IV SA/Po 21/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz (spr.) Sędzia WSA Józef Maleszewski Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski Protokolant st. sekr. sąd. Iwona Maciak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lutego 2025 r. sprawy ze skargi S. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 listopada 2024 r. znak sprawy: [...], postępowanie: [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 lipca 2024 r. znak sprawy: [...], postępowanie: [...]. Po rozpatrzeniu wniosku K. W. z 4 lutego 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin poinformował ją w dniu 20 lutego 2024 r. o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko – K. W.. S. W. w dniu 4 lipca 2024 r. złożył wniosek o przyznanie mu świadczenia wychowawczego na dziecko – K. W.. Następnie w dniu 9 lipca 2024 r. przesłał do organu oświadczenie, że od miesiąca lipca 2024 r. sprawuje on faktyczną opiekę nad synem K. , którego miejsce zamieszkania jest przy ojcu. Wskazał, że z żoną jest w trakcie sprawy rozwodowej i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Z kolei K. W. pismem z dnia 10 lipca 2024 r. przesłanym do organu oświadczyła, że K. W. na stałe przybywa z nią, a u ojca przebywa "bardzo sporadycznie". Pracownik socjalny w kwestionariuszu wywiadu środowiskowego przeprowadzonego u K. W. w dniu 24 lipca 2024 r. napisał, że podczas wizyty ustalono, że: "podopieczna wychowuje trójkę dzieci i w tym jest syn K. , którego pracownik socjalny nie zastał w domu. K. był na odwiedzinach u swoich braci, którzy mieszkają z ojcem." Wskazano również, że w miesiącu lipcu K. odwiedzał częściej swoich braci. Zgodnie z oświadczeniem K. W. dziecko przebywało czasowo w domu swojego ojca, natomiast okresie szkolnym dziecko przebywało ciągle u K. W.. Pracownik socjalny w kwestionariuszu wywiadu środowiskowego przeprowadzonego u S. W. w dniu 24 lipca 2024 r. napisał, że ojciec oświadczył, że syn K. W. zamieszkuje z nim od początku lipca 2024 r. i od tego momentu sprawuje on faktyczną opiekę nad synem. Ponadto zamieszkują z nim synowie: K. (lat [...]), J. (lat [...]) i A. (lat [...]). Następnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin decyzją z 29.07.2024 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku S. W. o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r., odmówił prawa do tego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że nie może przyznać S. W. świadczenia wychowawczego na syna - K. W. - ponieważ na dziecko został już złożony wniosek o przyznanie tego świadczenia przez inną osobę uprawnioną. Organ wskazał, że zgodnie z art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 421, dalej jako u.p.p.w.d.), w przypadku gdy opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. Odwołanie od powyższej decyzji w ustawowym terminie wniósł S. W. oświadczając, że: "syn K. W. zamieszkuje ze mną w M., ul. [...]; ja sprawuję nad nim faktyczną opiekę; ponoszę koszty związane z jego wychowaniem; pozostaje on pod moją wyłączną opieką od miesiąca lipca 2024 r. na prośbę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wywiad środowiskowy dotyczący mojej sytuacji rodzinnej przeprowadził tutejszy ośrodek pomocy społecznej. Z ośrodka tego uzyskałem informację, że opinia potwierdzająca moje stanowisko została przekazana do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Moja małżonka, z którą jestem w trakcie sprawy rozwodowej i nie prowadzę wspólnego gospodarstwa domowego pobiera świadczenie na syna K. W. nienależnie, ponieważ wszelkie niezbędne warunki do pobierania świadczenia spełniam ja, jako ojciec." Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 18.11.2024 r., nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ stwierdził, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. Z zapisów danych systemów informatycznych wspomagających procesowanie świadczeń dla rodzin ustalono, że matka dziecka K. W. złożyła wniosek o świadczenie w dniu 05.02.2024 r., więc to ww. rodzicowi przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, jako osobie uprawnionej, która jako pierwsza złożyła wniosek do ZUS. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że zgodnie z postanowieniami art. 22 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze w przypadku zbiegu świadczeń rodziców do świadczenia wychowawczego wypłacane jest ono temu rodzicowi, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jednocześnie art. 22 ww. ustawy stanowi, że jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. Organ wskazał, że w toku postępowania wyjaśniającego ustalono, że oboje rodzice dziecka podnoszą, że sprawują opiekę nad dzieckiem K. W.. Wobec tego, celem ustalenia faktycznego opiekuna dziecka, ZUS przekazał prośbę do Ośrodka Pomocy Społecznej w M. o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego z każdą z osób uprawnionych. W dniu 29.07.2024 r. ZUS otrzymał wyniki przeprowadzonych wywiadów środowiskowych na podstawie, których ustalono, że pomiędzy rodzicami występuje konflikt na tle sprawowania opieki. W ocenie organu odwoławczego w oparciu o wynik tych wywiadów środowiskowych niemożliwym było ustalenie, który rodzic jest faktycznym opiekunem dziecka, zatem zbieg do świadczeń został rozpatrzony w oparciu o art. 22 u.p.p.w.d. Organ odwoławczy ustalił, że opieka nad dzieckiem nie jest uregulowana orzeczeniem Sądu. Wobec faktu, iż nad dzieckiem nie jest sprawowana opieka naprzemienna oraz niemożności ustalenia przez ZUS rodzica opiekującego się dzieckiem stwierdzono, iż obydwie osoby uprawnione sprawują nad ww. dzieckiem opiekę i posiadają prawo do świadczenia wychowawczego. Zatem zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d. wypłata ww. świadczenia powinna nastąpić na rachunek rodzica, który złożył wniosek do ZUS, jako pierwszy. Skargę na powyższą decyzje w ustawowym terminie wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu S. W. zarzucając: 1. brak skrupulatności w przeprowadzeniu procedury ustalenia, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, a tym samym, któremu z rodziców przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, 2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. poprzez wydanie aktu w sprawie już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną, gdyż w przedmiotowej sprawie organ postąpił w następujący sposób, co powinno skutkować stwierdzeniem nieważności decyzji. Na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wniósł o uwzględnienie skargi i stwierdzenie nieważności decyzji w całości. W razie, gdyby Sąd nie uwzględnił wniosku o stwierdzenie nieważności, z ostrożności procesowej, na podstawie art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. wniósł o uwzględnienie skargi i uchylenie decyzji w całości oraz na podstawie art. 135 p.p.s.a. uchylenie aktu pierwszej instancji. W uzasadnieniu skargi wskazano, że zarówno organ pierwszej instancji, jak i organ drugiej instancji dopuściły się wielu nieprawidłowości. Skarżący wskazał, że jego obecna sytuacja rodzinna jest skomplikowana i jest on w trakcie sprawy rozwodowej z K. W.. Mają wspólnie sześcioro dzieci, kilkoro z nich zamieszkuje z matką, a kilkoro z ojcem. Skarżący podkreślił, że jego syn K. W. do końca miesiąca czerwca 2024 r. zamieszkiwał z matką K. W., która sprawowała nad nim opiekę i to ona pobierała świadczenie wychowawcze 800+ na podstawie wniosku złożonego w dniu 05.02.2024 r. Z początkiem miesiąca lipca 2024 syn K. wyprowadził się od matki i zamieszkał ze skarżącym. Od tego momentu to skarżący sprawuje nad nim wyłączną i faktyczną opiekę, wychowuje go, ponosi koszty finansowe jego utrzymania i kształcenia. W związku z tym złożył on w dniu 04.07.2024 do ZUS-u wniosek o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego 800+ na syna K. W. na okres od 01.07.2024 r. - 31.05.2025 r. załączając do wniosku pisemne oświadczenie o zaistniałej sytuacji rodzinnej i zmianie okoliczności uprawniających do prawa do świadczenia. K. W. mimo przepisów nakazujących zgłoszenie w ciągu 7 dni zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego nie dokonała tego zgłoszenia. Skarżący zakwestionował ustalenia wywiadu środowiskowego wskazując, że pracownik opieki społecznej rozmawiał z synem K. na temat sytuacji rodzinnej, a informacja ta nie znalazła się w opinii Ośrodka. Pracownicy społeczni uznali, że nie są w stanie ustalić, który z rodziców sprawuje opiekę nad synem K. . W jego ocenie dopuścili się zaniedbania i nienależytego wykonania obowiązków, gdyż istniały inne możliwości potwierdzenia faktu sprawowania opieki, jak choćby rozpylanie sąsiadów, rodziny czy skierowanie zapytania do placówki szkolnej. Skarżący przedłożył opinię wychowawcy klasy syna z dnia 03.09.2024 r., gdzie wychowawca potwierdza, że syn K. w dniu rozpoczęcia roku szkolnego poinformował, iż od wakacji mieszka ze skarżącym. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Organ wskazał, że zgodnie z wywiadami środowiskowymi oboje rodzice sprawują opiekę nad dzieckiem, a sąd nie wydał zarządzeń opiekuńczych co do dziecka, dlatego ZUS zastosował zapisy art. 22 u.p.p.w.d. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres kontroli wykonywanej przez sądy administracyjne określony jest przepisem art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. Sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracyjnych, kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego. Oznacza to, że w ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego. Zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 p.p.s.a., skarga zgodnie z art. 151 p.p.s.a. podlega oddaleniu. Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 18.11.2024 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin z 29.07.2024 r. nr [...], odmawiającą S. W. przyznania świadczenia wychowawczego na syna K. W. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 421). Zgodnie z art. 22 ww. ustawy: "W przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się." Istotą sporu w niniejszej sprawie jest okoliczność, czy organy prawidłowo ustaliły, że dziecko K. W. pozostaje pod opieką sprawowaną równocześnie przez oboje rodziców i w związku z tym, czy prawidłowo zastosowały art. 22 u.p.p.w.d. Należy wskazać, że z akt sprawy wprost wynika, że pomiędzy rodzicami występuje konflikt (są w trakcie rozwodu). Zarówno matka, jak i ojciec, oświadczają, że syn K. W. pozostaje pod ich wyłączną opieką. K. W. w lutym 2024 r. złożyła wniosek o przyznanie jej świadczenia wychowawczego na syna – K. W.. Następnie S. W. (ojciec) złożył w lipcu 2024 r. wniosek o przyznanie takiego świadczenia w związku z faktem, że syn zamieszkuje u niego. Sąd szczególną uwagę zwrócił na ustalenia faktyczne dokonane przez organy. W niniejszej sprawie organ przeprowadził postępowanie dowodowe polegające na zleceniu przeprowadzenia wywiadów środowiskowych. W dniu 24 lipca 2024 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy z K. W.. Pracownik socjalny w wywiadzie ustalił, że K. W. nie było w domu w trakcie wywiadu. K. W. oświadczyła, że odwiedza on swoich braci i czasowo przebywa w domu ojca. Ponadto oświadczyła, że w okresie szkolnym K. przebywał u ciągle u niej. Ponadto pracownik ustalił, że rodzice nie kontaktują się ze sobą i nie mogą porozumieć się co do opieki nad dziećmi. Następnie w dniu 24 lipca 2024 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy z S. W., który oświadczył, że pracuje w systemie zmianowym i zamieszkuje wraz z czterema synami (w tym z K. W.). Oświadczył również, że od miesiąca lipca 2024 r. sprawuje faktyczną opiekę nad K. W.. Na podstawie powyższych ustaleń organy postanowiły zastosować art. 22 u.p.p.w.d. uznając, że w niniejszej sprawie opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, a w związku z tym świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek, czyli w kontrolowanej sprawie K. W.. Sąd podkreśla, że nie ustalono aby oboje rodzice – którzy zamieszkują oddzielnie i są w konflikcie, a także nie posiadają orzeczenia sądu o opiece naprzemiennej - sprawowali równocześnie opiekę nad K. W.. Ponadto skoro nie ustalono ponad wszelką wątpliwość, który rodzic sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, to niedopuszczalne jest przyjęcie, że opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców. Jest to rażąca nadinterpretacja i świadczy o nieprawidłowym ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Organy w sposób wybiórczy i szczątkowy przeprowadziły postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie, naruszając tym samym art. 7, art. 77, art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu zupełnie niewłaściwe jest stwierdzenie przez organ, że niemożliwe jest ustalenie kto sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Przede wszystkim wywiady środowiskowe zostały przeprowadzone w sposób nieprawidłowy i nie są wystarczające do pełnego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Z akt sprawy bezspornie wynika, że pomiędzy rodzicami występuje konflikt. W tych okolicznościach jasne jest, że ich oświadczenia należy traktować jedynie posiłkowo, z dystansem, a kluczowej oceny stanu faktycznego należy dokonać na podstawie pozostałych dowodów. Sąd wskazuje, że podczas wywiadu środowiskowego z K. W. ustalono, że w jej miejscu zamieszkania nie przebywał K. W.. Matka oświadczyła, że syn jest w "odwiedzinach u braci, którzy mieszkają z ojcem". Odnosząc się do tych okoliczności należy wskazać, że abstrakcyjne jest przyjęcie, że 11-letnie dziecko pojechało w odwiedziny do swoich braci z pominięciem istotnego faktu, że tak naprawdę pojechało również do ojca. Tym bardziej, że z akt sprawy nie wynika, by pomiędzy ojcem, a synem występował jakikolwiek konflikt. Ponadto istotne jest oświadczenie matki, że K. czasowo przebywa u ojca. W ocenie Sądu pracownik socjalny powinien w bardziej dociekliwy sposób zbadać to, czy K. na stałe mieszka z matką. Powinien ustalić, czy ma tam swoje rzeczy osobiste, książki, zeszyty, przybory szkolne, sportowe, odzież, zabawki itp. Pracownik socjalny zaniechał takich ustaleń. Nie ustalono tego również w rozmowach z sąsiadami, innymi członkami rodziny, dziećmi zamieszkującymi z matką. Należy również wskazać, że matka oświadczyła, iż w okresie szkolnym dziecko przebywało u niej ciągle, jednak ta okoliczność nie była sporna, ponieważ skarżący wprost podkreślił, że sprawuje faktyczną opiekę nad synem od lipca, czyli po zakończeniu roku szkolnego. Z kolei z wywiadu środowiskowego z S. W. nie wynika, czy K. był w domu w trakcie jego przeprowadzania. Skarżący w skardze twierdzi, że K. był obecny i rozmawiał z pracownikiem socjalnym, jednak ta okoliczność nie została opisana w kwestionariuszu. Organ w odpowiedzi na skargę również nie odniósł się do tej kwestii. W niniejszej sprawie okoliczności dotyczącego tego, kto zamieszkuje z ojcem zostały wskazane jedynie na podstawie jego oświadczenia (wynika to z treści oświadczenia ojca). Pracownik socjalny powinien porozmawiać z sąsiadami, z rodzeństwem i przede wszystkim z samym K. . Brak tych ustaleń stanowi zaniechanie organu niepozwalające na racjonalne stwierdzenie, że niemożliwe jest ustalenie kto sprawuje opiekę nad K. . Takie ustalenie jest co najmniej przedwczesne. W ocenie Sądu jest to możliwe do ustalenia, ale w tym celu postępowanie dowodowe musi zostać przeprowadzone prawidłowo. Organ ponownie rozpoznając sprawę powinien również wziąć pod uwagę dołączone do skargi oświadczenie wychowawcy K. , zgodnie z którym w pierwszym dniu szkoły poinformował on w szkole, że od wakacji przebywa u ojca i do szkoły dojeżdża wraz z młodszym bratem. Podsumowując Sąd wskazuje, że postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie zostało przeprowadzone z naruszeniem podstawowych zasad postępowania administracyjnego. Uchybienia organów w zakresie ustalenia stanu faktycznego sprawy skutkują niemożliwością racjonalnego przyjęcia, że opieka nad synem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców. Odnosząc się do żądania skarżącego w zakresie stwierdzenia nieważności decyzji Sąd wskazuje, że nie ma ku temu podstaw. Organ naruszył procedurę administracyjną, jednak uchybienia te nie miały charakteru rażącego naruszenia prawa. W okolicznościach niniejszej sprawy zasadne jest uchylenie decyzji organów obu instancji i ponowne, pełne przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy kluczowe będzie więc prawidłowe, rzetelne i wyczerpujące przeprowadzenie wywiadów środowiskowych z uwzględnieniem uwag wskazanych w niniejszym uzasadnieniu. Przede wszystkim organ powinien ponad wszelką wątpliwość ustalić kto sprawuje faktyczną opiekę nad K. . W tym celu należy przeprowadzić rozmowę z K. W., z jego rodzeństwem, z sąsiadami i wziąć pod uwagę oświadczenie wychowawcy K. W. (w przypadku wątpliwości przeprowadzić z nim rozmowę). Posiłkowo organ może również ustalić gdzie znajdują się rzeczy osobiste K. (np. odzież, telefon, komputer, zabawki, książki, zeszyty itp.). W związku z powyższym Sąd na podstawie art. 135 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.