IV SA/Po 188/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Donata Starosta (spr.) Sędzia WSA Maciej Busz Asesor sądowy WSA Katarzyna Witkowicz - Grochowska Protokolant st. sekr. sąd. Monika Zaporowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi J.Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...]grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] Prezydent Miasta P. na podstawie art. 2 pkt 7 lit. d, art. 12, art. 23 ust. 1, ust. 5, ust. 6 i ust. 7, art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 554; zwanej dalej "u.p.o.u.d.a.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.; zwanej dalej "k.p.a.") stwierdził, że kwota [...]zł pobrana przez J. Z. (zwanego dalej również "Skarżącym") tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] stycznia 2017 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się decyzji. Kwotę odsetek organ ustalił na [...] zł. W uzasadnieniu decyzji Prezydent Miasta wyjaśnił, ze decyzją z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] przyznano Skarżącemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości po [...] zł miesięcznie na okres od [...] października 2016 r. do [...] września 2017 r. Do [...] Centrum Świadczeń wpłynęło zaświadczenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...], z którego wynika, iż w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego Skarżący otrzymał tytułem alimentów w dniu [...] stycznia 2017 r. kwotę [...]zł. Kwota ta musi zostać uznana jako świadczenie nienależnie pobrane, bowiem została wypłacona, w sytuacji gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Prezydent Miasta podkreślił, że w treści wniosku o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego znajduje się potwierdzone podpisem złożone przez Skarżącego oświadczenie o zapoznaniu się z warunkami uprawniającymi do świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego, jak również o zapoznaniu się z obowiązkiem wynikającym z art. 19 ust. 1 u.p.o.u.d.a. tj. niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do jego otrzymania. Ponadto w pouczeniu decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego Skarżący został również poinformowany o treści art. 19 ust. 1 u.p.o.u.d.a. W odwołaniu J. Z. podniósł, że komornik miał świadomość wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego i jako podmiot znający przepisy prawa nie powinien wypłacać Skarżącemu przedmiotowej kwoty. Organ I instancji powinien natomiast w odpowiednim czasie przesłać komornikowi decyzje o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Podkreślił, iż był w przekonaniu, że przekazana przez komornika kwota stanowi zaległość z okresu sprzed przyznania świadczenia z funduszu oraz, że stanowi ona różnicę między kwotą należnych alimentów, a kwota wypłacaną z funduszu alimentacyjnego. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 23 ust. 1 u.p.o.u.d.a. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta. W uzasadnieniu Kolegium przytoczyło treść art. 2 pkt 7 lit. d oraz art. 28 u.p.o.u.d.a. i wywiodło, że w aktualnym staniem prawnym właściwy organ zobligowany jest uznać świadczenie z funduszu za nienależne, w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.d.a., jeżeli osoba uprawniona poza świadczeniem z funduszu otrzyma od komornika, bądź też od osoby zobowiązanej zaległe lub bieżące alimenty. Środki uzyskane od dłużnika w pierwszej kolejności winny być przekazywane na poczet jego zobowiązania z tytułu wypłaconych zastępczo przez gminę świadczeń z funduszu, lub zaliczek alimentacyjnych, a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela. W innej sytuacji, organ ma pełne podstawy do uznania, że uprawniony uzyskał świadczenie niezgodnie z kolejnością zaspokajania należności dłużnika alimentacyjnego, określoną jednoznacznie w art. 28 ust. 1 u.p.o.u.d.a. Jak wskazało Kolegium Skarżący w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] stycznia 2017 r., na podstawie decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] grudnia 2016 r. otrzymał świadczenie z funduszu alimentacyjnego, w łącznej wysokości [...] zł. Jednocześnie Skarżący w dniu [...] stycznia 2017 r. otrzymał od Komornika Sądowego kwotę [...]zł. Oznacza to, że Skarżący otrzymał świadczenie alimentacyjne zarówno z funduszu alimentacyjnego jak i od dłużnika alimentacyjnego. Świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem wypłacanym zamiast alimentów, ale tylko w przypadku, gdy osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, nie wywiązuje się z tego obowiązku. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują wyłącznie w sytuacji, gdy postępowanie egzekucyjne jest bezskuteczne. W sytuacji zaś, gdy osoba uprawniona otrzymuje alimenty od osoby zobowiązanej, bez względu na to, czy są to bieżące alimenty, czy alimenty zaległe, wówczas wykluczona jest możliwość przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skarżący na druku wniosku o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego jak również w decyzji o przyznaniu świadczenia, uzyskał informację o tym w jakich sytuacjach uzyskane świadczenia należy uznać za nienależne. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. Z. podniósł, że o każdej kwocie otrzymanej od komornika informował organ. Był przekonany, że nieregularne kwoty od komornika przekazywane są na poczet powstałego długu lub jako różnica między przyznanym świadczeniem z funduszu alimentacyjnego, a kwotą należnych alimentów. Komornik posiadał wiedzę, że Skarżący otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Bezspornym w rozpoznawanej sprawie pozostaje, że decyzją z dnia [...] grudnia 2016 r. [...] przyznano Skarżącemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł na okres od [...] października 2016 r. do [...] września 2017 r. Nie jest również kwestionowane w niniejszej sprawie, że w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] marca 2017 r. J. Z. została przekazana przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...] kwota [...]zł wyegzekwowana tytułem świadczenia alimentacyjnego. Art. 23 ust. 1 u.p.o.u.d.a., który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji przewiduje, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 23 ust. 1a o.p.o.u.d.a.). Zgodnie natomiast z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.d.a. nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.p.o.u.d.a. w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia [...] kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej 18 - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym 19 - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Organy rozpatrujące niniejszą sprawę uznały, że skoro w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego Skarżący otrzymał od komornika środki wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego, to ziściły się przesłanki uznania świadczenia wypłaconego w okresie od [...] października 2013 r. do [...] października 2013 r. oraz od [...] grudnia 2013 r. do [...] grudnia 2013 r. jako świadczenia nienależnie pobranego. Z takim rozstrzygnięciem nie sposób się zgodzić. W ocenie Sądu w wyniku dokonania błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. w sposób nieuzasadniony uznały, iż przedmiotowe świadczenie powinno zostać uznane jako nienależnie pobrane. Treść przywołanych powyżej przepisów wskazuje, że ustawodawca wiąże obowiązek zwrotu "nienależnie pobranego świadczenia", a nie "świadczenia nienależnego". Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji jak również poprzedzającej ją decyzji organu I instancji nie wynika, aby ta okoliczność była przedmiotem rozważań organów rozpatrujących niniejszą sprawę. Rozróżnienie obydwu pojęć ma tymczasem zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. W orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę na błędne utożsamianie pojęcia "świadczenia nienależnego" i "świadczenia nienależnie pobranego". Jak trafnie zauważył tutejszy Sad w wyroku z dnia 15 kwietnia 2015r. sygn. akt IV SA/Po 1270/14 (http://orzeczenia.nsa.gov.pl) "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że się ono jemu nie należy. Wspomniane rozróżnienie pojęć, przyjęte zostało w orzecznictwie sądów administracyjnych na tle instytucji zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (zob. np. wyroki NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09, z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, z dnia z 4 października 2011 r. sygn. akt I OSK 762/11; http://orzeczenia.nsa.gov.pl), upowszechniło się także na gruncie, podobnej pod względem konstrukcyjnym i funkcjonalnym, regulacji "zwrotowej" z ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (zob. np.: wyroki WSA w Poznaniu z 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10, z dnia 5 grudnia 2012 r. sygn. akt IV SA/Po 1020/12, z dnia 25 lipca 2013 r. sygn. akt II SA/Po 589/13, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym samym dla oceny czy świadczenie może zostać uznane za nienależnie pobrane nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że Skarżący w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego otrzymał od komornika środki wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego oraz, że został pouczony o obowiązku organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zasadnicze znaczenie ma bowiem ustalenie jakie były intencje Skarżącego, a tego organy rozpatrujące niniejszą sprawę nie uczyniły. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji takiej analizy nie przedstawiono. Zauważyć trzeba, że w związku z wydaniem decyzji o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego dług alimentacyjny staje się długiem organu wypłacającego świadczenie. Jak bowiem wynika, z art. 27 ust. 8 u.p.o.u.d.a. do wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, o którym mowa w ust. 3 (należności przypadających od dłużnika alimentacyjnego z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego), lub o przyłączenie się do postępowania egzekucyjnego, o którym mowa w ust. 3a, organ właściwy wierzyciela, o którym mowa w ust. 3a, dołącza: ostateczną decyzję przyznającą świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej (pkt 1); informacje o rozpoczęciu realizacji decyzji, o której mowa w pkt 1, i terminie wypłat świadczeń z funduszu alimentacyjnego w poszczególnych miesiącach określonych w decyzji (pkt 2). Natomiast zgodnie z art. 27 ust. 9 u.p.o.u.d.a. organ egzekucyjny przekazuje wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego kwoty organowi właściwemu wierzyciela, o którym mowa w ust. 3a, do wysokości wypłaconych przez ten organ świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, zgodnie z kolejnością określoną odpowiednio w art. 28 ust. 1 i 2. W sytuacji przyznania osobie uprawnionej do alimentów świadczenia z funduszu alimentacyjnego obowiązkiem komornika jest wiec przekazywanie organowi wypłacającemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego wyegzekwowanej od dłużnika alimentacyjnego kwoty zaliczonej na poczet alimentów. W okolicznościach niniejszej sprawy zauważyć trzeba, że kwota uznana przez organ za świadczenie nienależnie pobrane została przekazana Skarżącemu przez komornika, pomimo ciążącego na komorniku obowiązku przekazania tej kwoty organowi wypłacającemu świadczenie. Oceniając działanie Skarżącego organ winien mieć na uwadze, że Skarżący przyjmując tą kwotę zrobił to w zaufaniu do działań funkcjonariusza publicznego jakim jest komornik. Okoliczność ta została podniesiona w odwołaniu od decyzji Prezydenta Miasta, jednak nie została prawidłowo oceniona przez organ odwoławczy. Skarżący podnosił bowiem, że pozostawał w przekonaniu, że przekazana przez komornika kwota stanowi zaległe świadczenie dłużnika alimentacyjnego oraz wyrównanie różnicy pomiędzy świadczeniem wypłaconym z funduszu alimentacyjnego, a wysokością należnego świadczenia alimentacyjnego. Ocena czy wypłacona osobie uprawnionej do alimentów kwota może zostać uznana za świadczenie nienależnie pobrane za każdym razem musi być dokonywana z uwzględnieniem specyficznych okoliczności konkretnej sprawy. W ocenie Sądu konsekwencją dokonania przez organy rozpatrujące niniejszą sprawę błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.d.a. było ograniczenie się do stwierdzenia zaistnienia obiektywnej okoliczności, iż wypłacone świadczenie jest nienależne. Jak jednak zostało to już wskazane przez Sąd należało rozróżnić pojęcie "świadczenia nienależnego" od użytego przez ustawodawcę w art. 2 pkt 7 oraz art. 23 ust. 1 u.p.o.u.d.a. pojęcia i "świadczenia nienależnie pobranego". Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika aby organy dokonały oceny świadomości Skarżącego w zakresie nieprzysługującego mu świadczenia. W ocenie Sądu całokształt materiału dowodowego zebranego w sprawie nie pozwalał organom na uznanie, że Skarżący działał w złej wierze, mając świadomość, że świadczenie się mu nie należy. Zasadnicze znaczenie dla oceny działania Skarżącego musiała mieć okoliczność, że sporne kwoty otrzymał on od komornika, w zaufaniu do funkcjonariusz publicznego. Sąd uznał, że materiał dowodowy zebrany przez organy prowadzące postępowanie pozował na jednoznaczne stwierdzenie braku podstaw do uznania świadczenia jako nienależnie pobranego. Z tego też powodu zaistniała konieczność uchylenia decyzji organów obydwu instancji oraz umorzenia postępowania administracyjnego. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) orzekł w pkt 1 wyroku o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] sierpnia 2018 r. Stwierdzając brak podstaw do uznania świadczenia jako nienależnie pobranego Sąd w pkt 2 wyroku na podstawie art. 145 § 3 ww. ustawy umorzył postępowanie administracyjne.