IV SA/Po 169/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska Sędziowie WSA Izabela Bąk - Marciniak (spr.) WSA Tomasz Grossmann Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2013 r. sprawy ze skargi T. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza O. z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana Decyzją z dnia [...] października 2012r., nr [...]Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania T. S. od decyzji Burmistrza O. z dnia [...] sierpnia 2012r., nr [...] uchylającej od dnia [...] sierpnia 2012r. decyzję nr [...] z dnia [...] stycznia 2012r. przyznającą T. S. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad córką I. S. – utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy. Decyzją z dnia [...] stycznia 2012r. nr [...]Burmistrz O. przyznał T. S. świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad córką I. S. legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i to w wysokości 520 zł miesięcznie na okres od 1.01.2012r. do 30.11.2016r. Następnie w dniu [...] sierpnia 2012r. T. S. dostarczyła do OPS w O. kopię aktu małżeństwa córki I. Z dokumentu wynikało, że zawarła ona związek małżeński w dniu 11 sierpnia 2012r. z D. K. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2012r. nr [...] Burmistrz O. uchylił od dnia [...] sierpnia 2012r. decyzję z dnia [...] stycznia 2012r.. W uzasadnieniu wskazał, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wnioskodawczyni nie przedstawiła, aby współmałżonek córki posiadał znaczny stopień niepełnosprawności. W związku z czym, utraciła od dnia [...] sierpnia 2012r. uprawnienie do dalszej wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie zaś pobrane za okres od 12 do 31 sierpnia 2012r. w kwocie 329,30 zł jako nienależnie pobrane podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła T. S. domagając się jej uchylenia i opisując ciężką sytuację zdrowotną córki, która potrzebuje całodobowej opieki. Decyzją z dnia [...] października 2012r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Kolegium, powołując się na przepis art. 17 ust. 1 pkt 1 w zw. z art.17 ust.5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych uznało, że fakt pozostawania w związku małżeńskim I. S. z D. K., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi podstawę odmowy przyznania żądanego świadczenia. Następnie organ odwoławczy wskazał, że organy administracji nie są uprawnione do oceny zgodności norm zawartych w ustawach z Konstytucją RP. Kolegium podniosło, iż pomimo kolejnej nowelizacji przepisów odnoszących się do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (art. 1 pkt 6 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011 r. Nr 205, poz. 1212)), ustawodawca konsekwentnie utrzymuje dotychczasowy pogląd, budzący wątpliwości doktryny i orzecznictwa administracyjnego. Z przedstawionych powyżej względów Kolegium stwierdziło, że nie ma możliwości przyznania świadczenia. Pismem z dnia 7 stycznia 2013r. T. S. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. Uzasadniając skargę skarżąca wskazała, iż jej córka I. cierpi na wrodzoną wadę układu moczowo-płciowego w związku z czym nie może podjąć pracy. Jeździ na hemodializy co drugi dzień. Samo dializowanie, leki i cewnikowanie są bardzo kosztowne, a mąż córki nie może zrezygnować z zatrudnienia albowiem jego środki finansowe są również potrzebne na pokrycie kosztów leczenia córki. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko prezentowane w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie zaś do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 , poz. 270, dalej p.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Biorąc pod uwagę powyższe kryteria kontroli, w ocenie Sądu, skarga zasługuje na uwzględnienie. Postępowanie administracyjne w przedmiotowej sprawie zostało zainicjowane wnioskiem skarżącej, która zwróciła się do organu administracji o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad córką I., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, pozostającą od dnia 11 sierpnia 2012r. w związku małżeńskim z D. K.. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, innym osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei, jak wynika z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) tej ustawy, świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie niniejszej istota sporu sprowadza się zatem do wykładni wyżej przywołanych przepisów. Innymi słowy rozważyć należy, czy w świetle tych przepisów, skarżąca ma prawo do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wywołaną koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką, pozostającą w związku małżeńskim z mężczyzną, który nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. W pierwszej kolejności Sąd chciałby zwrócić uwagę, że po wejściu w życie powołanej ustawy, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego – jeśli chodzi o zakres podmiotowy – przysługiwało jedynie, najogólniej rzecz ujmując, rodzicom i opiekunom faktycznym dzieci niepełnosprawnych. W aktualnym stanie prawnym krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego został poszerzony przez art. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 223, poz. 1456), będącej następstwem m.in. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/07 (OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 107), w którym TK dotychczasowy stan rzeczy zakwestionował z punktu widzenia zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji R.P.). Zgodnie z obecnym brzmieniem art. 17 ust. 1 ustawy (obowiązującym od 2 stycznia 2009 r.) prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne uzyskały wszystkie osoby rezygnujące z pracy z powodu konieczności opieki nad osobą, wobec której mają obowiązek alimentacyjny. Po poszerzeniu kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego niezbędna okazała się także zmiana art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy, który jako negatywną przesłankę przyznania tego wsparcia wymieniał pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim. Jego literalne brzmienie ograniczało skutki nowelizacji art. 17 ust. 1 ustawy, co sygnalizował Sejmowi R.P. Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010 r. S 1/10 (OTK-A 2010/5/54). Zmiana art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) ustawy nastąpiła z dniem 14 października 2011 r. i dokonana została ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212). W obecnym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. We wspomnianym wyżej postanowieniu sygnalizacyjnym z dnia 1 czerwca 2010 r. S 1/10 Trybunał Konstytucyjny wskazywał, że "z punktu widzenia zapewnienia spójności systemu prawnego pożądane byłoby podjęcie działań legislacyjnych, mających na celu dostosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach do nowego brzmienia art. 17 ust. 1 tej ustawy. Należy w szczególności rozważyć, czy nie należy wprost wprowadzić do tej ustawy zasady (formułowanej obecnie w orzeczeniach większości sądów administracyjnych, omówionych w postanowieniu o sygn. P 38/09), że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również jest osobą niepełnosprawną, a opiekunami obojga jest ich dziecko". Wprawdzie, w niniejszej sprawie, osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do opieki nad I. S. – K. jest jej mąż, jednakże zdaniem Sądu, z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie można wykluczyć rodzica osoby wymagającej stałej opieki (w związku z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności), jeżeli po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego okaże się, że opieki takiej nie może sprawować współmałżonek tej osoby. We wspomnianym bowiem postanowieniu sygnalizacyjnym Trybunał Konstytucyjny wskazywał, iż pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie powinno stanowić negatywnej przesłanki dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego dla innych osób zobowiązanych do alimentacji w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również jest osobą niepełnosprawną. Trybunał Konstytucyjny nie określał stopnia niepełnosprawności współmałżonka osoby wymagającej opieki. Chodziło generalnie o to, że z kręgu osób uprawnionych do świadczenia nie można wykluczyć dzieci (w sprawie niniejszej jednego z rodziców), jeśli współmałżonek nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Uprawnienie dziecka (w niniejszej sprawie rodzica) do świadczenia pielęgnacyjnego powinno w takiej sytuacji zależeć od tego – zdaniem Sądu – czy ze względu na swój stan zdrowia oraz na zakres obowiązków opiekuńczych współmałżonek jest w stanie im podołać. W przeciwnym razie pozbawienie dziecka (w niniejszej sprawie rodzica) świadczenia pielęgnacyjnego naruszałoby, w ocenie sądu, konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji). Godziło, by to też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). W ocenie Sądu w niniejszym składzie nie można zatem z góry założyć, że tylko niepełnosprawny - w stopniu znacznym - współmałżonek, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad małżonkiem tego wymagającym. Brak możliwości sprawowania opieki, otwierający drogę do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby zobowiązane do alimentacji, można bowiem wykazać w postępowaniu dowodowym, bez uciekania się do ustawowego kryterium znacznego stopnia niepełnosprawności. W konsekwencji, aby rozstrzygnięcie w sprawie z wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia, w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną córką, nie naruszało powyższych zasad konstytucyjnych, organ powinien ustalić jaka jest sytuacja zdrowotna zięcia skarżącej D. K., przeprowadzić wywiad środowiskowy w celu zbadania czy rodzina faktycznie razem zamieszkuje, czy zięć skarżącej może zrezygnować z zatrudnienia, a jego stan zdrowia pozwala na sprawowanie pełnej i efektywnej opieki nad chorą żoną (córką skarżącej). Odmowa zatem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom, o których mowa w art.17 ust.1 pkt 2 u.ś.r. z tego powodu, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art.17 ust.5 pkt 2 lit. a tej ustawy), nie może sprowadzać się wyłącznie do językowej wykładni przepisów u.ś.r. Zgodnie z art.7 kpa zawierającym zasadę prawdy obiektywnej, organy rozpoznające wniosek o świadczenie pielęgnacyjne winny ocenić czy współmałżonek, który mimo że nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – może z uwagi na wiek i stan zdrowia taką opiekę sprawować. Dopiero po tak przeprowadzonym postępowaniu wyjaśniającym, gdyby okazało się, że realną i efektywną opiekę nad I. S. – K. może sprawować jedynie jej matka, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy należy interpretować w sposób umożliwiający jego zgodność z wyrażonymi wyżej zasadami konstytucyjnymi. Dlatego też, w tej konkretnej sprawie, jeśli pełnej i efektywnej opieki osobie tego wymagającej nie mógłby zapewnić współmałżonek, nie można z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego wykluczyć matki – T. S., nie narażając się na zarzuty naruszenia art. 32 ust. 1, art. 2, art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 17 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy. Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd stwierdza, że brak w postępowaniu administracyjnym dostatecznych ustaleń skutkuje tym, iż organy administracji naruszyły art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto Sąd zwraca uwagę, że organy administracji, winny wspierać każde działanie, dzięki którym obywatele odciążają państwo od obowiązków związanych z opieką nad niepełnosprawnymi. Obowiązek prokonstytucyjnej wykładni prawa (art. 7 i art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej) spoczywa nie tylko na sądach, lecz także na organach administracji publicznej. Rozpoznając ponownie sprawę organy administracji uwzględnią powyższe. Nadto należy podkreślić, iż nieuprawnionym było w uzasadnieniu do decyzji organu I instancji, na niniejszym etapie sformułowanie przez organ zdania zarówno o świadczeniu nienależnie pobranym, jak i zobowiązanie strony jednocześnie do jego zwrotu. Wobec powyższego w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w pkt 1 wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a. MZ