IV SA/Po 1542/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Makosz-Frymus Sędziowie: sędzia WSA Maciej Dybowski (spr.) sędzia WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska Protokolant: sekr. sąd. Monika Wiśniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 czerwca 2006 r. sprawy ze skargi K. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] 2. zasądza od Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz K. G. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych /-/E.Kręcichwost-Durchowska /-/E.Makosz-Frymus /-/M.Dybowski KP Sygn. IV SA/Po 1542/04 U Z A S A D N I E N I E Decyzją z dnia [...] marca 2004 r. nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej: Kierownik Urzędu) na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) i art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. 42/02/371 ze zm., dalej ustawa) odmówił K. G. przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu osadzenia w obozie przesiedleńczym w Ł. . W uzasadnieniu Kierownik Urzędu "po analizie przedłożonych przez stronę dokumentów" ( nie precyzując żadnego z tych dokumentów) uznał, że nie zachodzą w sprawie przesłanki art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy; w szczególności nie uznano za wiarogodne przedstawionych przez Stronę zeznań świadków (nie przywołując żadnego z nich), gdyż zostali oni wysiedleni z innych niż Strona miejscowości; w czasie pobytu w obozie mieli pół roku i 4 lata; przeciętny stan osobowy w obozach przesiedleńczych wynosił od kilkuset do kilku tysięcy osób, a pobyt w obozie trwał od kilku dni do kilku tygodni. Nie sposób przyjąć, by świadkowie mogli zapamiętać Stronę- osobę sobie wtedy nie znaną. Pismem z dnia 24 marca 2004 r. K. G. zwróciła się do Kierownika Urzędu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wnioskodawczyni dołączyła imienny wykaz wysiedlonych, na których znajduję się nazwiska Jej i rodziców. Z opowiadań rodziców zapamiętała państwa "P."[winno być P. - k. 2-6 akt administracyjnych] i "Ś. " [winno być Ś. - k. 7-11 akt administracyjnych], z którymi przebywali w Obozie w Ł. . Matka Wnioskodawczyni i Pani "Ś. " miały maleńkie dzieci i to je zbliżyło do siebie- pomagały i wspierały się wzajem w tych trudnych warunkach. Rodziny "Ś. i P. " znały się wcześniej; gdy rozsyłano Ich do Guberni, zostali rozdzieleni- wówczas rodzice postanowili, że po wojnie się spotkają, bo pochodzili z tego samego powiatu i miejscowości, w których mieszkali, były Im znane. Po wojnie nasi rodzice utrzymywali przez jakiś czas kontakty. Zeznania Wnioskodawczyni i świadków są oparte na wspomnieniach rodziców. Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...]listopada 2004 r. nr [...], na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 98/00/1071 ze zm.- dalej: kpa), i art. 4 ust. 1 pkt 1 lit c) ustawy utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kierownik Urzędu podniósł, że po analizie przedłożonych dokumentów należało uznać, że Strona nie przedstawiła dostatecznych dowodów, że zachodzą w jej sprawie przesłanki art. 4 ust. 1 pkt 1 lit c) ustawy. W szczególności nie uznano za wiarogodne przedstawionych zeznań świadków, gdyż wysiedleni oni zostali z innych miejscowości, a w czasie pobytu w obozie mieli pół roku i 4 lata; nie sposób przyjąć, by świadkowie mogli zapamiętać stronę. K. G. zaskarżyła decyzję Kierownika Urzędu do Sądu Administracyjnego. Skarżąca wskazała, że jest oczywiste, że świadkowie nie mogą Jej pamiętać personalnie, bo w okresie pobytu w Ł. miała kilka tygodni, a sami byli małymi dziećmi. O tym, że byli w obozie w Ł. , Skarżąca i świadkowie wiedzieli od swych rodziców. K. G. przedłożyła imienny wykaz osób przesiedlonych z Archiwum Państwowego, z którego to wykazu wynika, że Skarżąca "przebywała w okresie okupacji hitlerowskiej w obozie". Wniosła o przesłuchanie świadków W. K. i J. F. , pamiętających, że Zainteresowana została wraz z rodzicami wysiedlona do obozu przesiedleńczego w Łodzi. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. I. Przedwczesny jest argument Kierownika Urzędu, że "strona nie przedstawiła dostatecznych dowodów, iż zachodzą w jej sprawie przesłanki art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy". W postępowaniu administracyjnym organ administracji publicznej winien kierować się zasadą prawdy obiektywnej ( art. 7 kpa), obowiązkiem wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, ze szczególnym uwzględnieniem faktów powszechnie znanych ( art. 77 § 1 i 4 kpa). Uwagi Kierownika Urzędu uszło, że Skarżąca do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dołączyła odpis pisma Archiwum Państwowego - Oddziału w [...] z dnia [...] stycznia 2004 r., wraz z odpisem fragmentu "Wykazu imiennego przesiedlonych, zameldowanych w gminie R. (1940) 1940-1941" , gdzie pod pozycjami 279, 280, 281 uwidoczniono- odpowiednio: F. R. , jego żonę J. R. i córkę K. R. ur. [...].VII.1940; w rubryce "Skąd przesiedlony" wskazano "Ś. pow. G. "; przybyłych wraz z innymi osobami pod pozycjami [...] -[...] dnia [...] .IX.1940 i zamieszkałych w K. (k. 20- 23 akt administracyjnych). W zaskarżonej decyzji Kierownik Urzędu nie dokonał żadnej oceny odpisów owych dokumentów ani nie dokonał na ich podstawie żadnych ustaleń, naruszając art. 80 i 107 § 3 kpa, co stanowiło inne naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy ( art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1270 ze zm.- dalej ppsa). II. Organ w uzasadnieniu decyzji z dnia [...]marca 2004 r. stwierdza, że "przeciętny stan osobowy w obozach przesiedleńczych wynosił od kilkuset do kilku tysięcy osób, a pobyt w obozie trwał od kilku dni do kilku tygodni" (k. 18 akt administracyjnych), choć w aktach sprawy brak dowodów, pozwalających na dokonanie takich (co do zasady prawidłowych) ustaleń. Choć Kierownik Urzędu nie przywołuje w tej materii wprost faktów powszechnie znanych, w istocie to one posłużyły dla dokonania owych ustaleń (art. 77 § 4 kpa), jednakże organ administracji publicznej nie sięgnął doń w dostatecznym stopniu, co stanowiło inne naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy ( art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa). Zgodnie z art. 106 § 3 ppsa, Sąd Administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony; do postępowania dowodowego, o którym mowa w § 3, stosuje się odpowiednio kpc (art. 106 § 5 ppsa). Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 228 § 1 kpc, art. 77 § 4 kpa, art. 153 kpk z 1969 r., art. 168 kpk z 6 czerwca 1997 r.-Dz.U. 89/97/555 ze zm.) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym- te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków ( wyrok SN z 9.3.1993-WRN 8/93-OSNKW 7-8/93/49; OSP 6/94/117 z glosą J. Tylmana; WPP 2/94/101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 4/96/67 z omówieniem J. Gudowskiego; PS 5/96/38 z omówieniem Z. Dody i J. Grajewskiego, akceptowane przez J. Gudowskiego "Kpc-tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo" W.Pr. 1998 t. 1 s. 473 uw. 8). Z najnowszej i najpełniejszej monografii traktującej o wysiedleniach ludności polskiej z Wielkopolski (Marii Rutowskiej " Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-41"- Instytut Zachodni 2003) wynika, że od wiosny 1940 r., wszystkich wysiedlonych Polaków z Kraju Warty kierowano bezpośrednio do kilku obozów przesiedleńczych, utworzonych w Łodzi, które przetrwały do końca okupacji. W obozie przy ul. Kopernika, do połowy marca 1941 r., osiedlano przeważnie Polaków z całego obszaru Kraju Warty i stąd wywożono ich do GG; w jednym z największych obozów w Konstantynowie k. Łodzi osadzano wraz z całymi rodzinami głównie rolników wysiedlonych z przedwojennego woj. Poznańskiego (op.cit.-s.33-34, 209). Z zestawienia liczbowego wysiedlonej ludności polskiej z Kraju Warty w okresie od 1. 12. 1939 r. do 20.1.1941 r. wynika, że w okresie od 15 marca 1940 r. do 20 stycznia 1941 r. z powiatu gnieźnieńskiego wysiedlono 2724 osób (M.Rutowska-op.cit. s. 54). Wieś Świniary przed 1 września 1939 r. należała do gminy Świniary w powiecie gnieźnieńskim, w województwie poznańskim; odległa była o 5 km od stacji kolejowej Kłecko ("Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej" opracowany pod kierunkiem inż.T. Bystrzyckiego s. 1712). W trakcie realizacji drugiego planu krótkofalowego ( od 15.3.1940 do 20.1.1941 r.) wzrosła sprawność niemieckiego aparatu represji- w tym okresie do Łodzi w ciągu tygodnia przyjeżdżało 4-6 pociągów z wysiedlonymi, a z Łodzi wysłano- w sierpniu 15, a w październiku 1940 r. 10 transportów. We wrześniu i październiku 1940 r. akcje wywózek do Generalnego Gubernatorstwa objęły cały obszar Kraju Warty ( M. Rutowska-op. cit. s. 210, 214). Z uwagi na upływ ponad 65 lat od tych wydarzeń, w przypadkach, których nie zachowały się listy poszczególnych transportów, coraz rzadziej można korzystać z dowodów bezpośrednich. Sądowi z urzędu ( w tym- przykładowo- ze sprawy IV SA/Po 194/06) znana jest prawidłowa praktyka Kierownika Urzędu, że zwraca się do właściwych organów gmin i właściwych Oddziałów IPN bądź Archiwów Państwowych, o nadesłanie dowodów pośrednich ( w tym ankiet Biur dowodów osobistych zainteresowanych lub ich rodziców- dla ustalenia miejsca wysiedlenia w czasie okupacji; ksiąg meldunkowych- z adnotacją o dniu wysiedlenia w okresie okupacji- z adresu sprzed 1.9.1939 r.; o dacie przejęcia danego gospodarstwa rolnego przez niemieckiego osiedleńca na podstawie decyzji władz okupacyjnych; o dacie przeprowadzanej akcji wysiedleńczej Polaków z danej miejscowości). W niniejszej sprawie Kierownik Urzędu z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 kpa takich wywiadów nie przeprowadził, choć służyć mogły ustaleniu faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. III. Negatywna ocena zeznań świadków (jako świadków pośrednich) była przedwczesna. Dopiero zeznania szczegółowo uzupełnione mogły podlegać ocenie organu orzekającego. Analiza akt administracyjnych wskazuje, że Kierownik Urzędu, nie podjął żadnych kroków celem zbadania okoliczności dotyczących znajomości między rodziną Skarżącej a rodzinami świadków-czy ich rodziny znały się przed wysiedleniem, czy poznały się w czasie transportu, czy w obozie. Już z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (k. 24 akt administracyjnych) i ze skargi wynika, że rodziny te miały ze sobą kontakt po wojnie. W ocenie Sądu badającego niniejszą sprawę, brak ustaleń w tej materii - w obliczu braku przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków i ewentualnie zeznań strony (art. 75 § 1, art. 86 kpa) - uznać należy za nieprawidłowe. Organ nie zrobił nic, aby zweryfikować twierdzenia świadków i Skarżącej, poprzestał na stwierdzeniu, że należy im odmówić wiarygodności. Takie postępowanie jest w oczywisty sposób sprzeczne z dyrektywami prowadzenia postępowania dowodowego, w szczególności z obowiązującą w postępowaniu administracyjnym zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 kpa). Na marginesie wskazać należy, że okoliczność, że matka Skarżącej i matka świadka K. Ś. , miały w sierpniu 1940 r.- odpowiednio- kilkutygodniowe i pięcioipółmiesięczne dzieci, przemawiać może - przeciwnie do konkluzji zaprezentowanej przez Kierownika Urzędu - za uznaniem, iż rzeczywiście rodzice Skarżącej i świadków, z uwagi na zbliżony wiek dzieci, potrzebę wzajemnej pomocy w ekstremalnej sytuacji życiowej oraz pochodzenie z miejscowości w tym samym powiecie, w których rodziny te wcześniej mieszkały, mogli zapamiętać ewentualne wspólne przebywanie w obozie przesiedleńczym, a następnie wiedzę tę przekazać swym dzieciom. Dla oceny stwierdzonych w postępowaniu okoliczności znaczenie będzie miała kwestia, czy instytucje, które udzielają informacji na temat Skarżącej, są w posiadaniu kompletnych dokumentów, gdyby tak bowiem nie było, brak dokumentów dotyczących Skarżącej nie stanowiłby przesądzającego dowodu ( uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia [...].3.2005 r.- IV SA/Po [...] - niepublikowanego, który to pogląd Sąd w niniejszym składzie podziela). IV. Kierownik Urzędu przed wydaniem zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, nie pouczył Wnioskodawczyni o możliwości zgłaszania wniosków dowodowych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw będących przedmiotem niniejszego postępowania (art. 9 kpa), jak i o treści art. 10 § 1 i art. 73 § 1 kpa. W skardze K. G. zgłosiła wniosek o dowód z zeznań dwu nowych świadków; gdyby organ czuwał nad tym, by strona nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielił jej niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 kpa; wyrok SN z 23.7.1992- III ARN 40/92, z akceptującymi glosami: W. Tarasa- PiP 3/93/110 i J. Zimmermanna- PiP 8/93/116, aprobowany przez B. Adamiak w: "Kpa. Komentarz" CH BECK 2006 s. 79- 80 nb.2), Skarżąca mogłaby ów wniosek zgłosić już przed Kierownikiem Urzędu (bo tylko on może owe dowody przeprowadzić- art. 7 i art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 106 § 3 ppsa). Ponownie rozpatrując sprawę Kierownik Urzędu winien przeprowadzić postępowanie dowodowe, które realizować będzie wszystkie obowiązujące w tym zakresie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Kierownik Urzędu zwróci się do Archiwum Państwowego - Oddziału w [...] o nadesłanie pełnego odpisu "Wykazu imiennego przesiedlonych, zameldowanych w gminie R. (1940) 1940-1941" i o podanie, czy pomiędzy dniem [...] lipca 1940 r. (data urodzin Wnioskodawczyni w Ś. ) a dniem [...] września 1940 r. (data przybycia Wnioskodawczyni wraz z rodzicami do miejscowości K. w gminie R. - k. 14, 20, 21v, 23 akt administracyjnych) przychodziły jakieś transporty z wysiedlonymi z Kraju Warty- w tym w szczególności z Ł. , a jeżeli tak, to w których dniach. Kierownik Urzędu przeprowadzi dowód z zeznań świadków W. K. i J. F. i ewentualnego uzupełniającego przesłuchania śwd. K. Ś. i S. P. a nadto zeznań Strony. W szczególności, przedmiotem badania winna się stać kwestia czasu, na który datuje się znajomość między rodzinami Skarżącej a świadków oraz problem stanu dokumentacji będącej w posiadaniu właściwych instytucji. Istotnych dokumentów Kierownik Urzędu poszukiwać może w publikacjach źródłowych ( w szczególności Biuletynie Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce-nr XII/1960 i XXI/1970; Documenta Occupationis t. VIII-Poznań 1969); w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie- w szczególności w zespole Akta Der Chef der Sicherheistpolizei und des SD-Umwandererzentralstelle Posen-sygn.210; we właściwym Urzędzie Gminy (obecnie gmina K. ), gdzie na podstawie ksiąg meldunkowych obejmujących lata przedwojenne i II wojny światowej oraz dokumentacji podatkowej ustalić często można co do dnia dzień wysiedlania poszczególnych rodzin; w Archiwum Państwowym - akt Der Landrat Gnesen i Gendarmerie Gnesen (jeśli się zachowały); Archiwum Państwowym właściwym dla przedwojennej gminy Ś. i obecnej gminy K. , i starostwa g. (bowiem komendant transportu obowiązany był przekazać wysiedlonych przedstawicielom polskiej administracji- burmistrzom i sołtysom, a jeden egzemplarz kartoteki przesyłano właściwym starostom i burmistrzom ( M.Rutowska "Wysiedlenia..."s. 199, 210). Celowym okazać się może także zbadanie ankiet i kart osobowych obojga rodziców Skarżącej oraz zasięgnięcie informacji w IPN- Oddziale w [...] co do wysiedleń Polaków ze Ś. w okresie pomiędzy dniem [...] lipca 1940 a dniem [...] września 1940r. Przy dokonywaniu ustaleń Kierownik Urzędu sięgać może także do domniemania faktycznego (art. 231 kpc; Z. Janowicz "Kpa. Komentarz" PWN 1999 uw. 1 b-d, uw.5 do art. 75). Wynik ustaleń, szczegółową ocenę dowodów i akt subsumcji Kierownik Urzędu zaprezentuje w uzasadnieniu, spełniającym wymogi art. 107 § 3 kpa. W takim stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) ppsa orzekł, jak w pkt. 1 sentencji wyroku. O kosztach Sąd orzekł na podstawie 200 ppsa. /-/ E.Kręcichwost-Durchowska /-/E.Makosz-Frymus /-/M.Dybowski za nieobecnego sędziego NSA E.Makosz-Frymus /-/ M.Dybowski KP