IV SA/Po 190/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Miładowski (spr.) Sędziowie NSA Ewa Makosz-Frymus WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska Protokolant Sekr.sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 19 listopada 2008 r. sprawy ze skargi M. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze w P. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczeń rodzinnych oddala skargę /-/E. Kręcichwost – Durchowska /-/P. Miładowski /-/E. Makosz - Frymus Postanowieniem Prezydenta Miasta P. z dnia [...] r., nr [...] wznowiono postępowanie administracyjne w sprawie decyzji z dnia [...] r. nr [...]. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, iż w złożonym oświadczeniu M. F. podała, że od momentu narodzin córki (czyli od [...] r.) wspólnie z P. L. wychowuje ich córkę A. oraz prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe. Organ wskazał, iż zgodnie z art. 11a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2006 r., nr 139, poz. 992 ze zm.) dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. Natomiast w myśl art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych ilekroć jest mowa o osobie samotnie wychowującej dziecko - oznacza to pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Decyzją z dnia [...] r., [...] Prezydent Miasta P. uchylił z mocą od dnia 1 maja 2004 r. decyzję z dnia [...] r. nr [...] przyznającą w punkcie I podpunkcie 2 lit. a dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka na A. L.. W punkcie II decyzji odmówiono przyznania dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, a w pkt III decyzję z dnia [...] r. w pozostałej części pozostawiono bez zmian. W uzasadnieniu organ, powołując się na przepisy, wyjaśnił, iż skarżąca nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko, a tylko takiej przysługuje dodatek. Od powyższej decyzji odwołanie wniosła M. F. podnosząc, iż decyzja została wydana na podstawie błędnego oświadczenia woli z dnia [...] r. Skarżąca wyjaśniła, iż błąd polegał na niewłaściwym wpisaniu daty od której wspólnie z ojcem dziecka P. L. wychowuje dziecko i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Prawidłowa data to wrzesień 2005 r. Skarżąca wskazała, iż błędną datę [...] września 2003 r. podała w oświadczeniu kierując się słowami dyktowanymi jej przez pracownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie, nie zastanawiając się nad ich sensem. W ocenie skarżącej był to przejaw niezgodności jej woli z jej zewnętrznym oświadczeniem, na skutek popełnionego błędu, co do treści czynności. Ponadto skarżąca wskazała, iż definicja ustawowa "samotnego wychowywania dziecka", zawarta w art. 3 pkt 17 w brzmieniu obowiązującym w dniu składania wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka tj. w dniu [...] kwietnia 2004 r., zawiera błąd logiczny, jest niejasna oraz niespójna z regulacją przewidzianą w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Skarżąca wskazała, iż potwierdził to wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 maja 2005 r., (sygn. akt K 16/04) cytując jednocześnie fragmenty ww. wyroku TK. Skarżąca przytoczyła również wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18-09-2007 r. (sygn. III SA/Wa 1133/07), w którym Sąd wskazał, że "...aby być uznaną za osobę samotnie wychowującą dziecko nie trzeba mieszkać samemu. Można mieszkać z osobą, z którą jest się w związku nieformalnym. Zdaniem sądu w przypadku konkubinatu nie jest ważne gdzie mieszka drugi rodzic, ani czy tylko jedna osoba sprawuje władzę rodzicielską nad dzieckiem. Ważne jest aby dana osoba była jedną z osób wymienionych w ustawie, tj. panną, kawalerem, wdową, wdowcem, rozwódką, rozwodnikiem albo osobą, w stosunku do której orzeczono separację". Decyzją z dnia [...] r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P.utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję wskazując, iż zgodnie z art. 11 a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców dziecka, ponieważ: 1) drugi z rodziców dziecka nie żyje 2) ojciec dziecka jest nieznany 3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone. Organ wyjaśnił, iż powyższy przepis pozostaje w związku z art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który zawiera definicję osoby samotnie wychowującej dziecko. Organ ponadto podniósł, iż nie dał wiary twierdzeniom skarżącej, iż oświadczenie o wspólnym gospodarowaniu i wychowywaniu dziecka złożyła pod presją pracownika MOPR. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła M. F. zarzucając jej : 1) naruszenie prawa materialnego, a to art. 8 pkt 4 ustawy z dn. 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.) poprzez bezpodstawną odmowę jego zastosowania w stosunku do skarżącej oraz art. 3 pkt 17a i art. 11a tej ustawy w zw. z art. 2 ustawy z dn. 29.12.2005 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. nr 267, poz. 2260) poprzez ich bezpodstawne zastosowanie w sprawie z naruszeniem zasady niedziałania prawa wstecz, w odniesieniu do stanu faktycznego sprzed wejścia tych przepisów w życie, 2) naruszenie prawa procesowego, a to art. 7 § 1, art. 10 § 1 i art. 77 § 1 kpa poprzez zaniechanie przeprowadzenia w przedmiotowej sprawie jakiegokolwiek postępowania wyjaśniającego i dowodowego oraz zaniechanie umożliwienia stronie czynnego udziału w postępowaniu, co miało bezpośredni wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, iż w przedmiotowej sprawie zaniechano przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania wyjaśniającego. Zdaniem skarżącej zestawienie daty wydania postanowienia o wznowieniu postępowania z datą wydania zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organ I instancji wbrew fundamentalnym zasadom procedury administracyjnej nie prowadził w sprawie jakiegokolwiek postępowania dowodowego, a możliwość wypowiedzenia się uprawnionej na okoliczność rozbieżności w jej oświadczeniach, co do statusu osoby samotnie wychowującej dziecko powstała dopiero w postępowaniu odwoławczym. Zdaniem skarżącej organ odwoławczy jednakże nie potraktował tej kwestii - mającej zasadnicze, determinujące znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy - z należytą uwagą, o czym w szczególności świadczy fakt, że swoje orzeczenie oparł na przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych, które zostały wprowadzone do niej od 1 stycznia 2006 r. Tymczasem decyzja organu I instancji, a w ślad za nią utrzymująca ją w mocy decyzja organu odwoławczego odnoszą się do stanu faktycznego z kwietnia 2004 r., kiedy skarżąca składała wniosek o przyznanie jej świadczenia. Skarżąca podniosła, iż w świetle regulacji ówcześnie obowiązujących nie ulega wątpliwości, że jej osobisty status odpowiadał definicji osoby samotnie wychowującej dziecko, z tym zastrzeżeniem, że nie istniała wtedy definicja ustawowa, jak to ma miejsce obecnie. Skarżąca zwróciła uwagę, iż oświadczenie zostało przygotowane przez pracownika organu I instancji, a ona nie skontrolowała "co podpisuje" oraz że w momencie składania oświadczenia, jak i pobierania świadczenia nie zamieszkiwała wspólnie z P. L.. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powtarzając argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 19 listopada 2008 r. pełnomocnik skarżącej podał, iż sądzi, że bliższe prawdy jest stwierdzenie, że oświadczenie zostało podyktowane. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. nr 153 poz. 1269 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Przy tym kontrola o jakiej mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem ( § 2 tego artykułu ). Omawiając zakres kognicji sądu administracyjnego trzeba wskazać na przepis art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej ppsa) w myśl którego, sąd administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W konsekwencji zatem bada prawidłowość zastosowanych przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego. W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu naruszenia art. 3 pkt 17a i art. 11a tej ustawy w zw. z art. 2 ustawy z dn. 29.12.2005 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. nr 267, poz. 2260) poprzez ich bezpodstawne zastosowanie w sprawie z naruszeniem zasady niedziałania prawa wstecz. Zdaniem Sądu byłoby nielogiczne, gdyby dopuszczając, w celu przywrócenia stanu zgodnego z konstytucją, możliwość wznowienia postępowania w sprawach już rozstrzygniętych na tle norm uznanych za niekonstytucyjne, istniałaby możliwość dalszego stosowania w postępowaniu administracyjnym przepisu uznanego za niekonstytucyjny do stanów faktycznych powstałych przed dniem wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku o niekonstytucyjności danych unormowań prawnych. W przedmiotowej sprawie organ wydając decyzję z dnia [...] r. o przyznaniu dodatku do zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka opierał się o stan prawny obowiązujący w dniu jej wydania. Wyrokiem z dnia 18 maja 2005 r., sygn. akt K 16/04 Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność z art. 18, art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 oraz z 2000 r. Nr 2, poz. 11) art. 3 pkt 17, art. 8 pkt 3 i 4, art. 11 i art. 12 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Natomiast z dniem 1 stycznia 2006 r. weszły w życie przepisy art. 3 pkt 17a i art. 11 a normujące dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak i Sądu Najwyższego, ukształtowało się jednolite stanowisko, co do tego, że przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie może być stosowany przez sądy i inne organy w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału (por. postanowienie SN z dnia 7 grudnia 2000 r., sygn. akt III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 331 oraz wyrok NSA z 23 lutego 2006 r., sygn. akt II OSK 1403/05 LEX nr 214402). Z tych względów słusznie organy w niniejszej sprawie zastosowały art. 3 pkt 17 a oraz art. 11a ustawy o świadczeniach rodzinnych, a nie niezgodne z Konstytucja przepisy art. 3 pkt 17 i art. 11 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 11a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców dziecka, ponieważ: 1) drugi z rodziców dziecka nie żyje; 2) ojciec dziecka jest nieznany; 3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone. Definicję "osoby samotnie wychowującej dziecko" zawarto w art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem za osobę samotnie wychowującą dziecko uważa się pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. W niniejszej sprawie w dniu [...] listopada 2007 r. skarżąca złożyła oświadczenie, iż od dnia [...] września 2003 r. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z P. L. oraz wspólnie z nim wychowują ich córkę A. L.. Z powyższego oświadczenie jednoznacznie wynika, iż skarżącej w świetle definicji zawartej w art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie można traktować jako osoby samotnie wychowującej dziecko. W sprawie kluczowym zagadnieniem jest kwestia złożonego ww. oświadczenia woli. W tym miejscu zauważyć należy, iż przepisy prawa dotyczące przedmiotowego świadczenia nie regulują kwestii oceny skuteczności oświadczeń woli składanych w toku postępowania, z tego też powodu zdaniem Sądu należy stosować w tym zakresie przepisy kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 61 K.c. oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Odwołanie tego oświadczenia woli jest skuteczne, jeżeli doszło jednocześnie z tym oświadczeniem lub wcześniej. Skarżąca zakwestionowała swoje oświadczenie woli już po tym, jak dotarło ono do adresata i adresat podjął w oparciu o to oświadczenie rozstrzygnięcie w sprawie. Z tego też powodu zauważyć należy, iż jedyną możliwością skutecznego odwrócenia skutków prawnych złożonego oświadczenia woli było wykazanie, że była ona w błędzie składając to oświadczenie, na co w niniejszej sprawie powołuje się skarżąca. Zdaniem składu orzekającego analiza całokształtu materiału zgromadzonego w sprawie prowadzi do wniosku, iż skarżąca składając oświadczenie woli nie działała pod wpływem błędu. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na rozbieżność argumentów skarżącej dotyczących wadliwości złożonego oświadczenia woli. W odwołaniu skarżąca wskazuje, iż treść oświadczenia podyktował jej pracownik MOPR. Natomiast w skardze skarżąca wskazuje, iż oświadczenie przygotował i podsunął jej do podpisania pracownik, a jej choroba spowodowała, iż nie skontrolowała co podpisuje. Z drugim twierdzeniem nie można się zgodzić. Zdaniem Sądu charakter pisma na oświadczeniu świadczy, iż oświadczenie to napisała i podpisała jedna osoba. Ponadto skarżąca w skardze podniosła, iż w momencie składania oświadczenia M. F. i P. L. nie zamieszkiwali razem. Powyższe pozostaje w sprzeczności z treścią odwołania w którym skarżąca wskazała, iż z P. L. wspólnie wychowuje dziecko i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe od września 2005 r.. Tymczasem oświadczenie skarżąca składała [...] listopada 2007 r., a więc po ponad dwóch latach od kiedy zgodnie z oświadczeniem zawartym w odwołaniu prowadzi gospodarstwo i wychowuje dziecko z P. L.. Wskazać również należy, iż w aktach administracyjnych (k. 17) znajduje się zwrotne potwierdzenie odbioru korespondencji adresowanej do M. F. podpisane w dniu [...] stycznia 2005 r. przez P. L. podającego się za kuzyna. W aktach znajduje się również oświadczenie podpisane z upoważnienia M. F. przez P. L.. Powyższe oświadczenie zostało złożone w organie w dniu [...] czerwca 2004 r. (k. 10 akt administracyjnych). Powyższe dokumenty jak i rozbieżności oświadczeń skarżącej zawartych w skardze i odwołaniu nie dają podstaw do podważenia wiarygodności złożonego w dniu [...] listopada 2007 r. oświadczenia o wspólnym gospodarowaniu i wychowywaniu dziecka. W przedmiotowej sprawie nie ulega wątpliwości, iż działania skarżącej zmierzają do uzyskania świadczenie, które jej się nie należy, ponieważ nie z uwagi na fakt wspólnego wychowywania przez obojga rodziców dziecka nie spełnia przesłanki bycia osobą samotnie wychowująca dziecko. W tym miejscu zwrócić uwagę należy na treść art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zgodnie z którym małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. W wyroku z dnia 18 maja 2005 r., sygn. akt K 16/04 Trybunał Konstytucyjny podniósł, iż dawny przepis art. 3 pkt 17 prowadził do wzrostu ilości spraw wnoszonych do sądu o separację, czy rozwód, tylko dlatego aby możliwe było uzyskanie świadczenia na podstawie tego przepisu, a zatem stwarzał ryzyko dla prawidłowego funkcjonowania rodziny i małżeństwa, czym naruszał art. 18 Konstytucji. Skoro jak wskazano wyżej skarżąca w dacie wystąpienia z wnioskiem nie spełniała przesłanki warunkującej przyznanie dodatku do zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka to zasadnie organ wznowił postępowanie, a następnie uchylił decyzję przyznającą skarżącej ten dodatek. Również nietrafny jest zarzut naruszenia art. 7 § 1, art. 10 § 1 i art. 77 § 1 kpa poprzez zaniechanie przeprowadzenia w przedmiotowej sprawie jakiegokolwiek postępowania wyjaśniającego i dowodowego. W niniejszej sprawie skarżąca złożyła jednoznaczne oświadczenie, iż od dnia [...] września 2003 r. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z P. L. oraz, iż wspólnie z nim wychowuje ich dziecko. Powyższe oświadczenie stanowiło podstawę wznowienia postępowania. Organ w toku postępowania w świetle wyraźnego oświadczenia skarżącej nie był obowiązany do prowadzenia postępowania dowodowego czy też wyjaśniającego mającego na celu potwierdzenie prawdziwości tego oświadczenia czy też prowadzenia przeciw dowodów tzn. mających na celu ustalenie, iż skarżąca od daty późniejszej niż to wynika z oświadczenia wychowuje z P. L. ich dziecko. Na marginesie należy zauważyć, iż wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 września 2007 r. (sygn. III SA/Wa 1133/07) na który powołuje się skarżąca zapadł na tle regulacji zawartej ustawie z 26 lipca1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznym (tekst jednolity Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.) odmiennie definiującą "osobie samotnie wychowującą". W tym kontekście uznano, że skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) wykazała bowiem, że decyzja zapadła na skutek przeprowadzenia potrzebnych do rozstrzygnięcia sprawy dowodów, właściwej ich oceny, poprawnych rozważań faktycznych, które znalazły dostateczny wyraz w jej motywach. Sąd nie stwierdził również, aby organy naruszyły zasady prawdy obiektywnej, uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli oraz pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa i oddziaływania tych organów na świadomość i kulturę prawną obywateli (art. 7 i 8 kpa). W tym stanie rzeczy, biorąc powyższe pod uwagę, na podstawie art. 151 Ppsa, Sąd orzekł jak w sentencji. /-/ E. Makosz-Frymus /-/ P. Miładowski /-/ E. Kręcichwost-Durchowska