III SA/Po 875/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Beata Sokołowska (spr.) Sędziowie NSA Tadeusz M. Geremek . WSA Mirella Ławniczak Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lipca 2008 r. przy udziale sprawy ze skargi K. G. na decyzję Wojewody z dnia [ ... ] r. nr [ ... ] w przedmiocie wymeldowania I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [ ... ] roku, Nr [ ... ], II. zasądza od Wojewody na rzecz skarżącego kwotę [ ... ] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania, III. obciąża Skarb Państwa – Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu kosztami nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu i z tego tytułu nakazuje wypłacić adwokatowi S. K. kwotę [ ... ] złotych, uwzględniającą podatek od towarów i usług w kwocie [ ... ] IV. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ M. Ławniczak /-/B. Sokołowska /-/T.M. Geremek Decyzją z dnia [ ... ] Prezydent Miasta orzekł, na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tekst jednolity – Dz. U. Nr 139 z 2006 r., poz. 993 ze zm.), o wymeldowaniu K. G. z pobytu stałego w lokalu nr 88 przy ul. P. 7 w K. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podniósł, iż z przeprowadzonego w sprawie postępowania wyjaśniającego wynika, że K. G. nie zamieszkuje w spornym lokalu od września 2003 r., a opuścił go ze względu na trudną sytuację rodzinną – konflikt z żoną Z. G.. Fakt opuszczenia mieszkania potwierdził sam K. G, który powoływał się na konieczność wyprowadzenia się ze spornego lokalu ze względu na zastosowany wobec niego przymus. Nie wystąpił on jednak ze stosownym powództwem o przywrócenie naruszonego posiadania. Opuszczenie mieszkania przy ul. P. 7 przez K. G. potwierdzili świadkowie – mieszkańcy tej samej posesji, wnioskodawca Z. G. oraz Dzielnicowy Komisariatu Policji . W odwołaniu od powyższej decyzji K. G. podniósł, iż sporny lokal stanowi wspólny małżeński dorobek, a jego niedobrowolne opuszczenie nastąpiło we wrześniu 2004 r. Podkreślił przy tym, iż osoby przesłuchane w sprawie w charakterze świadków nie miały wiedzy w zakresie faktycznych powodów jego nieprzebywania w lokalu, a dzielnicowy Komisariatu Policji nie przeprowadził z nim rozmowy na ten temat. Nie występował do sądu z powództwem o przywrócenie naruszonego posiadania, gdyż w jego ocenie nie było przesłanek do orzeczenia o wymeldowaniu go z przedmiotowego mieszkania. Po wszczęciu postępowania o wymeldowanie złożył pozew o rozwód, a następnie o podział majątku wspólnego. Wojewoda decyzją z dnia [ ... ] utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy, podzielając ustalenia faktyczne i rozważania prawne organu I instancji. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego K. G. wniósł o uchylenie decyzji organu II instancji. Podniósł zarzut związany z toczącym się postępowaniem rozwodowym, w ramach którego nie wystąpił z wnioskiem o uregulowanie korzystania z lokalu ze względu na brak wiedzy w tym zakresie. Zakwestionował ponadto prawidłowość przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowego i wiarygodność zeznań świadków. W jego ocenie organ naruszył przepis art. 10 § 1 kpa, gdyż nie był on obecny przy przesłuchaniu świadków i nie mógł zadawać im pytań. W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty zawarte w uzasadnieniu swojej decyzji. Na rozprawie pełnomocnik z urzędu – adw. S. K. podtrzymał skargę i wniósł o przyznanie mu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z zasadą legalności sąd administracyjny kontroluje zaskarżone akty tylko w zakresie ich zgodności z prawem (materialnym i procesowym). Materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tekst jednolity - Dz. U. Nr 87 z 2001r., poz. 960 ze zm.). Zgodnie z treścią przepisu art. 15 ust. 2 tej ustawy wystarczającą podstawę do wymeldowania danej osoby stanowi faktyczne opuszczenie przez nią miejsca stałego pobytu. O takim opuszczeniu można mówić w sytuacji trwałego zerwania więzi z dotychczasowym miejscem zamieszkania, co nie zachodzi w przypadkach niedobrowolnego wyprowadzenia się z lokalu, połączonego jednak z podejmowaniem prawem przewidzianych środków zmierzających do umożliwienia powrotu do dotychczasowego miejsca zamieszkania (patrz wyrok NSA z 25 października 2005 r., II OSK 127/05, LEX nr 201427; wyrok NSA z 15 lutego 2002 r., sygn. akt II SA/Po 1942/00 ; wyrok NSA z 12 kwietnia 2001 r., sygn. akt V SA 3078/00, LEX nr 78937 ; wyrok NSA z 22 sierpnia 2000 r., sygn. akt V SA 108/00, LEX nr 49954). Postępowanie dowodowe prowadzone przez organ w ramach postępowania administracyjnego w przedmiocie wymeldowania danej osoby winno zatem zmierzać do jednoznacznego ustalenia, czy opuściła ona dany lokal (lub też miejsce zamieszkania innego rodzaju) w sposób dobrowolny i trwały. Organy obu instancji w przedmiotowej sprawie przyjęły tezę o trwałym opuszczeniu spornego lokalu na podstawie wyjaśnień wnioskodawczyni Z. G. oraz zeznań świadków – B. L., M. R, J. K. i dzielnicowego. W ocenie Sądu czynności procesowe związane z uzyskaniem tych środków dowodowych zostały jednak dokonane w wadliwy sposób. Stwierdzić bowiem należy, iż w toku przedmiotowego postępowania administracyjnego doszło do naruszenia przepisów postępowania o istotnym charakterze, a mianowicie art. 10 § 1 kpa i art. 79 § 2 kpa. Zgodnie z art. 10 § 1 kpa organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Zgodnie z utrwalonym poglądem doktryny i orzecznictwa prawo strony do czynnego udziału w postępowaniu administracyjnym dotyczy w szczególności postępowania dowodowego, albowiem ma ono zapewniać realny wpływ strony na ustalenie stanu faktycznego, a przez to na odpowiednie zastosowanie normy prawa materialnego (B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 83). Zgodnie z art. 79 § 1 kpa organ winien zawiadamiać stronę o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków – co najmniej 7 dni przed terminem. Strona ma prawo do brania udziału w przeprowadzeniu dowodu, zadawania pytań świadkom oraz składania odpowiednich wyjaśnień (art. 79 § 2 kpa). Przepis artykułu 79 kpa ustanawia skonkretyzowaną gwarancję zasady ogólnej czynnego udziału strony w postępowaniu z art. 10 § 1 kpa. Po prawidłowym zawiadomieniu strony o terminie dokonania czynności przesłuchania świadków i w przypadku stawiennictwa strony organ jest zobowiązany pouczyć ją (na podstawie art. 9) o prawie do zadawania pytań, a następnie umożliwić stronie faktyczną realizację tego prawa przez zapewnienie jej prawa głosu (zob. m. in. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 411-412). Należy podkreślić, iż sama możliwość zapoznania się przez stronę z protokołem zeznań świadka nie czyni zadość zasadom czynnego bezpośredniego udziału w przeprowadzaniu takiego dowodu, a w szczególności prowadzi do faktycznego pozbawienia strony możliwości zadawania świadkowi pytań. Zachowanie wymagań z art. 79 kpa jest przy tym bezwzględnym obowiązkiem organu – niezależnie od wagi i treści przeprowadzonego dowodu, a naruszenie tego nakazu jest uznawane za naruszenie przepisów procesowych mające istotny wpływ na wynik sprawy (wyrok NSA z 9 czerwca 1999 r., I S.A./Gd 1252/97, LEX nr 37890; wyrok NSA z 8 lipca 1998 r., III S.A. 1375/97, LEX nr 44703; wyrok NSA z 18 listopada 1999 r., II S.A. 1210/99, LEX nr 46806; wyrok NSA z 4 listopada 1998 r., III S.A. 1035/97, LEX nr 36901). Naruszenie zasady ogólnej czynnego udziału strony w postępowaniu (wyrażonej w art. 10 § 1 i 79 § 1 i § 2 kpa) jest określane jako kwalifikowana wada procesowa, stanowiąca podstawę wznowienia postępowania – określoną w art. 145 § 1 pkt. 4 kpa – i to niezależnie od tego, czy takie naruszenie norm prawa procesowego miało wpływ na treść decyzji, czy też takiego wpływu stwierdzić nie można. Ta okoliczność ma charakter formalny w tym sensie, iż sam fakt braku odpowiedniego udziału strony w postępowaniu lub jego fragmencie bez jej winy stanowi dostateczny powód wznowienia. Przepis art. 145 § 1 pkt. 4 kpa nie żąda bowiem stwierdzenia, że brak udziału spowodował szkodę dla strony, czy stwierdzenia, iż udział strony spowodowałby inne załatwienie sprawy (zob. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2005, s. 412, 650-654 oraz wyrok NSA z 1 lipca 1997 r., sygn. IV S.A. 595/99, LEX nr 47888; wyrok NSA z 26 stycznia 1999 r., sygn. III S.A./Po 979/98, LEX nr 39458; wyrok NSA z 22 listopada 2006 r., II OSK 375/06, LEX nr 321513; wyrok NSA z 8 lipca 1998 r., III S.A. 1375/97, LEX nr 44703 ). Organ I instancji poinformował skarżącego w piśmie z dnia 9 lipca 2007 r. o wszczęciu postępowania w sprawie jego wymeldowania oraz o planowanych przesłuchaniach świadków w dniu 20 lipca 2007 r., pouczając go jednocześnie o jego prawach wynikających z przepisu art. 79 § 2 kpa (k. 62 akt administracyjnych). Pismo to nie zostało jednak odebrane przez samego skarżącego, lecz przez jego sąsiadkę M. R. (jednocześnie jednego ze świadków – k. 52, 42), a z akt sprawy nie wynika, że zostało ono następnie skutecznie przekazane K. G. Był on przesłuchiwany przez organ I instancji w charakterze strony w dniu 16 lipca 2007 r. W tym miejscu należy też zauważyć, że przesłuchanie świadka funkcjonariusza policji – dzielnicowego, choć miało mieć miejsce 20 lipca 2007 r. (k. 60), faktycznie odbyło się 23 lipca 2007 r. (k. 39), a z akt administracyjnych nie wynika, aby organ I instancji powiadomił o powyższym skarżącego. Pomimo tego, iż we wniesionym odwołaniu K. G. kwestionował wiarygodność zeznań świadków oraz prawidłowość przeprowadzenia samego postępowania dowodowego organ II instancji nie odniósł się w uzasadnieniu swej decyzji do tych zarzutów skarżącego. W odwołaniu i skardze K. G. podkreślał, iż świadkowie nie mogli znać przyczyny jego nieprzebywania w spornym lokalu. W skardze skarżący zaś wyraźnie wskazał, iż świadkowie nie zostali przesłuchani w jego obecności, co uniemożliwiło mu zadawanie im pytań i naruszyło naczelną zasadę postępowania administracyjnego. W ocenie Sądu to zaniechanie Prezydenta Miasta odnośnie skutecznego zawiadomienia skarżącego o terminie dokonywania czynności procesowych w postaci przesłuchania świadków należy uznać za naruszenie art. 79 § 1 i § 2 kpa w zw. z art. 10 § 1 kpa, tym bardziej, że chodziło o czynności dowodowe istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy (m. in. wyrok NSA z 22 listopada 2006 r., II OSK 375/06, LEX nr 321513). Zdaniem Sądu był to niezawiniony brak uczestnictwa strony w postępowaniu wyjaśniającym. Sama możliwość zapoznania się z protokołem zeznań świadków zgodnie z utrwalonym orzecznictwem nie czyni natomiast zadość zasadom czynnego udziału w przeprowadzaniu dowodu. Ze względu na powyższe okoliczności Sąd uznał, iż organy obu instancji dokonały naruszenia prawa (art. 79 § 2 w zw. z art. 10 § 1 kpa) stanowiącego przede wszystkim podstawę do wznowienia przedmiotowego postępowania administracyjnego, określoną w art. 145 § 1 pkt. 4 kpa. Należało w związku z tym uchylić zaskarżoną decyzję Wojewody [ ... ] i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta [ ... ], na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.). O wykonalności zaskarżonej decyzji i o zwrocie skarżącemu kosztów postępowania Sąd orzekł w oparciu o art. 152 i art. 200 cytowanej ustawy. Kosztami nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu przez adwokata S. K. obciążono natomiast Skarb Państwa – Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu – na podstawie art. 250 powołanej wyżej ustawy i § 18 ust. 1 pkt 1 c w zw. z § 19 pkt 1 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163 z 2002 r., poz. 1348 ze zm.) /-/M. Ławniczak /-/B. Sokołowska /-/T. Geremek KS d