IV SA/Po 280/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska WSA Izabela Bąk – Marciniak (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 lipca 2011 r. sprawy ze skargi K. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...] Wnioskiem z dnia [...] listopada 2010 r. skarżąca K. P. (dalej – skarżąca) zwróciła się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej – Kierownik UdSKiOR) o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej od lutego 1941 r. do stycznia 1945 r. Skarżąca wskazał, iż prace powyższą wykonywała w miejscowości K., w gospodarstwie Niemca, w bardzo ciężkich warunkach, bez wynagrodzenia, w całkowitej separacji od rodziny. Decyzją z dnia [...] listopada 2010 r., nr [...] Kierownik UdSKiOR, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm. dalej - ustawa) odmówił skarżącej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie. W uzasadnieniu organ wskazał, iż art. 2 ustawy definiuje pojęcie represji w rozumieniu ustawy. W szczególności przepis ten odwołuje się do pojęcia deportacji. Stosownie do tej regulacji represją jest m.in. deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (art. 2 pkt 2 lit. a). Przepis ten podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Organ podniósł, iż wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734, dalej – wyrok Trybunału Konstytucyjnego) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Organ wskazał, iż w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "Trybunał Konstytucyjny nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formą tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska." Organ uznał, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Zdaniem organu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w bliskiej odległości od stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska." W zakreślonym terminie wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyła skarżąca wskazując, iż czuje się pokrzywdzona decyzją Kierownika UdSKiOR i się z nią nie zgadza. Skarżąca podniosła, iż jako młoda nieletnia dziewczynka została zabrana "wyrwana" z rodzinnego domu i z dotychczasowego środowiska. Została zniewolona i przymuszona do ciężkej fizycznej pracy na rzecz II Rzeszy, bez żadnego wynagrodzenia, za skromne jedzenie. Skarżąca podkreśliła, że po wywiezieniu nie widziała rodziny przez 4 lata. Wskazała również, iż uważa, że była represjonowana i to dotkliwe, łącznie z przymusowym przesiedleniem. Decyzją z dnia [...] lutego 2011 r., nr [...] na podstawie art. 138 §1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1060 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm. dalej - kpa) oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy Kierownik UdSKiOR utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ przywołał wywody zawarte w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2010 r. Nadto organ wskazał, iż ocenił kryterium deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego – w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Zdaniem organu wykonywanie pracy przymusowej w bezpośrednim sąsiedztwie (K.) miejsca zamieszkania (C.), nie miało charakteru szczególnie dotkliwego i nie można uznać, iż nastąpiło wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Organ stwierdził również, że skarżącej nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. W skardze z dnia [...] marca 2011 r. skarżąca ponownie podniosła, iż czuje się decyzjami pokrzywdzona. Wskazywała, iż w czasie wojny zabrano ją z domu rodzinnego i przez 4 lata ciężkiej pracy nic nie wiedziała o swojej rodzinie, nie było też żadnych odwiedzin, nie można było wychodzić poza obręb gospodarstwa kontaktować się z Polakami. Grożono biciem i obozem pracy w Oświęcimiu. Za wykonywaną pracę skarżąca nie otrzymała żadnego wynagrodzenia. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Skarga okazała się zasadną. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153 poz.,1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję, postanowienie lub inny akt administracyjny wyłącznie z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania kwestionowanego aktu. Sąd orzekając w sprawie, nie kieruje się zasadami słuszności, czy też celowości i nie ocenia kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Przede wszystkim zaś Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, powołaną podstawą prawną, bądź poprawnością przytoczonej w skardze argumentacji (art. 134 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 02/153/1270 ze zm., dalej - ppsa)). Zgodnie z art. 135 ppsa Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. W zaskarżonej decyzji organ niewiele miejsca poświęcił analizie materiału dowodowego ograniczając się do odnotowania faktu pobytu skarżącej w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania. Brak ustaleń i rozważań nad okolicznościami samej deportacji (przymusowej zmiany miejsca pobytu). Organ postanowił przesłuchać strnę w formie piemnej na okoliczność represji (postanowienie z dnia [...] grudnia 2010 r[...]), jednak w uzasadnieniu decyzji nie odniósł się do oświadczeń strony. Brak także oceny wniosku skarżącej z dnia [...] listopada 2010 r. Trybunał Konstytucyjny w powoływanym wyroku o sygn. K. 49/07 stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności, związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Z powyższego wynika, iż prowadząc postępowanie w sprawie przyznania świadczenia z tytułu deportacji organ miał obowiązek przeprowadzić postępowanie dowodowe celem ustalenia, czy skierowanie skarżącej do pracy we wskazanej przez nią miejscowości spełnia warunki uznania za deportację w rozumieniu ustawy i uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego. Wbrew powyższemu, organ administracyjny zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie uznając, iż wykonywana praca nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. Stwierdzić należy, iż sam fakt przewiezienia do pracy przymusowej w pobliże miejsca zamieszkania - wbrew stanowisku organu - nie wyklucza możliwości uznania wywiezienia za deportację. Trybunał Konstytucyjny w w/w wyroku, obok odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, za równie ważne przy uznaniu wywiezienia do pracy przymusowej za deportację w rozumieniu ustawy wskazał znajomość okolicy i otoczenie rodziny i znajomych. W konkretnej sprawie oznacza to, że istotnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), to czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 grudnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 969/10). W niniejszej sprawie szczególnie wyraźnie widać, że organ nie tylko całkowicie pominął kwestie młodego wieku skarżącej w okresie wykonywania pracy przymusowej, warunków w jakich żyła, ale przede wszystkim jej rozłąki z rodziną, która, co skarżąca wielokrotnie podkreślała, trwała 4 lata i w owym czasie skarżąca nie miała z rodziną kontaktów. Uwzględniając powyższe uwagi i przenosząc je na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał, że organ prowadząc postępowanie naruszył art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany również w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 kpa). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny . Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 kpa. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 §1 ust 1 pkt 1 lit. c ppsa orzekł jak sentencji wyroku.