IV SA/Po 10/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Rowiński (spr.) Sędzia WSA Józef Maleszewski Asesor sądowy WSA Jacek Rejman po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi Z. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 22 października 2024 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę w całości. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO) decyzją z dnia 22 października 2024 r. (znak: [...]) utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy i Miasta [...] z dnia 8 lipca 2024 r. (znak: [...]) zobowiązującą Z. S. (dalej: skarżącą) do zwrotu pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. w wysokości [...] zł, bez odsetek ustawowych za opóźnienie. Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym. Skarżąca uprawniona była do świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej za okres 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. na podstawie decyzji Burmistrza Gminy i Miasta [...] z dnia 15 rudnia 2022 r. (znak: [...]). Świadczenia były na bieżąco wypłacane. W dniu 29 stycznia 2024 r. do organu świadczeniowego wpłynęło pismo od komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w O. , który wobec wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 25 lipca 2023 r. (sygn. [...]) orzekającego o ustaniu obowiązku alimentacyjnego A. S. wobec skarżącej od dnia 1 grudnia 2022 r., postanowił o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wobec zobowiązanego A. S. w zakresie raty bieżącej alimentów. Wyrok stał się prawomocny w dniu 6 września 2023 r. Zdaniem organu I instancji mocą powyższego wyroku Sądu Rejonowego w O. ustał obowiązek alimentacyjny wobec uprawnionej dotąd skarżącej, o czym organ orzekł w decyzji z dnia 8 lipca 2024 r. Od powyższego rozstrzygnięcia odwołanie wniosła skarżąca, zarzucając, że pobrane przez nią świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego nie noszą znamion pobranych nienależnie, gdyż podczas postępowania sądowego o ustanie obowiązku alimentacyjnego wnosiła o oddalenie powództwa, a ponadto nie miała świadomości, że wyrok zapadnie za okres wsteczny. Wymienioną na wstępie decyzją z dnia 22 października 2024 r. (znak: [...]) SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wskazano, że już w trakcie pobierania świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego toczyło się postępowanie przed Sądem Rejonowym w O. w sprawie ustania obowiązku alimentacyjnego z powództwa A. S.. Skarżąca powinna mieć zatem świadomość tego, że w zależności od rozstrzygnięcia, może ono dotyczyć świadczeń za okres wsteczny – taki jaki objęty był pozwem jej ojca. Ponadto, zdaniem SKO stan prawny nakreślony zapisem art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r. poz. 1993 ze zm., dalej: "u.p.o.u.a.") jest oczywisty i niebudzący w tym stanie faktycznym jakichkolwiek wątpliwości interpretacyjnych. Stanowi bowiem w sposób jednoznaczny o tym, że w przypadku zwolnienia przez sąd zobowiązanego z obowiązku alimentacyjnego, osoba uprawniona – o ile pobrała za ten okres świadczenia alimentacyjne – obowiązana jest do ich zwrotu za ten okres (bez odsetek). SKO wskazało, że zapis ten nie traktuje o nienależnie pobranym świadczeniu, ale pobraniu go w warunkach nieistnienia obowiązku alimentacyjnego o czym orzeka sąd, uwzględniając także ujęty w powództwie okres. Często zatem zdarza się, że wyrok uznający ustanie obowiązku alimentacyjnego rozstrzyga kwestię za okres wsteczny. Skarżąca, nie zgadzając się z powyższą decyzją SKO, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę, zarzucając organowi: - naruszenie art. 29 ust. 3 w zw. z art. 23 u.p.o.u.a., przez błędną jego wykładnię i zastosowanie w przedmiotowym stanie faktycznym oraz błędne zastosowanie wprost art. 23, podczas gdy przepis art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a. dopuszcza jedynie odpowiednie stosowanie art. 23 ww. ustawy, a w realiach przedmiotowej sprawy nie może być on zastosowany w ogóle i w konsekwencji uznanie, że objęte decyzją świadczenie pobrane zostało nienależnie, podlega zwrotowi i zobowiązanie skarżącej do zwrotu tego świadczenia; - naruszenie art. 2 i art. 7 Konstytucji RP w zw. z art. 29 ust. 3 w związku z ust. 2 i art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., przez błędną wykładnię w skarżonych decyzjach ww. przepisów ustawy sprowadzającą się do podważenia, wbrew zaufaniu skarżącej do Państwa i stanowionego przez nie prawa, stanu prawnego ukształtowanego ostateczną decyzją przyznającą świadczenie z Funduszu Alimentacyjnego w następstwie bezskuteczności egzekucji alimentów prowadzonej na podstawie sądowego tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego w klauzulę wykonalności, w okresie pozostawania tych rozstrzygnięć w obrocie prawnym, prowadząc do nakazania zwrotu świadczenia, pomimo iż skarżąca uprawniona do alimentów otrzymała świadczenie w przekonaniu, że działa zgodnie z obowiązującym prawem, potwierdzonym orzeczeniami organów Państwa, podważając gwarancje bezpieczeństwa prawnego osób uprawnionych do alimentacji, przerzucając na te osoby ryzyko konsekwencji orzeczenia o ustaniu obowiązku alimentacyjnego z datą wsteczną; - błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że w trakcie pobierania przez skarżącą od listopada 2022 r. do września 2023 r. toczyło się postępowanie w przedmiocie ustania obowiązku alimentacyjnego z datą wsteczną, a skarżąca już w tym czasie mogła mieć świadomość że rozstrzygnięcie sądu może dotyczyć świadczeń za okres wsteczny – podczas gdy postępowanie w przedmiocie ustania obowiązku alimentacyjnego toczyło się od chwili doręczenia skarżącej pozwu w dniu 29 marca 2023 r. (art. 192 k.p.c.) i przed doręczeniem skarżącej pozwu nie miała żadnej wiedzy o tym postępowaniu; - błąd w ustaleniach faktycznych przez uznanie za relewantne w przedmiotowej sprawie faktu, że od listopada 2022 r. toczyło się postępowanie w przedmiocie ustania obowiązku alimentacyjnego z datą wsteczną, a skarżąca do tego czasu mogła mieć świadomość że rozstrzygnięcie sądu może dotyczyć świadczeń za okres wsteczny – podczas gdy ani doręczenie skarżącej pozwu, ani wydanie nieprawomocnego wyroku nie uzasadniają uznania, aby świadczenie pobrane przez skarżącą z funduszu alimentacyjnego do czasu uprawomocnienia się wyroku uchylającego alimenty z datą wsteczną było nienależne lub podlegało zwrotowi; - naruszenie art. 16 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 ze zm., dalej: k.p.a.), przez wydanie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Gminy i Miasta [...] z dnia 8 lipca 2024 r. (znak: [...]) orzekającej zwrot od skarżącej przyznanego i wypłaconego jej świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 listopada 2022 r. do 30 września 2023 r. w sytuacji, gdy w obiegu prawnym nadal funkcjonowała i funkcjonuje ostateczna decyzja Burmistrza Gminy i Miasta [...] z dnia 15 grudnia 2022 r. (znak: [...]) przyznająca Skarżącej świadczenie alimentacyjne za ten okres; - naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 138 k.p.a. przez utrzymanie w mocy przez SKO w K. skarżoną decyzją decyzji organu I instancji w sytuacji, gdy decyzją z 6 czerwca 2024 r. (znak: [...]) SKO w K. w tym samym składzie, uchylając poprzednią analogiczną decyzję Burmistrza Gminy i Miasta [...] z dnia 25 kwietnia 2024 r. (znak: [...]) wytknęło temu organowi lakoniczność i skrótowość uzasadnienia, wskazało temu organowi okoliczności jakie ma wziąć pod uwagę i zobowiązało ten organ do zajęcia stanowiska i jego uzasadnienia wobec podniesionych w odwołaniu skarżącej z dnia 13 maja 2024 r., podczas gdy uzasadnienie decyzji Burmistrza Gminy i Miasta [...] z dnia 8 lipca 2024 r. pozostaje tak samo lakoniczne i skrótowe jak uzasadnienie jego decyzji z dnia 25 kwietnia 2024 r. (znak: [...]) i brak w nim jakiegokolwiek odniesienia do zarzutów wskazanych w odwołaniu skarżącej. Skarżąca wniosła przy tym o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i umorzenie postępowania administracyjnego. Wniesiono także o zasądzenie zwrotu kosztów postepowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Niniejsza sprawa rozpoznana została w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.), zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Skarga była niezasadna. Zaskarżona decyzja wydana została w oparciu o art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a. W myśl tego przepisu, w przypadku, gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio. Natomiast w przypadku, gdy osoba uprawniona otrzymała w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio (art. 29 ust. 2 u.p.o.u.a.). Z akt przedmiotowej sprawy bezsprzecznie wynika, że na mocy wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 25 lipca 2023 r., sygnatura akt [...] obowiązek alimentacyjny wobec skarżącej ustał z dniem 1 grudnia 2021 r. Wyrok uprawomocnił się w dniu 6 września 2023r. Postanowieniem z 23 stycznia 2024r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w O. M. G. umorzył postępowanie egzekucyjne w zakresie raty bieżącej alimentów od 1 grudnia 2021 r. Podstawowa kwestia sporną pomiędzy skarżącą a organami administracji jest wykładnia art. 29 u.p.o.u.a.. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym odnotować można zasadniczo dwa poglądy. Zgodnie z pierwszym z nich dzień zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 29 ust. 3 w związku z ust. 2 u.p.o.u.a., należy utożsamiać z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie obowiązku alimentacyjnego (por. Wyrok WSA w Szczecinie z 24.10.2024 r., II SA/Sz 620/24, LEX nr 3789078, Wyrok NSA z 31.01.2024 r., I OSK 785/22, LEX nr 3702755). W myśl natomiast drugiego dniem tym jest dzień wskazany w wyroku ustalającym ustanie czy wygaśniecie obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z 12.01.2024 r., I OSK 784/22, LEX nr 3720634, wyrok NSA z 9.07.2024 r., I OSK 1416/23, LEX nr 3826477). W ocenie Sądu w niniejszym składzie prawidłowy jest ten drugi pogląd. Zgodnie z brzmieniem art. 365 § 1 k.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Powyższe oznacza, że związanie stron (oraz wyjątkowo innych osób), o którym mowa w powyższym przepisie, polega na związaniu tych osób dyspozycją zawartej w sentencji wyroku skonkretyzowanej, zindywidualizowanej i trwałej normy prawnej wywiedzionej przez sąd z norm generalnych i abstrakcyjnych zawartych w przepisach prawnych. Inne sądy, organy państwowe oraz organy administracji publicznej są związane prejudycjalnie, czyli nie mogą dokonać odmiennej oceny prawnej roszczenia niż zawarta w prejudykacie, ale także nie mogą dokonać odmiennych ustaleń faktycznych (zob. m.in. wyroki NSA z: 7 grudnia 2012 r. sygn. akt I OSK 1442/11; 21 września 2022 r. sygn. akt. I OSK 1490/19; por. P. Grzegorczyk, Komentarz, (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Postępowanie rozpoznawcze. Redakcja naukowa T. Ereciński, Warszawa 2016, s. 690-729). Skoro na mocy wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 25 lipca 2023 r., sygnatura akt [...] obowiązek alimentacyjny wobec skarżącej ustał z dniem 1 grudnia 2021 r., tym samym od tego dnia skarżącemu nie przysługiwała już możliwość ubiegania się o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Znajdujący się w aktach administracyjnych odpis wyroku nie zawiera uzasadnienia, ale nie ulega wątpliwości, że istnieje podstawa materialnoprawna do wydania takiego rozstrzygnięcia. Jest nią zasadniczo art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2809 z późn. zm.), a w określonym sytuacjach również art. 840 kpc (por. wyrok SN z 11.05.2011 r., I CSK 486/10, LEX nr 1043962). Instytucja prawna wprowadzona w art. 29 u.p.o.u.a. jest konsekwencją istnienia w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym art. 138 k.r.o. Uzyskanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego w warunkach opisanych w art. 29 ust. 2 i 3 u.p.o.u.a. nie stanowi nienależnie pobranego świadczenia, lecz jest odrębną sytuacją prawną, różną od tych opisanych w art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a., zaś normy dotyczące nienależnie pobranych świadczeń wynikające z art. 23 ust. 1 i 1a u.p.o.u.a. mają jedynie do niej odpowiednie zastosowanie (por. Wyrok NSA z 12.01.2024 r., I OSK 784/22, LEX nr 3720634, Wyrok NSA z 11.10.2024 r., I OSK 2107/22, LEX nr 3830844). Wskazują na to dyrektywy wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej. W pierwszym rzędzie, wskazany przez organy administracji i NSA w cytowanym wyżej wyroku sposób wykładni art. 29 ust. 2 i 3 u.p.o.u.a. jest zgodny z literalnym brzmieniem przepisu. Po drugie, ustawodawca świadomie nie posługuje się w art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a. terminem "nienależnie pobrane świadczenie", którego używa w art. 2 pkt 7, jak i art. 23 ust. 1 tej ustawy. Po trzecie, cała instytucja uregulowana została w odrębnej jednostce redakcyjnej (tj. art. 29), co wskazuje na jej odrębny charakter, w art. 29 ust. 2 i ust. 3 u.p.o.u.a. nakazano stosować przepis art. 23 jedynie odpowiednio. Po czwarte, ustawodawca jest także świadomy odmiennej oceny aksjologicznej sytuacji określonej w art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a., stąd wprowadzając obowiązek zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zastrzegł, że obowiązek zwrotu nie dotyczy odsetek. W ocenie Sądu pogląd utożsamiający dzień zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 29 ust. 3 w związku z ust. 2 u.p.o.u.a., z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie obowiązku alimentacyjnego, jest nietrafny. Pogląd taki ignoruje bowiem treść wyroku sądu powszechnego ustalającego datę ustania obowiązku alimentacyjnego i związanie nim na mocy art. 365 k.p.c. Premiuje również osoby, który aktywnie dążą do przesunięcia w czasie daty uprawomocnienia się wyroku, stąd taki sposób interpretacji art. 29 ust. 2 i 3 u.p.o.u.a. jest sprzeczny z złożeniem doskonałości aksjologicznej racjonalnego ustawodawcy. Data prawomocności formalnej wyroku sądu pierwszej instancji zależy bowiem od szeregu czynników, częściowo zależnych od strony jak skorzystanie ze środków zaskarżenia, a także niezależnych – jak sprawności przebiegu postępowania odwoławczego czy skuteczności środków odwoławczych. Dyrektywy wykładni funkcjonalne sprzeciwiają się zatem również takiemu sposobowi wykładni , który utożsamia dzień zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 29 ust. 3 w związku z ust. 2 u.p.o.u.a., z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie obowiązku alimentacyjnego. Z tego względu zaprezentowana przez organy wykładnia art. 29 ust. 2 i 3 u.p.o.u.a. jest prawidłowa, a zarzuty tego przepisu oraz naruszenia art. 2 i art. 7 Konstytucji RP są niezasadne. Organ prawidłowo ustalił stan faktyczny w przedmiotowej sprawie, zgromadził cały niezbędny do rozstrzygnięcia materiał dowody i dokonał jego prawidłowe oceny. Nie doszło również do naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 138 k.p.a. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji , jak i decyzji I instancji spełnia kryteria wskazane w art. 107 § 3 k.p.a., zawiera niezbędne dla rozstrzygnięcia ustalenia stanu faktycznego, jak i argumentację prawną. Zakres ustaleń faktycznych jest pochodną normy materialnoprawnej, która ma zastosowanie w przedmiotowej sprawie. Z tego względu zarzuty dotyczące błędów w błąd w ustaleniach faktycznych są nietrafne, bo opierają się na odmiennej, nieprawidłowej wykładni art. 29 ust. 2 i 3 u.p.o.u.a. W świetle tych przepisów nie ma znaczenia świadomość skarżącej co do toczenia się postępowania w przedmiocie ustania obowiązku alimentacyjnego. Jeśli skarżąca nie zgadzała się z treścią wyroku ustalającym datę ustania obowiązku alimentacyjnego, winna skorzystać ze środków zaskarżenia. Jak wynika z treści wyroku skarżąca brał udział w postępowaniu, a wyrok nie miał charakteru zaocznego (wbrew twierdzeniom organu I instancji). Ani organy administracji, ani sąd administracyjny nie mają kompetencji do orzekania w sprawie alimentów i oceny poprawności tego wyroku. Jednocześnie jak wyżej wskazano, ustawodawca odmienni traktuje osobę zobowiązaną do zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w sytuacji określonej w art. 29 u.p.o.u.a. nie obciążając ją obowiązkiem zwrotu odsetek. Niezasadny jest również zarzut naruszenia art. 16 k.p.a. dotyczący niewyeliminowania z obiegu prawnego decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego przyznająca skarżącej świadczenie alimentacyjne za ten okres. Zaistnienie nowych zdarzeń prawnych tj. wydania wyroku ustalającego datę ustania obowiązku alimentacyjnego nie powoduje konieczności uchylenia powyższej decyzji, a jedynie wywołuje określone skutki prawne – konieczność zwrotu wypłaconych świadczeń na podstawie art. 29 u.p.o.u.a. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.