułu zaległych składek. W art. 28 ust. 2 u.s.u.s. przewidziana została możliwość umorzenia należności wyłącznie wobec całkowitej ich nieściągalności. W ust. 3a tego artykułu dopuszczono natomiast możliwość umorzenia takich należności w uzasadnionych przypadkach tj. w sytuacji, gdy przewidziana w powołanym przepisie, całkowita nieściągalność nie zachodzi. O ile w ramach pierwszej z tych kategorii grupa przesłanek pozwalających na zastosowanie instytucji umorzenia ma charakter precyzyjny, pozostawiający wąskie granice swobodnej oceny organu, to w przypadku umorzenia "w uzasadnionych przypadkach" okoliczności przewidziane w art. 28 ust. 3b u.s.u.s. oraz w powołanym powyżej rozporządzeniu w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, dają organowi zdecydowanie szerszy zakres swobody uznania. Nie zmienia to jednak faktu, że w każdym przypadku, organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonych w przepisach przesłanek. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Treść zawarta w uzasadnieniu decyzji ma bowiem zasadnicze znaczenie przy ocenie jej prawidłowości, realizowanej w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej. Szczególnie w przypadku decyzji o charakterze uznaniowym, brak prawidłowego uzasadnienia uniemożliwia - w przypadku jej zaskarżenia - ustalenie, czy organ nie przekroczył granic przyznanego mu uznania administracyjnego. Przede wszystkim zwrócić należy uwagę, iż wobec przedłożonych przez skarżącego w postępowaniu odwoławczych dokumentów świadczących o radykalnym ograniczeniu dochodów rodziny organ odwoławczy w sposób mało przekonujący podjął próbę wykazania, iż sytuacja Skarżącego nie wypełnia przesłanek do uznania stanu całkowitej nieściągalności zaległych należności składkowych (art. 28 u.s.u.s.). Tym bardziej za niewystarczające należy uznać uzasadnienie zaskarżonej decyzji w zakresie analizy przesłanek o jakich mowa § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia, w myśl których - Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W niniejszej sprawie organ - ustosunkowując się do powyższego przepisu - stwierdził, iż ciężar dowodu w tym zakresie leży po stronie Skarżącej, która nie udowodniła zaistnienia tych przesłanek, ponadto nie korzysta z pomocy społecznej, ma Fiata 126P rocznik 1985, nie przedłożyła dowodów świadczących o kosztach utrzymania i stanie zdrowia. Odnosząc się do powyższego Sąd uznał, iż ustalenia organu są niepełne. Przede wszystkim Sąd wyraża stanowisko, iż aby stwierdzić, czy zobowiązana pozostaje w sytuacji o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGP i PS z dnia 31 lipca 2003 r. (opłacenie należności z tytułu składek pozbawi zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych) konieczne jest jednoznaczne ustalenie przez organ w decyzji dochodów Skarżącego, z uwzględnieniem wszystkich członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, a następnie skonfrontowanie ich z koniecznymi wydatkami Skarżącego i jego rodziny. Brak takiego zestawienia powoduje, iż decyzja jest nieczytelna i narusza zasadę przekonywania (art. 11 k.p.a.). Działanie podjęte przez skarżącego dopiero na etapie postępowania odwoławczego nie zwalniało organu od konieczności ewentualnego uzupełnienia materiału dowodowego, a tym bardziej uwzględnienia go w sposób pełny w swej decyzji. Ponadto ze złożonej skargi wynika, iż skarżący wbrew stanowisku organu rentowego, korzysta z pomocy społecznej, żona przebywa na płatnym urlopie wychowawczym, a nadto skarżący jest osobą przewlekle chorą. Warto zauważyć, iż organ nie odniósł się też do tej argumentacji skarżącego wyrażonej w odwołaniu, która dotyczy przypadającej na członka jego rodziny wysokości środków na utrzymanie, których wysokość jest niższa od minimum socjalnego. Z tego zaś wynika, że organ nie ocenił należycie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności. Przystępując ponownie do oceny sytuacji wnioskodawcy, Zakład winien pamiętać o ugruntowanej już linii orzecznictwa (por. wyrok NSA z 25 czerwca 2003 r. sygn. akt III SA 3118/01 (POP 2004/4/77) przyjmującej, że - interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z indywidualnym interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. Biorąc pod uwagę, że Skarżący w niniejszej sprawie obecnie utrzymuje się także ze środków pomocowych, trudno przyjąć, że wyegzekwowanie od niej zaległych należności, nawet jeżeli jest realnie możliwe, może pozostawać w zgodzie z interesem publicznym i słusznym interesem obywatela. Powyższe okoliczności powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, szczególnie, że w omawianym przypadku, decyzja dotyczy nie kwestii błahych, bez istotnego znaczenia z punktu widzenia podstawowych praw i przyrodzonej godności człowieka, ale sfery jego elementarnych potrzeb - posiadania środków niezbędnych do przeżycia i miejsca do zamieszkania. Przy czym organ badając stan faktyczny w celu rozpoznania wniosku o umorzenie należności obowiązany jest brać pod uwagę przede wszystkim okoliczności bieżące sprawy. Zdarzenia przyszłe i niepewne, a w szczególności przypuszczenia i twierdzenia o charakterze prognostycznym, nie mogą stanowić wyłącznej faktycznej podstawy do wydania rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie. Wobec powyższego – w ocenie Sądu - zaskarżona decyzja dotknięta jest wadą naruszenia przepisów postępowania, w tym art. 7 k.p.a., w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy. Organ nie podjął bowiem wszelkich kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego w sprawie aby uzyskać podstawę do trafnego zastosowania przepisu prawa materialnego. Nadto decyzja obarczona jest także - w sposób wyżej omówiony - wadą z art. 107 § 3 k.p.a. W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ), orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono w punkcie II wyroku na podstawie art. 152 ww. ustawy. /-/ Sz. Widłak /-/ T.M. Geremek /-/ M. Kosewska