III SA/Po 856/09

Dnia 17grudnia 2009roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Sokołowska (spr.) Sędziowie WSA Walentyna Długaszewska WSA Mirella Ławniczak Protokolant: st. sekr. sąd. Barbara Dropek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 grudnia 2009 roku przy udziale sprawy ze skargi A. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia ...r. nr ... w przedmiocie odmowy umorzenia składek na ubezpieczenie własne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oddala skargę /-/M. Ławniczak /-/B. Sokołowska /-/W. Długaszewska Pismem z dnia 24 marca 2009 r., L. wniósł w imieniu swojego syna A., o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz Fundusz Pracy wraz z odsetkami, powołując się na złą sytuację zdrowotną wnioskodawcy i jego rodziny. Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego i zebraniu dowodów w sprawie, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia 20 lipca 2009r., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt. 3, art. 28 ust. 1 i art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 11 z 2007 r., poz. 74 ze zm.) odmówił A. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia własne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za okres od lipca do września 2000 r. w łącznej kwocie ... zł. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ I instancji podał, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych. W toku postępowania nie wyczerpano wszystkich środków egzekucyjnych, a wnioskodawca posiada majątek ruchomy i nieruchomy (z zabezpieczonymi hipotecznie zaległościami wobec ZUS). Organ podkreślił, iż ciężar udowodnienia okoliczności umożliwiających umorzenie zaległości spoczywa na osobie składającej wniosek. A. przebywa obecnie poza granicami Polski, a przed wyjazdem prowadził w kraju gospodarstwo domowe wraz z rodzicami oraz konkubiną i jej dzieckiem. Pomimo wezwania ZUS zawartego w piśmie z dnia 20 kwietnia 2009 r. wnioskodawca nie przedstawił żadnych dokumentów dotyczących swojej sytuacji materialnej, dochodów i wydatków oraz aktualnego stanu zdrowia. Z tego względu organ uznał, iż nie był w stanie ocenić możliwości podjęcia odpowiedniego zatrudnienia przez A. Zakład podał, że sytuacja materialna jego rodziny jest trudna i posiada on określone zobowiązania kredytowe, jednakże spłata zobowiązań publicznoprawnych wobec ZUS winna być priorytetem. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem L. wniósł pismem z dnia 4 sierpnia 2009 r. w imieniu syna A. wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Powtórzył w nim argumenty o ciężkiej sytuacji materialnej syna i całej rodziny. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 11 września 2009r. utrzymał w mocy decyzję z dnia 20 lipca 2009 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdzono przesłanek umożliwiających umorzenie należności. Wraz z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy nie przedłożono żadnych nowych dowodów. W szczególności nie przedstawiono dokumentów potwierdzających w sposób jednoznaczny, że stan zdrowia A. uniemożliwia mu trwale podjecie zatrudnienia. Skargę na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A. (reprezentowany przez ojca). Skarżący powołał się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 30 stycznia 2002 r., jako na orzeczenie mające związek z przedmiotową kwestią umorzenia należności wobec ZUS. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 17 grudnia 2009 roku L. podał, że jego syn choruje na depresję. Przebywał za granicą ostatnio ok. 2 miesiące, utrzymując się za pieniądze pożyczone od ojca chrzestnego. Po powrocie do kraju nie podjął pracy, gdyż chce rozpocząć leczenie psychiatryczne. Pełnomocnik skarżącego oświadczył też, że załączony do skargi wyrok Sądu Apelacyjnego nie dotyczy obowiązku uiszczenia składek za 2000 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, nie są natomiast uprawnione do merytorycznego rozstrzygania o przedmiocie sprawy. Również w myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują zaskarżone akty tylko w zakresie ich zgodności z prawem (legalności) i nie mają uprawnień do merytorycznego rozstrzygania sprawy. Jednocześnie z przepisu art. 134 § 1 ostatnio cytowanej ustawy wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Mając na względzie powyższe Sąd stwierdził, że skarga na uwzględnienie nie zasługuje. Po przeanalizowaniu akt administracyjnych sprawy Sąd uznał, iż nie zachodzą w niej przesłanki umorzenia wymienione w art. 28 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 11 z 2007 r., poz. 74 ze zm.). Zgodnie z art. 28 ust. 1 tej ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: - dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; - sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; - nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; - nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; - wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; - naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; - jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (ust. 3 a). Zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Trzeba w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia zaległości wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma charakter uznaniowy. Oznacza, to jednak że nie może być ona całkowicie dowolna. System kontroli takiej decyzji przez sąd sprowadza się wyłącznie do kontroli jej legalności, a więc sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje wyłącznie zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi - w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19 listopada 2007 r., V S.A./Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10 lutego 2009 r., I S.A./Gd 874/08, lex nr 483118). W rozpatrywanej sprawie dokonując takiej kontroli zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Sąd stwierdził, że organ działał prawidłowo. Zgodnie z art. 7 kpa organ administracji publicznej winien wyjaśniać dokładnie stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 §1 kpa). Zasada prawdy obiektywnej jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wpływająca na kwestię odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu w tym postępowaniu. Organ winien generalnie przeprowadzać niezbędne dowody z urzędu (zasada oficjalności postępowania). Nie znaczy to jednak, że sama strona jest całkowicie zwolniona z realizacji tego obowiązku, zwłaszcza gdy nieudowodnienie danej okoliczności faktycznej może prowadzić do rezultatów dla niej niekorzystnych (zob. m. in., B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 68-69). Nie ulega wobec tego wątpliwości, iż w sprawach z wniosku o umorzenie zaległości z tytułu składek wobec ZUS wnioskodawca winien aktywnie uczestniczyć w postępowaniu dowodowym poprzez wskazywanie odpowiednich okoliczności i dowodów uzasadniających podjęcie przez organ decyzji korzystnej dla strony, czyli uwzględniającej jej wniosek. W niniejszym postępowaniu w ocenie Sądu strona skarżąca nie zrealizowała tego nakazu w odpowiedni sposób. Istotą postępowania dowodowego w przedmiotowym postępowaniu administracyjnym jest bowiem precyzyjne i wyczerpujące ustalenie danych o stanie zdrowotnym, rodzinnym i majątkowym strony oraz o jej potencjalnych możliwościach zarobkowych. Z akt sprawy wynika, iż skarżący A. nie uczestniczył faktycznie w czynnościach postępowania, gdyż wniosek o umorzenie zaległości, odwołanie oraz inne pisma procesowe (włącznie ze skargą do Sądu) zostały złożone w jego imieniu przez ojca L. Sporządził on również oświadczenie o stanie majątkowym swojego syna (k. 10-16 akt). Nie wypełnił jednak np. pkt 4 "Sytuacja zdrowotna". Mimo wyraźnego wezwania organu z dnia 20 kwietnia 2009 r. skarżący, ani jego pełnomocnik nie przedłożyli żadnych dokumentów potwierdzających aktualną sytuację materialną wydatków. (poziom wydatków i źródła dochodów), ani wyjaśniających możliwości zarobkowe skarżącego. Z oświadczenia pełnomocnika wynikało natomiast, iż skarżący nie pracuje i przebywa poza granicami kraju. Gospodarstwo domowe w Polsce prowadzi z rodzicami oraz konkubiną i jej dzieckiem. Na rozprawie w dniu 17 grudnia 2009 r. ojciec skarżącego wskazał, iż obecnie syn przebywa w Polsce, nie zamierza podjąć stałego zatrudnienia i "chce korzystać z terapii u psychiatry". Sytuacja materialna A. i jego rodziny jest trudna, jednakże na skutek braku odpowiedniej aktywności w toku prowadzonego postępowania dowodowego organ nie był w stanie ustalić aktualnego poziomu dochodów i wydatków stałych skarżącego oraz stanu jego zdrowia, co uniemożliwiało w zasadzie dokonanie przez Zakład precyzyjnych rozważań odnośnie istnienia lub nieistnienia przesłanek do umorzenia przedmiotowych zaległości wobec ZUS. A. jest właścicielem nieruchomości (zabezpieczonej hipotecznie z tytułu zadłużenia wobec ZUS) oraz samochodu marki Volvo o wartości około 11.000 zł. Posiada zatem odpowiedni majątek umożliwiający przeprowadzenie egzekucji komorniczej mającej na celu wyegzekwowanie spornych należności (3.655,55 zł, w tym odsetki na dzień wydania decyzji). Należy pamiętać, że ZUS dokonując oceny w konkretnej sprawie musi dokonywać tego w oparciu o obiektywne kryteria i to zgodnie z powszechnie akceptowaną hierarchią wartości . Ustawowym obowiązkiem ZUS jest dochodzenie należności, bo zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają – co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami. Wreszcie należy brać pod uwagę i to, że organy administracyjne zasadnie przyjmują, iż istotną granicę dla decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek stanowi kolizja z interesem społecznym. Interes społeczny to bowiem obowiązek zakładu do działania uwzględniającego interesy funduszy ubezpieczeniowych, którymi zarządza. Umarzanie zatem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ma i musi mieć charakter wyjątkowy, gdyż zasadą jest ich uregulowanie (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 05 listopada 2007 r., V SA/Wa 1231/07, lex nr 484909 oraz z 23 października 2007 r., V S.A./Wa 1368/07, lex nr 492274). Skarżący prowadząc działalność gospodarczą w 2000 roku (lipiec do wrzesień) nie regulował tych należności, obecnie żąda ich umorzenia powołując się na trudną sytuację rodzinną i majątkową. Winien on jednak wykazać się odpowiednią starannością i zapobiegliwością w okresie prowadzenia przedmiotowej działalności, by regulować w ustawowym terminie obowiązkowe zobowiązania publicznoprawne, jakimi są składki ubezpieczeniowe względem ZUS (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 22 czerwca 2007 r., V S.A./Wa 119/07, lex nr 491381). Odnośnie załączonego do skargi wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 30 stycznia 2002 r. wskazać należy, iż w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS nie bada się zasadności istnienia samych zaległości, a jedynie przesłanki umożliwiające podjęcie ewentualnej decyzji o ich umorzeniu (czyli o odstąpieniu od ich egzekwowania). Poza tym powołany wyrok dotyczył należności z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w okresie od października 1997 r. do lutego 1998 r., podczas gdy sporne należności dotyczą okresu działalności gospodarczej od lipca do września 2000 r. Zdaniem Sądu w tym stanie rzeczy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych zasadnie przyjął brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o umorzenie przedmiotowych należności publicznoprawnych. Z tego względu skarga podlegała oddaleniu, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – jak w sentencji wyroku. /-/ M. Ławniczak /-/ B. Sokołowska /-/ W. Długaszewska D.W.d