IV SA/Po 397/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Radzicka (spr.) Sędziowie NSA Ewa Makosz-Frymus WSA Donata Starosta Protokolant st.sekr.sąd. Krystyna Pietrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 września 2010 r. sprawy ze skargi Prokuratora Rejonowego w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia należności z tytułu niezapłaconej ceny nabycia nieruchomości w postaci ciężaru realnego 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana Decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] Starosta [...], działając na podstawie art. 14 ust. 1 dekretu z dnia 06 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 nr 3 poz. 13 ze zm.), art. 2 ust. 3, art. 3a dekretu z dnia 08 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. nr 39 poz. 233 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku M. i K. K., współwłaścicieli nieruchomości położonej w [...], zapisanej w księdze wieczystej nr [...], orzekł o ustaleniu należności w kwocie 13.387,95 złotych z tytułu niezapłaconej ceny nabycia nieruchomości, zapisanej w księdze wieczystej nr [...] pod pozycją nr [...] w postaci ciężaru realnego w ilości 192,91 kwintali żyta, na rzecz Skarbu Państwa. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że ciężar realny w ilości 192,91 kwintali żyta został wpisany w księdze wieczystej nr [...] w dniu [...] marca 1949 r. a dotyczył niezapłaconej przez J. K. ceny nieruchomości o powierzchni 4.9200 ha, nabytej na podstawie dokumentu nadania ziemi. W 2002 r. współwłaścicielami przedmiotowych nieruchomości zostali K. K. w ¼ części oraz K. K. w ¾ części. W roku 2007 część przedmiotowej nieruchomości była przedmiotem postępowania egzekucyjnego, które ujawniło ww. obciążenie w postaci ciężaru realnego. Część nieruchomości nabyli nabywcy licytacyjni, a współwłaścicielami pozostałej części nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej nr [...], o powierzchni 1.2800 ha zostali K. i M. K. Wnioskodawcy wystąpili o wykreślenie wskazanego obciążenia z uwagi na to, że w ich ocenie w latach pięćdziesiątych przedmiotowy ciężar został zapłacony przez J. K. Na tą okoliczność wskazali świadków, nie przedstawiając jednak dokumentów potwierdzających spłatę. Przesłuchani świadkowie: [...], [...],[...] i [...] zeznali, że wiadomo im o spłacie ciężaru realnego z przekazu ustnego od J. K., zaś czas spłaty określili na rok 1957/1958., jednak poza K. K., któremu ojciec pokazał dokument dotyczący spłaty ciężaru realnego, nigdy nie widzieli żadnych dokumentów potwierdzających spłatę przedmiotowego ciężaru. Uznając, że zeznania świadków nie są wiarygodne i wobec braku jakichkolwiek dokumentów organ ustalił należność według ceny 1 kwintala żyta na wolnym rynku, jaka kształtowała się w dacie wydania decyzji. Kolegium wskazało, że postanowieniem z dnia [...] lipca 2007 r. o sygn. akt [...] Sąd Rejonowy w [...] orzekł, że ujawniony w księdze wieczystej nr [...] ciężar realny na rzecz Skarbu Państwa w ilości 192,91 kwintali żyta wygasł w stosunku do udziału we współwłasności nieruchomości w wysokości ¾ części, a obciążenie pozostaje jedynie w udziale w wysokości ¼ części przysługującej K. K. Na podstawie odpisów z ksiąg wieczystych nr [...] i [...] otrzymanych z V Wydziału Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w [...] stwierdzono, że przedmiotowy ciężar realny został wpisany w dniu września 2007 r. do współodpowiedzialności w ww. księgach wieczystych w których jako współwłaścicieli wpisano: K. K., Z. i J. M. (Kw nr 45076) oraz K. K., S. i K. K. (Kw nr 45077). Od opisanej decyzji odwołanie wniósł K. K. podkreślając, że wszyscy sąsiedzi zaprzyjaźnieni z jego dziadkiem, oraz dzieci dziadka, łącznie z najstarszym synem dziadka potwierdzają, że dziadek uregulował spłatę w latach pięćdziesiątych. Decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r. nr 98 poz. 1071 ze zm., dalej kpa) uchyliło zaskarżoną decyzję w części ustalającej kwotę należności i w tym zakresie orzekło o ustaleniu należności na kwotę 13.387,95 złotych i obciążeniu K. K. kwotą 3.346, 99 złotych a M. K. kwotą 10.040, 96 złotych, stosownie do ich udziałów w nieruchomości. Uzasadniając decyzję Kolegium wskazało, że zasadnie organ I instancji uznał, że ciężar realny nie został spłacony, a należność z tytułu ciężaru realnego została prawidłowo ustalona i przeliczona. Ustalona opłata została podzielona między wykazanych w księdze wieczystej nr [...] współwłaścicieli nieruchomości: współwłaścicielem nieruchomości w ¾ jest M. K., a współwłaścicielem w ¼ jest K. K. Prawomocnym postanowieniem z dnia 26 marca 2009 r. sygn. akt II SA/Po 140/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił skargę M. K. i K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze w [...] z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...]. Uzasadniając orzeczenie Sąd wskazał na złożenie skargi z uchybieniem ustawowego terminu do jej złożenia. Dnia [...] sierpnia 2009 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] wpłynął – przekazany przez Starostwo Powiatowe w [...] - wniosek pełnomocnika M. K. z dnia [...] sierpnia 2009 r. o wznowienie postępowania zakończonego ostateczną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...], połączony z wnioskiem o wstrzymanie wykonania tej decyzji oraz o zwolnienie z zajęcia rachunku bankowego. Pełnomocnik wskazał, że w związku z faktem prawomocnego wykreślenia w dniu [...] lipca 2009 r. z działu III księgi wieczystej nr [...] przedmiotowego ciężaru realnego, roszczenie Skarbu Państwa przestało istnieć. Postanowieniem z dna [...] września 2009 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wznowiło postępowanie, zaś postanowieniem z tego samego dnia nr [...] wstrzymano na wniosek strony wykonanie ostatecznej decyzji Kolegium z dnia [...] grudnia 2008 r. Decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], działając na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 kpa uchyliło w całości ostateczną decyzję własną z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...], uchyliło poprzedzającą ją decyzję Starosty [...] z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] oraz ustaliło na kwotę 3.346,99 złotych należność z tytułu niezapłaconej ceny nabycia nieruchomości, zapisanej w postaci ciężaru realnego w ilości 192,91 kwintali żyta na rzecz Skarbu Państwa w księdze wieczystej nr [...] na udziale K. K. wynoszącym ¼ część. Nadto SKO obciążyło K. K. w całości kwotą 3.346,99 złotych. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że decyzja SKO w [...] z dnia [...] grudnia 2008 r. została wydana w oparciu o orzeczenie sądu o wpisie ciężaru realnego do księgi wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w [...]. Ciężar ten został wykreślony na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] kwietnia 2007 r. sygn. akt [...] o przysądzeniu prawa własności. Kolegium podzieliło pogląd pełnomocnika, że przysądzenie własności ma charakter kształtujący, a z chwilą jego uprawomocnienia się wygasają wszelkie prawa i skutki ujawnienia praw i roszczeń osobistych. Stąd też Kolegium obliczyło należność tylko w tej części która nie wygasła i w całości obciążyło nią K. K. Na opisaną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł Prokurator Rejonowy w [...], zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych polegający na niewłaściwej interpretacji postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] lipca 2007 r. sygn. akt [...] poprzez przyjęcie, że ciężar realny na rzecz Skarbu Państwa z tytułu niezapłaconej ceny nabycia nieruchomości pozostający na udziale K. K. może być miarkowany proporcjonalnie do jego udziału we współwłasności nieruchomości, podczas gdy dokładna analiza treści tego postanowienia prowadzi do wniosku, że jest on obciążony całym ciężarem realnym, niezależnie od części udziału w tej nieruchomości. Uzasadniając skargę Prokurator podkreślił, że Kolegium dokonało miarkowania wysokości ciężaru realnego niezgodnie z orzeczeniem Sądu Rejonowego w [...], który stwierdził jednoznacznie, że obciążenie pozostaje na udziale przysługującym K. K. W odpowiedzi na skargę SKO w [...] podtrzymało argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania powyższej decyzji nie zaś według kryteriów słusznościowych. Rozpoznając skargę w oparciu o powyższe kryteria należało uznać, że zaskarżona decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa. Jest niespornym, że do wznowienia postępowania doszło na wniosek strony, a organ administracji, bez należytej kontroli wskazanej podstawy wznowienia, wznowił postępowanie na podstawie art. 145 § 1 pkt 8 kpa. Wskazany i zastosowany w sprawie przepis mówi, że wznawia się postępowanie gdy "decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone lub unieważnione". Można jedynie domniemywać, że u podstaw błędu organu w zastosowaniu wadliwej podstawy wznowienia legło takie odczytanie postanowienia z dnia [...] lipca 2007 r. [...] Sądu Rejonowego w [...] (k. 77-79 akt administracyjnych), że zawiadomienie o wpisie Sądu Rejonowego Wydziału Ksiąg Wieczystych w [...] z dnia [...] lipca 2009 r. [...] – postanowienie z dnia [...] lipca 2007 r. [...] zmieniło. Taki pogląd jest wadliwy. Skoro część nieruchomości KW nr [...] Sądu Rejonowego w [...], w tej konkretnej sprawie ¾, poddana była egzekucji i została nabyta w drodze licytacji przez M. K., zastosowanie w sprawie mają przepisy art. 1000 – 1003, 1024 § 1 pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 17 listopada 1964 r. (Dz. U. nr 43 poz. 296 ze zm.). Przepis § 1 art. 1000 K.p.c. wyraża ogólną zasadę wygaśnięcia wszystkich praw wskazanych w zdaniu pierwszym i mówi, że z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu własności wygasają wszelkie prawa i skutki ujawnienia praw i roszczeń osobistych ciążące na nieruchomości. Stąd należy stwierdzić, że konstytutywnym orzeczeniem jest postanowienie o przysądzeniu prawa własności. Takie orzeczenie zapadło w Sądzie Rejonowym w [...] dnia [...] kwietnia 2007 r. a więc kilka miesięcy przed wszczęciem sprawy w ogóle, przy czym uprawomocniło się dnia [...] maja 2007 r. (vide k. 50-52 akt sądowych). Kolejną czynnością sądu powszechnego jest sporządzenie planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji, przy czym w planie podziału sąd musi wymienić prawa ujawnione przez wpis w księdze wieczystej lub złożenie do zbioru dokumentów, które wygasły wskutek przysądzenia własności (art. 1024 § 1 pkt 5 kpc). Do wykreślenia praw, hipotek, obciążeń niezbędny jest wniosek nabywcy do sądu prowadzącego księgę wieczystą. Jednakże podstawą wykreślenia obciążenia w przedmiotowej sprawie było postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] kwietnia 2007 r. o przysądzeniu prawa własności nieruchomości (sygn. [...]). Wynika to zarówno z zawiadomienia o wpisie z dnia [...] lipca 2009 r. jak i odpisu księgi wieczystej Sądu Rejonowego w [...] KW nr [...] Dział II załączonych do wniosku o wznowienie, a znajdujących się w aktach administracyjnych. Z tak przedstawionych faktów należało wyciągnąć wniosek, że od [...] maja 2007 r. nie zmieniło się żadne orzeczenie Sądu, które miałoby wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, a zastosowana podstawa wznowienia nastąpiła z rażącym naruszeniem prawa. Kolejny błąd kontrolowanego rozstrzygnięcia to wadliwe odczytanie treści postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] lipca 2007 r. [...] o podziale sumy uzyskanej z egzekucji, jak i odczytanie wpisu w dziale III poz. 2 KW nr [...] Sądu Rejonowego w [...], który to odpis z datą [...] sierpnia 2009 r. dołączono do wniosku o wznowienie postępowania. Zarówno postanowienie, które uprawomocniło się dnia [...] sierpnia 2007 r. w pkt 8, jak i wpis w poz. 2 dział III KW nr [...], nie dają podstaw do umniejszenia ciężaru realnego w ilości stu dziewięćdziesięciu dwóch 91/100 kwintali żyta wpisanego na rzecz Skarbu Państwa. Punkt 8 postanowienia z dnia [...] sierpnia 2007 r. [...] jak i wpis w dziale III poz. 2 KW nr [...] wskazują, że cały ciężar realny wpisany jest na udziale K. K., który to udział w nieruchomości wynosi ¼ część. Tak więc ułamek ¼ dotyczy nieruchomości, a nie części ciężaru realnego. Organ administracyjny umniejszając ciężar realny do ¼ nie dysponował żadnym tytułem (wyrokiem, postanowieniem czy decyzją ostateczną) i uczynił to bez podstawy prawnej. Z powyższych względów należało stwierdzić, że rozstrzygnięcie które zapadło na skutek wznowienia postępowania powoduje, że organ rażąco naruszył prawo wskazując podstawę wznowienia, która w przedmiotowej sprawie nie miała zastosowania, a następnie dzieląc ciężar realny uczynił to bez podstawy prawnej. Stąd należało stwierdzić, że Sąd kontrolując rozstrzygnięcie SKO w [...] uznał, że zaszły przesłanki do wydania orzeczenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Ubocznie należy wskazać, że w toku całego postępowania począwszy od złożenia wniosku z dnia [...] września 2007 r. organy rozstrzygające sprawę nie odniosły się do istoty sprawy. Wnioski M. K. i K. K. dotyczyły pierwotnie: wydania zaświadczenia, iż ciężar realny został spłacony, a następnie stwierdzenia, że ciężar realny został spłacony. Na żadnym etapie postępowania wnioskodawcy nie wnosili o przeliczenie ciężaru realnego i wyrażenia go w formie kwotowej. Stąd w przedmiotowej sprawie organ winien jedynie odmówić wyrażenia zgody na wykreślenie ciężaru realnego, jeżeli uważał, że do spłacenia ciężaru realnego nie doszło, a wnioskodawcy swoich racji winni dochodzić przed sądem powszechnym. Rozdzielanie ciężarów, hipotek, służebności itp. wykracza poza kompetencje orzecznicze organów administracji publicznej. Stąd uważna analiza wniosku o wznowienie postępowania winna doprowadzić do wszczęcia z urzędu postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji SKO w [...] z dnia [...] grudnia 2008 r. [...] na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa i w konsekwencji odmowy wykreślenia ciężaru realnego. Pozostałe kwestie dotyczące pozostawienia ciężaru na określonym udziale nie należą do właściwości trybu administracyjnego i stanowią materię zastrzeżoną dla postępowania cywilnoprawnego o której orzeka sąd powszechny. Z powyższych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 kpa, art. 152 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.