IV SA/Po 495/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) Sędzia WSA Wojciech Rowiński Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski Protokolant st. sekr. sąd. Iwona Maciak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 marca 2025 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 23 grudnia 2024 r. nr [...] Decyzją z dnia 14 marca 2025 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO, Kolegium) - po rozpoznaniu odwołania M. S. (dalej: strona, skarżący) od decyzji Prezydenta Miasta [...] (dalej: organ pierwszej instancji) z dnia 23 grudnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych – utrzymało decyzję organu pierwszej instancji w mocy. W decyzji organ I instancji postanowił: I. uznać świadczenie rodzinne w formie : 1. zasiłku rodzinnego na dziecko A. S. ur. [...] w kwocie [...]zł miesięcznie wypłaconego za okres od 1.07.2024r. do dnia 31.10.2024r.; 2. dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na A. S. ur. [...] na wrzesień 2024 r., na podstawie decyzji nr [...] z dnia 14.11.2023 r. za świadczenia nienależnie pobrane; II. orzec o zwrocie : 1. zasiłku rodzinnego na dziecko A. S. ur. [...] w kwocie [...]zł wypłaconego za okres od dnia 1.07.2024 r. do dnia 31.10.2024 r. 2. dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na A. S. ur.[...] na wrzesień 2024 r. w kwocie [...]zł śniuć wypłaconego we wrześniu 2024 r. plus ustawowe odsetki za opóźnienie naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Łączna kwota do zwrotu wynosi [...] zł plus ustawowe odsetki za opóźnienie naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. W uzasadnieniu decyzji organ po przytoczeniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazał, że jak wynika z akt sprawy skarżący od 27.05.2024r. jest zatrudniony w Przedsiębiorstwie Komunikacji Samochodowej Sp. z o.o., a dochód za miesiąc czerwiec 2024 r. wyniósł [...] zł. W związku z tym dokonano ponownego ustalenia dochodu rodziny, który w przeliczeniu na osobę w okresie od 1.06.2024r. do 31.10.2024r. wyniósł 1150,41 (2860 zł (tj.dochód za 2022r., na który składa się dochód syna A. w kwocie [...]zł (tj.alimenty od komornika)) : 12 m-cy = [...] zł + [...] zł (tj.dochód Pana z tytułu zatrudnienia w P. Sp.z o.o. z dniem 27.05.2024r. = [...] zł :4 osoby = [...] zł) i przekracza kryterium dochodowe uprawniające do pobierania świadczeń rodzinnych w pełnej wysokości. Dochód rodziny wynosi [...] zł (tj.[...] zł x 4 osoby) i przekracza kwotę, o której mowa w art. 5 ust.2 u.ś.r. pomnożoną przez liczbę członków rodziny tj. [...] zł x 4 osoby = [...] zł o kwotę [...]zł (tj. [...] zł – [...] zł). Kwota zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem na dziecko A. S. wynosi [...] zł + dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w kwocie [...]zł. Kwota zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem na dziecko K. S. wynosi [...] zł + dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w kwocie [...]zł. Łącna kwota zasiłków rodzinnych i dodatków do zasiłków rodzinnych przysługujących w rodzinie wynosi [...] zł miesięcznie. Nie zgadzając się z ww. decyzją, skarżący wniósł odwołanie domagając się jej uchylenia i wskazując, że dochód na rodzinę został nieprawidłowo obliczony. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 14 marca 2025 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniało, że zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrał nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Stwierdziło, że uznanie świadczeń rodzinnych za świadczenia nienależnie pobrane wymaga spełnienia trzech przesłanek. Po pierwsze, zaistnienia po przyznaniu prawa do świadczenia rodzinnego okoliczności powodujących jego ustanie albo zawieszenie lub zmianę w zakresie jego realizacji. Po drugie, pouczenia osoby pobierającej świadczenie o tym, że zaistnienie określonych okoliczności wywołuje powyższe skutki prawne. Po trzecie, ustalenia, że świadczeniobiorca wiedział o zaistnieniu okoliczności mającej wpływ na ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymania ich wypłaty, a mimo to nie dopełnił obowiązku niezwłocznego zawiadomienia organu o ich wystąpieniu. SKO zauważyło, że od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1-3 i 5 ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 30 ust. 2b u.ś.r.). Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty (art. 30 ust. 8 u.ś.r.). Kolegium podniosło, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne (art. 25 ust. 1 u.ś.r.). Odnosząc powyższe do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy SKO zauważyło, że na podstawie umowy o pracę z dnia 27 maja 2024 r. skarżący został zatrudniony na okres próbny do dnia 26 sierpnia 2024 r., a następnie w dniu 20 sierpnia 2024 r. zawarto znim umowę o pracę na czas określony do dnia 26 sierpnia 2025 r. Wynagrodzenie brutto za czerwiec 2024 r. wyniosło [...] zł, a netto [...] zł. W skardze na decyzję SKO skarżący nie zgodził się z zapadłymi w sprawie decyzjami i wskazał na brak jasnego przeliczenia dochodu jego rodziny. Wskazał, że w czerwcu 2024 r. osiągnął dochód [...] zł. Pracę podjął 27.5.2024 r. Od stycznia do kwietnia nie miał dochodu. Dlatego też dochód w 2024 r. wynosił [...] zł x 7 miesięcy tj.[...] zł plus dochód za maj 2024r. [...] zł, alimenty na syna A. za 2024r. [...] zł. Dochód w 2024r. wyniósł [...] zł : 12 miesięcy tj. [...] zł dochód rodziny miesięczny, tj.[...] zł dochód miesięczny na członka rodziny, przy progu dochodowym [...] zł. Odpowiadając na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się uzasadniona. Na wstępie należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., zwanej dalej – "p.p.s.a."). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nadto, Sąd wskazuje, że zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. wydaje wyrok na podstawie akt sprawy, przez które rozumieć należy akta administracyjne oraz akta sądowe. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, że sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2024 r., poz.323 ze zm.) osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w rozumieniu art.30 ust.2 pkt 1 uważa się : 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Podstawę prawną zaskarżonych decyzji stanowił art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. zgodnie z którym, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; W ocenie Sądu organy błędnie wyliczyły dochód członka rodziny. Przede wszystkim zgodnie z art.3 pkt 2a u.ś.r. dochód członka rodziny oznacza przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4c. Podstawą ustalania zatem prawa do zasiłku rodzinnego na okres zasiłkowy [...] jest przeciętny miesięczny dochód członków rodziny uzyskany w roku 2022 roku. Kryterium dochodowe wynosi [...] zł. W przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych ( art. 5 ust.4b ustawy o świadczeniach rodzinnych). Organ wziął pod uwagę wynagrodzenie brutto za czerwiec 2024 roku wyniosło [...] zł, a wynagrodzenie netto stanowiło kwotę [...]zł. Tymczasem czerwiec był pierwszym miesiącem, w którym skarżący otrzymał wynagrodzenie. Poza tym dochód otrzymany w miesiącach: lipiec - październik, powinien być podzielony przez 12 miesięcy, czego nie uczyniono. Organ nie wziął pod uwagę faktu, że od stycznia do maja skarżący nie otrzymywał wynagrodzenia. W ogóle z uzasadnienia decyzji nie wynika, w jaki sposób organ dokonał obliczeń dochodu skarżącego. Obszerne uzasadnienie decyzji w ocenie Sądu jest zawiłe, niezrozumiałe i chaotyczne. Organy przedwcześnie stwierdziły, że zmianie uległ dochód uzyskiwany w rodzinie skarżącego. Obowiązkiem organów administracyjnych było rzetelne ustalenie czy nastąpiła zmiana sytuacji dochodowej rodziny przewidziana w art. 5 ust. 4b u.ś.r. oraz czy przekroczono kryterium dochodowe. Rezultat powyższych rozważań powinien zostać odzwierciedlony w czytelnym uzasadnieniu decyzji, sporządzonym w sposób umożliwiający dokonanie sądowej kontroli decyzji. Organy również arbitralnie uznały, iż skarżący miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia, bowiem został pouczony w decyzji przyznającej świadczenie. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Ocena, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., wymaga uwzględnienia celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. Zatem do uznania świadczenia za nienależnie pobrane i w konsekwencji do orzeczenia jego zwrotu, nie jest wystarczające stwierdzenie, że prawo do świadczenia ustało, ale niezbędne jest ponadto ustalenie, że osoba, która to świadczenie pobierała wiedziała o tym, lub mogła zasadnie przypuszczać, że pobiera świadczenie, choć nie ma już do niego prawa. W tym miejscu jeszcze raz należy podkreślić, że regulacja art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy - po wydaniu prawidłowej decyzji ustalającej prawo do świadczenia rodzinnego i w okresie jej funkcjonowania w obrocie i realizacji - zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do tego świadczenia, tak w zakresie jego wysokości, jak i z punktu widzenia dalszego jego wykonywania (wypłaty). Dodatkowo istotnym jest, aby beneficjent świadczenia był uprzednio prawidłowo pouczony o warunkach, które muszą być spełnione, aby dane świadczenie uzyskać, a następnie – zgodnie z obowiązującymi przepisami - kontynuować korzystanie z przyznanej formy pomocy, ze świadomością możliwych przesłanek braku prawa do ich pobierania i sposobu postępowania w sytuacji ich ewentualnego zaistnienia. Osoba pobierająca już świadczenie winna więc uzyskać od organu pomocowego jasną informację, w jakiej sytuacji utraci prawo do przysługującej jej formy pomocy państwa i konsekwencjach braku zgłoszenia takiej zmiany organowi wypłacającemu. Przez świadczenie nienależnie pobrane należy rozumieć świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej wierze. Obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego świadczenia obciąża zatem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowane jest stanowisko, że pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., winno być sformułowane i przedstawione konkretnemu wnioskodawcy w taki sposób, że zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego można przyjąć, iż ów wnioskodawca miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego. Dla oceny legalności decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie, którego podstawą jest spoczywający na organach obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenie o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać w sposób jasny, czytelny i w pełni dla niej zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których świadczenie pobrane może być uznane za nienależnie pobrane i podlegać zwrotowi. Należy odpowiedzieć jednak na pytanie, czy skarżący był odpowiednio pouczony o powyższym obowiązku przez organ. W ocenie Sądu, na tak postawione pytanie trzeba odpowiedzieć przecząco. Z powyższych rozważań wynika, że organy obu instancji nie dopełniły powyższemu obowiązkowi, jak również wymyka się spod kontroli Sądu możliwość zweryfikowania wskazanego i wyliczonego przez organ dochodu skarżącego. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 1685) orzekł jak w sentencji.