III SA/Po 836/11

Dnia 8 grudnia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Kosewska Sędziowie WSA Barbara Koś (spr.) WSA Walentyna Długaszewska Protokolant: stażysta Anna Zys-Ruszkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 grudnia 2011 roku przy udziale sprawy ze skargi A. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. z dnia 25 sierpnia 2011r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. z dnia 01 czerwca 2011r. nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia 1 czerwca 2011 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. odmówił A. M. umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od 02/1997r. do 12/1998r. w wysokości [...] zł i odsetek za zwłokę w wysokości [...] zł, naliczonych na dzień 08.04.2011 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu 08.04.2011 r. A. M. złożył wniosek o umorzenie należności objętych decyzją z uwagi na trudną sytuację finansową spowodowaną obciążeniem uzyskiwanego przez wnioskodawcę wynagrodzenia za pracę, z którego regulowane są zasądzone sądownie alimenty na dwoje dzieci łącznie w kwocie [...] zł, co zdaniem wnioskodawcy uniemożliwia mu wywiązanie się ze spłaty powstałego zobowiązania wobec ZUS. Następnie Zakład wyjaśnił, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w przypadkach enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3. W niniejszej sprawie po przeanalizowaniu materiału dowodowego Zakład nie stwierdził żadnego z tych przypadków, wskazując, że wnioskodawca jest aktualnie zatrudniony na podstawie umowy o pracę w firmie A, a w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym dokonano zajęcia wynagrodzenia za pracę, które z uwagi na obciążenie od stycznia 2011 roku potrąceniami alimentacyjnymi aktualnie realizowane jest w niepełnej wysokości (ostatnia przekazana na rzecz spłaty zaległości ZUS wpłata z dnia 18.04.2011 r. w kwocie [...] zł wynika z rozliczenia premii). Ponadto Zakład wskazał, że na podstawie art. 28 ust. 3a powołanej ustawy, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być przez Zakład w uzasadnionych przypadkach umorzone pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania, o których mowa w art. 28 ust. 3a określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365). Zgodnie z § 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadkach określonych w tym przepisie. Wyjaśnił przy tym, że umorzenie należności z tytułu składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych i wyjątkowych zaistniałych w nadzwyczajnych okolicznościach, a więc w sytuacji, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne oraz brak źródeł przychodów realnie nie jest możliwe wywiązanie się ze zobowiązania względem ZUS, a których to wyjątkowych okoliczności nie stwierdził w niniejszej sprawie. Wskazał przy tym, że aktualnie wnioskodawca jest zamieszkującym samotnie rozwodnikiem, prowadzącym jednoosobowe gospodarstwo domowe, czasowo zamieszkującym w Poznaniu. Według oświadczenia jedynym źródłem utrzymania wnioskodawcy jest wynagrodzenie za pracę wykonywaną na podstawie umowy o pracę w firmie A w kwocie około [...] zł netto miesięcznie (zgodnie z ZUS RCA około [...] zł brutto), z którego aktualnie prowadzona jest skuteczna egzekucja należności. Organ zaznaczył przy tym, że ochrona minimalnego wynagrodzenia jest zapewniona przez samego ustawodawcę, zatem przeznaczenie "nadwyżki" przekraczającej to minimum na spłatę zadłużenia z tytułu składek nie oznacza, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zakład uwzględnił przy tym przedstawiony przez wnioskodawcę stan wydatków, wskazując, że podstawowe, miesięczne wydatki gospodarstwa domowego szacowane na podstawie złożonego w sprawie oświadczenia (tj. opłaty za czynsz, energię elektryczną, gaz, wodę) stanowią kwotę około [...] zł. Wnioskodawca nie określił wysokości wydatków ponoszonych w związku z zakupem żywności, odzieży i obuwia, podając tylko że nie stać go na ich zakup. Wnioskodawca posiada zobowiązania finansowe z tytułu alimentów – wg zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego z tytułu egzekucji świadczeń alimentacyjnych na dzień 01.03.2011r. zobowiązania te łącznie stanowiły kwotę [...] zł, a miesięczne potrącenia z wynagrodzenia wynoszą [...] zł. Na podstawie danych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. i Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Poznaniu Zakład ustalił, że wnioskodawca jest objęty pomocą socjalną. Z pomocy MOPS w S. korzystał w okresie od listopada do grudnia 2003r. Natomiast aktualnie korzysta z pomocy MOPR w Poznaniu m.in. w zakresie: zasiłków celowych, zasiłków celowych na pokrycie części lub całości kosztów leków i leczenia, zasiłków celowych na zakup odzieży, świadczenia pieniężnego na zakup artykułów żywnościowych - łącznie w okresie od 01.11.2008 r. do dnia 31.03.2011 r. w kwocie [...] zł. Powyższe – zdaniem organu świadczy o trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy, jednak nie oznacza, że nie istnieje realna możliwość jej poprawy w przyszłości. Zakład podkreślił, że wnioskodawca nie powołał się na przesłanki zdrowotne, wpływające lub uniemożliwiające spłatę zobowiązań składkowych. Nie przedstawił również żadnego dowodu na to, iż aktualny stan jego zdrowia wymaga specjalistycznego, kosztownego leczenia lub uniemożliwia uzyskanie dochodu pozwalającego na spłatę należności. W konsekwencji organ nie stwierdził w sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej skarżącego żadnych wyjątkowych okoliczności, z uwagi na które spłata należności byłaby niemożliwa. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. M. podniósł, że jego zaległości z tytułu składek powstały na skutek błędnej informacji jednego z pracowników ZUS. Ponadto zakwestionował stwierdzenie Zakładu, iż jego sytuacja może ulec poprawie, podnosząc, że znalezienie bardziej dochodowej pracy jest nierealne, biorąc pod uwagę jego wykształcenie oraz sytuację na rynku pracy. Podał także, iż obecnie jego dochody wynoszą ok. [...] zł miesięcznie, z czego [...] zł przeznacza na koszty mieszkania (na podstawie ustnej umowy z właścicielem mieszkania), a zatem "na życie" pozostaje mu [...] zł, a z pomocą MOPR – [...] zł miesięcznie. Decyzją nr [...] z dnia 25 sierpnia 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy, podtrzymując ustalenia faktyczne i ocenę prawną przedstawione w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo, odnosząc się do argumentów podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Zakład podkreślił, iż dla poparcia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek nie jest wystarczające wskazanie na uciążliwość i trudność w zapłacie zaległości. Odstąpienie od dochodzenia tych należności jest bowiem zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych lub wyjątkowych, gdy ze względu na całkowity brak dochodów na utrzymanie o charakterze trwałym niemożliwe staje się wywiązywanie przez zobowiązanego ze spłaty zadłużenia. Tymczasem w niniejszej sprawie zobowiązany nie wykazał, ażeby z powodu choroby czy innych przesłanek natury losowej bądź innych nadzwyczajnych zdarzeń, dalsza spłata przedmiotowych należności była niemożliwa. Organ zwrócił przy tym uwagę, że zobowiązany jest osobą stosunkowo młodą (46 lat), nie ma orzeczonej niezdolności do pracy oraz nie udowodnił, że jest przewlekle chory, a zatem ma możliwość dalszego zarobkowania. W związku z tym, może podjąć aktywne działania mające na celu poprawę jego sytuacji materialnej, poprzez podjęcie dodatkowego (innego niż tylko dotychczasowe) zatrudnienia i zwiększenia w ten sposób swoich dochodów, które pozwolą na spłatę zadłużenia np. w ramach układu ratalnego. Brak takich działań jest istotnym argumentem przemawiającym za odmową umorzenia należności. W konsekwencji organ ponownie stwierdził brak podstaw do stwierdzenia, jakoby trudności finansowe skarżącego miały trwały pogłębiający się charakter i tym samym uniemożliwiały spłatę wnioskowanych należności. W skardze na powyższą decyzję A. M. zarzucił, iż zaskarżona decyzja jest mało obiektywna i krzywdząca, podtrzymując argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Ponadto podniósł, że zajęcia komornicze przysługującego mu wynagrodzenia za pracę stanowią 60 %, a nie jak wskazał ZUS – [...] zł. Natomiast pozostająca skarżącemu kwota [...] zł, także przy uwzględnieniu otrzymywanej pomocy społecznej w kwocie ok. [...]-[...] zł miesięcznie, nie wystarcza na wyżywienie i inne koszty utrzymania. Wskazał przy tym, iż ponosi 50 % kosztów utrzymania mieszkania, załączając kserokopie rachunków z tytułu opłat za czynsz, wodę i gaz. Skarżący zakwestionował także stwierdzenie organu odnośnie możliwości poprawy jego sytuacji finansowej, wskazując, że od lat sytuacja ta raczej ulega pogorszeniu. Zdaniem skarżącego w jego przypadku zaistniały przesłanki umorzenia należności z tytułu zaległych składek, a mianowicie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, a ponadto opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dodatkowo skarżący podniósł, że w 2003 r. pracownik ZUS udzielił mu informacji, iż kwoty, jakie wpłacał w systemie ratalnym pokryły należność główną, tymczasem ZUS w dalszym ciągu wykazuje zadłużenie w wysokości ponad [...] zł oprócz odsetek. Ponadto ze względu na to, że przedmiotowa zaległość powstała w czasie trwania małżeństwa, powinna być ona – zdaniem skarżącego egzekwowana także od jego byłej żony. Skarżący nadmienił również, że już wcześniej w sądzie administracyjnym toczyła się sprawa z jego wniosku, ale ostatecznie została wygrana przez ZUS. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga jest uzasadniona, aczkolwiek z innych przyczyn aniżeli w niej wskazane. Wynikająca z art. 7 kpa zasada praworządności zobowiązuje organy administracji publicznej do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek i odsetek wymaga od organu nie tylko zbadania, czy zaistniały przesłanki określone w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., pozwalające na umorzenie, ale również – w pierwszej kolejności, ustalenia aktualnego stanu zadłużenia. Dopiero wówczas organ winien dokonać oceny, czy zaistniały przesłanki umorzenia zaległości objętych wnioskiem i istniejących w chwili podejmowania rozstrzygnięcia w sprawie. Zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. – w brzmieniu uwzględniającym nowelizację wprowadzoną z dniem 1 stycznia 2003 r. – należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia , w którym stały się wymagalne, przy czym – jak przyjmuje się zgodnie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym – znowelizowany przepis ma zastosowanie jedynie do tych należności, które nie przedawniły się przed wejściem w życie tej nowelizacji na skutek upływu uprzednio obowiązującego 5-letniego terminu przedawnienia. Bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a (odroczenie terminu płatności, rozłożenie należności na raty) do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty (art. 24 ust. 5 a u.s.u.s.). Ponadto bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego (art. 24 ust. 5 b u.s.u.s.). Natomiast nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia (art. 24 ust. 5 u.s.u.s.). Nie należy wprawdzie do właściwości sądów administracyjnych kontrola wymagalności należności z tytułu składek, ale nie do pogodzenia z porządkiem prawnym byłaby odmowa umorzenia należności, które uległy przedawnieniu, a więc nie istnieje obowiązek ich zapłacenia. W takich sprawach rolą orzekających w sprawie organów jest ustalenie, czy należności, co do których jest prowadzone postępowanie dotyczące ich umorzenia w ogóle są wymagalne, czy też ze względu na ich niewymagalność postępowanie takie należy umorzyć. W sprawach, które dotyczą umorzenia należności za tak odległy okres nie wystarczy stwierdzić, że prowadzona jest egzekucja, ale w ramach nałożonych na organy przepisami art. 8 i art. 9 k.p.a. obowiązków konieczne jest wyjaśnienie, kiedy została egzekucja wszczęta, wskazanie, czy i w jakim czasie występowały okresy przerwania biegu przedawnienia, czyli wykazanie, że postępowanie w sprawie o umorzenie należności nie jest bezprzedmiotowe ze względu na ich wygaśnięcie (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2128/06). W niniejszej sprawie zaskarżona decyzja w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne dotyczy należności za okres od 02/1997 r. do 12/1998 r. Zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji z dnia 1 czerwca 2011 r. nie wyjaśniono, czy owe należności nie uległy przedawnieniu, a tym samym czy decyzje dotyczą należności istniejących w chwili podejmowania rozstrzygnięcia w sprawie. W wydanych decyzjach jest jedynie mowa o prowadzeniu egzekucji przedmiotowych należności, nie wyjaśniono natomiast, kiedy egzekucja została wszczęta, nie podano okresów prowadzenia tej egzekucji, powodujących zawieszenie biegu przedawnienia, jak również nie wskazano innych ewentualnych okoliczności powodujących zawieszenie biegu przedawnienia. Tego rodzaju okoliczności nie wynikają również z akt administracyjnych, podobnie jak okoliczność, czy ewentualnie przedmiotowe należności zostały zabezpieczone hipoteką bądź zastawem, co wykluczałoby przedawnienie. Brak wyjaśnień w powyższym zakresie stanowi naruszenie art. art. 7, 8, 77 § 1 i 107 § 3 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy i jest wystarczającą podstawą do uchylenia zaskarżonej decyzji. Ewentualne wygaśnięcie, przynajmniej częściowo, na skutek przedawnienia należności objętych zaskarżoną decyzją powodowałoby bowiem niedopuszczalność orzekania w przedmiocie ich umorzenia. Natomiast brak koniecznych ustaleń oraz brak wystarczającego materiału dowodowego w powyższym zakresie uniemożliwia dokonanie pełnej kontroli sądowoadministracyjnej zaskarżonego rozstrzygnięcia. W tej sytuacji przedwczesna byłaby także merytoryczna ocena zaskarżonej decyzji w przedmiocie umorzenia należności z punktu widzenia przesłanek zastosowania tej instytucji. Rozpoznając sprawę ponownie Zakład Ubezpieczeń Społecznych winien zatem w pierwszej kolejności ustalić aktualną w chwili orzekania wysokość zaległości z tytułu składek i należnych od nich odsetek, w szczególności z uwzględnieniem terminów przedawnienia należności za poszczególne okresy, jak również wyegzekwowanych od zobowiązanego wpłat. Zarówno bowiem spłata należności z tytułu zaległych składek jak i przedawnienie powoduje ich wygaśnięcie. Nie są naliczane wówczas również odsetki. Orzekanie zaś o umorzeniu należności jest możliwe jedynie w odniesieniu do tych należności, które istnieją. Wygaśnięcie zobowiązań objętych wnioskiem o umorzenie czy to na skutek przedawnienia czy też zapłaty winno skutkować umorzeniem postępowania w stosunku do nich na podstawie art. 105 § 1 kpa. Stosowne rozstrzygnięcie w stosunku do wszystkich zaległości winno znajdować odzwierciedlenie w sentencji decyzji, a wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej tych rozstrzygnięć – w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 1 i § 3 kpa). Należy przy tym podkreślić, że podniesiona w skardze okoliczność, iż sprawa umorzenia przedmiotowych zaległości była już przedmiotem orzekania przez sąd administracyjny również wymaga wyjaśnienia przy ponownym rozpoznaniu sprawy, jednak nie zwalnia organu rentowego z obowiązku wyjaśnienia kwestii istnienia (wymagalności) zobowiązań, a jedynie powoduje konieczność uwzględnienia wiążących orzeczeń sądowych w tym zakresie. Nie zmienia to jednak faktu, że organ rentowy winien dokonać samodzielnych wyczerpujących ustaleń i oceny w tym względzie i to według stanu aktualnego w chwili podejmowania rozstrzygnięcia w sprawie. Mając powyższe na uwadze, orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) w zw. z art. 135 oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).