IV SA/Po 503/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Jarosz (spr.) Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska WSA Donata Starosta Protokolant st.sekr.sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 października 2013 r. sprawy ze skargi L.P. na decyzję Uczelnianej Komisji Ekonomicznej Uniwersytetu im. A. M. z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania stypendium socjalnego, 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wydziałowej Komisji Ekonomicznej z dnia (...) r. nr (...), 2. przyznaje adwokatowi E. N. od Skarbu Państwa (Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) wynagrodzenie w kwocie (...) (...) złotych podwyższone o kwotę (...) (...) złotych stanowiącą podatek od towarów i usług – łącznie (...) (...) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej Decyzją z dnia (...) r., nr (...) Wydziałowa Komisja Ekonomiczna Uniwersytetu im. A. M. w P. (dalej UAM), na podstawie art. 173 ust. 1 pkt 1, art. 174 ust. 1 oraz art. 207 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 27 lipca 2005r. – prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2005r., nr 164, poz. 1365 ze zm. – dalej zwana Ustawą, i na podstawie §§ 1, 3, 8 – 12 Regulaminu pomocy materialnej dla studentów UAM (dalej zwany Regulaminem) - odmówiła przyznania L.P. (P.) stypendium socjalnego. W uzasadnieniu powołano art. 197 ust. 1 – 3 Ustawy, zgodnie z którym stypendium może otrzymać student, który znajduje się w trudnej sytuacji materialnej określonej wysokością dochodu netto na osobę w rodzinie (która w roku akademickim 2012-2013, zgodnie z decyzją nr DN 33-6/b12/13 Prorektora ds. studenckich UAM, na mocy porozumienia z parlamentem studenckim wynosi 710 zł), albo gdy zachodzi konieczność ustalania jego samodzielności finansowej, zgodnie z art. 179 ust. 6 Ustawy należy stosować kwotę 850, 20 zł uzyskiwaną miesięcznie w 2011 i 2012r. przez studenta, jego małżonka lub oboje łącznie. Komisja (dalej organ I instancji) na podstawie analizy złożonego wniosku przez L. P. i zgromadzonej dokumentacji stwierdziła, że dochód uzyskiwany na osobę w rodzinie wynosi 0,00 zł i tym samym ustaliła, że jest ona niesamodzielna finansowo co jest warunkiem koniecznym dla uzyskania stypendium przez nią. Od decyzji tej L. P. (dalej odwołująca lub skarżąca) odwołała się wnosząc o ponowne rozpatrzenie jej wniosku. Podniosła, że do (...) r. była zarejestrowana jako bezrobotna, ale status ten utraciła w związku z podjęciem studiów stacjonarnych. W tej sytuacji nie może korzystać z pomocy społecznej w MOPR w G., jest osobą samotną, nie ma żadnego majątku i dochodu, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. W latach 2011 i 2012 otrzymywała comiesięczne zasiłki celowe, okresowe i dodatek mieszkaniowy. Jej matka pomaga jej w formie codziennych posiłków, jest samotną emerytką. Posiada mieszkanie o powierzchni 16 m2, pracuje jako wolontariuszka. Obecnie nie ma żadnych dochodów a studia pomogą jej w znalezieniu w przyszłości pracy. Studia w systemie stacjonarnym podjęła, gdyż nie stać ją na opłacenie studiów zaocznych. Odwołująca uważa, że spełniła przesłanki aby otrzymać stypendium socjalne. Powołała się również na brzmienie ust. 8 art. 179 Ustawy, podkreślając, że przedłożyła wraz z wnioskiem o stypendium decyzje o przyznaniu świadczeń przez MOPS w G. w latach 2011 i 2012. Decyzją nr (...) z dnia (...) r., Uczelniana Komisja Ekonomiczna UAM, po rozpoznaniu odwołania, na podstawie art. 173 ust. 1, art. 175 ust. 3 i 4 oraz art. 207 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 27 lipca 2005r. – prawo o szkolnictwie wyższym, art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. – kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej zwana kpa) oraz § 5 ust. 6 Regulaminu - w całości utrzymała decyzję organu I instancji. Uzasadniając, organ II instancji zauważył, że na podstawie złożonej przez odwołującą dokumentacji nie można ustalić jej sytuacji materialnej i w przypadku niespełnienia przez nią kryteriów samodzielności finansowej w myśl art. 179 ust. 6 Ustawy wniosek uznano za niekompletny. Dalej stwierdzono, że w przypadku braku ustawowej samodzielności finansowej spoczywa na odwołującej obowiązek udokumentowania warunków materialnych zgodnie z art. 179 ust. 4 Ustawy zawierającym katalog osób uwzględnianych we wniosku podczas ubiegania się o stypendium przez studenta niesamodzielnego finansowo. Organ zaznaczył, że nie nastąpiło wezwanie odwołującej do przedstawienia opinii jednostki w systemie pomocy społecznej i nie została ona złożona przez odwołującą. Nie można za taką opinię uznać zaświadczeń i dokumentów dołączonych do wniosku w rozumieniu ust 8 art. 179 Ustawy. Podkreślono, że ustawowy obowiązek alimentacyjny rodziny istnieje, chyba, że uchylenie się od tego obowiązku usankcjonuje sąd; w systemie stypendialnym nie istnieje pojęcie samodzielnego gospodarstwa domowego ustawowo niesamodzielnego finansowo studenta a art. 179 ust. 4 i 6 Ustawy stosuje się bez względu na wiek i miejsce zamieszkania niesamodzielnego finansowo studenta. Skargę na tę decyzję złożyła L. P. wnosząc o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Podkreśliła, iż jest w trudnej sytuacji materialnej, a to jest podstawowym kryterium przyznawania stypendium. Organ, jej zdaniem mógł zażądać doręczenia opinii jednostki w systemie pomocy społecznej na podstawie art. 179 ust. 8 Ustawy i uwzględnić ją podczas postępowania. Powołała też odpowiednie wyroki sądów administracyjnych w podobnych sprawach. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych - podnosząc argumenty jak w decyzji i podkreślił, że ust, 8 art. 179 Ustawy nie ma w niniejszej sprawie zastosowania gdyż już wcześniej ustalono, że skarżąca nie jest samodzielna finansowo Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 powołanej ustawy). Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej p.p.s.a.), decyzja podlega uchyleniu w całości lub w części, jeżeli sąd stwierdzi: 1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, 2) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, 3) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie natomiast do treści art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że sąd ma prawo, a także obowiązek, dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji (postanowienia) nawet wówczas, gdy taki zarzut nie został podniesiony w skardze. Nie będąc jednak związany granicami skargi, sąd zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, a także tych wszystkich przepisów, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie. Skarga jest zasadna. Należało ją uwzględnić albowiem zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem zarówno prawa materialnego jak i procesowego, które to naruszenia miały wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 ust. 1 lit. "a" i "c" p.p.s.a.) Odnośnie naruszenia prawa materialnego podnieść należy, iż organy administracyjne błędnie uznały, że aby uzyskać stypendium socjalne student musi spełnić warunek samodzielności finansowej określony w art. 179 ust. 6 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i przez to dopuściły się obrazy prawa materialnego, a mianowicie ust. 1 w zw. z ust. 2 art. 179 ww. ustawy, w których ustawodawca zawarł kryterium przyznania stypendium socjalnego. Z regulacji tej wynika, że kryterium stanowiącym podstawę do ubiegania się przez studenta o przyznanie pomocy materialnej w formie stypendium socjalnego jest jego sytuacja finansowa, która musi być trudna a pod pojęciem trudnej sytuacji finansowej należy rozumieć sytuację, gdy osiągany przez niego dochód netto mieści się w przedziale dochodu netto przyjętego przez rektora uczelni uprawniającego do ubiegania się o przyznanie tego stypendium. Przy czym jak wynika z ust. 3 art. 179 Ustawy wysokość dochodu uprawniającego do uzyskania stypendium nie może być niższa niż kwota, o której mowa w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej oraz wyższa niż suma kwot określonych w art. 5 ust. 1 i art. 6 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Stanowisko organów administracyjnych zgodnie, z którym za kryterium ubiegania się o przyznanie stypendium socjalnego przyjęły spełnienie przez studenta warunku dotyczącego jego samodzielności finansowej godzi w istotę charakteru tego stypendium, które przyznawane jest studentom ubogim, którzy z uwagi na niski miesięczny dochód w rodzinie nie są w stanie samodzielnie się utrzymać. Odnośnie pojęcia samodzielności finansowej wyjaśnić należy, że zostało ono użyte przez ustawodawcę w celu określenia tylko i wyłącznie sposobu wyliczenia wysokości dochodu osiąganego przez studenta i bynajmniej, co już wykazano powyżej nie stanowi ono kryterium ubiegania się o stypendium socjalne. Jeżeli student nie jest samodzielny finansowo, wówczas przy ustalaniu miesięcznej wysokości dochodu na osobę w jego rodzinie, uwzględnia się dochody osiągane przez jego, np. małżonka, rodziców, opiekuna prawnego lub faktycznego - art. 179 ust. 4 i 5 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym. Może jednak zachodzić sytuacja, że brak jest takich osób. Błędna interpretacja przez organy administracyjne prawa materialnego skutkowała naruszeniem również prawa procesowego. Należy zauważyć, że zgodnie z art. 207 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, postępowanie w sprawie przyznania stypendium socjalnego powinno być prowadzone zgodnie z zasadami określonymi w k.p.a. Rozstrzygnięcie organu uczelni o przyznaniu stypendium stanowi bowiem decyzję w indywidualnej sprawie studenta, natomiast art. 207 ust. 1 ustawy stanowi, że do decyzji podjętych przez organy uczelni w indywidualnych sprawach studentów i doktorantów stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisy o zaskarżaniu decyzji do sądu administracyjnego. Wprawdzie z uwagi na wskazanie przez ustawodawcę na odpowiednie stosowanie przepisów k.p.a., dopuszczalne są odstępstwa od reguł określonych w k.p.a., jednak dotyczą one tylko kwestii związanych z realizacją trybu i zasad postępowania wynikających z przepisów Prawa o szkolnictwie wyższym, regulujących postępowanie w sprawach o przyznanie stypendium. Odpowiednie stosowanie przepisów k.p.a. oznacza bowiem konieczność zachowania przez organ minimum procedury administracyjnej, niezbędnej do załatwienia spraw i zagwarantowania ustawowych uprawnień strony. Przypomnieć należy, że z zawartej w art. 15 k.p.a. zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego wynika obowiązek dwukrotnego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia przez dwa różne organy tej samej sprawy, wyznaczonej treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia. Organ odwoławczy nie może więc nie może ograniczyć się do kontroli decyzji organu pierwszej instancji, lecz powinien z urzędu ponownie przeanalizować całokształt okoliczności faktycznych i prawnych sprawy, bez względu na to, jakie zarzuty zastały podniesione w odwołaniu. W zaskarżonej decyzji organ II instancji nie tylko nie dokonał ponownej analizy sprawy, ale również nie odniósł się do argumentacji odwołania i przyznając jednocześnie, że nie nastąpiło wezwanie skarżącej do przedstawienia opinii o której mowa w ust. 8 art. 179 Ustawy. Ponadto z art. 11 k.p.a. wynika obowiązek wyjaśniania stronom zasadność przesłanek rozstrzygnięcia, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Wyrazem realizacji tej zasady jest uzasadnienie decyzji, które w myśl art. 107 § 3 k.p.a., powinno przekonywać stronę o prawidłowości rozstrzygnięcia. Organ administracji musi m.in. przedstawić w nim swoją ocenę oraz motywy leżące u podstaw podjętego rozstrzygnięcia. Podkreślenia wymaga, że bez prawidłowego uzasadnienia decyzji strona nie ma możliwości obrony swoich słusznych interesów. Przede wszystkim przyjęcie błędnego kryterium uzasadniającego ubieganie się przez studenta o stypendium socjalne spowodowało, że organy administracyjne nie ustaliły okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, przez co naruszyły przepis art. 7 k.p.a. ustanawiający ogólną zasadę postępowania administracyjnego - zasadę prawdy obiektywnej, z której to zasady wynika obowiązek organów administracyjnych podejmowania wszelkich środków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. W przedmiotowej sprawie organy administracyjne nie ustaliły okoliczności, od których uzależniona została możliwość ubiegania się o przyznanie stypendium socjalnego. A mianowicie nie zażądały od skarżącej, która, jak wynika z akt, jest rozwiedziona, ma 44 lata, nie ma nikogo na utrzymaniu, nie pracuje, na podstawie ust. 8 art. 179 Ustawy opinii jednostki w systemie pomocy społecznej odpowiedzialnej za ustalenie sytuacji dochodowej i majątkowej osób i rodzin. Przepis ust. 8 został dodany do art. 179 Ustawy nowelizacją z dnia 18 marca 2011r. i tym samym uczelnie uzyskały z dniem 1 października 2011r. nowe narzędzie służące do ustalania sytuacji materialnej studenta w przypadku wątpliwości dotyczących zasadności przyznania stypendium ze środków budżetowych. Z wnioskiem o wydanie takiej opinii winien oczywiście wystąpić student jeśli komisja stypendialna zażąda uzupełnienia dokumentów w tym zakresie. Należy dodać, że w razie złożenia wniosku w tym zakresie przez organ jednostka pomocy społecznej może odmówić jej wydania powołując się na konieczność ochrony danych osobowych. Sporządza ona taką opinię na podstawie dowodów zgromadzonych podczas postępowań prowadzonych przez tę jednostkę, to jest w przypadku gdy rodzina lub osoba jest beneficjentem pomocy społecznej, albo ubiegała się o pomoc ale jej nie otrzymała. Nie ma jednak w tym przypadku potrzeby przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego w celu ustalenia sytuacji majątkowej i dochodowej na potrzeby przyznania studentowi stypendium socjalnego. Odmowa wydania tej opinii nie może być podstawą decyzji o nieprzyznaniu stypendium socjalnego. Organy nie zbadały także czy obowiązek alimentacyjny rodziny wobec niej został ustalony przez sąd (na przykład w przypadku niepełnosprawności), czy ustawowy obowiązek alimentacyjny rodziców trwa zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym. Wobec powyższego Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 179 ust. 1 w zw. z ust. 2 i 8 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, i przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 15 i art. 107 § 3 k.p.a., które to naruszenia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organy winny przede wszystkim zbadać czy skarżąca spełnia przesłanki konieczne do uzyskania stypendium na podstawie zgromadzonej dokumentacji, którą winna złożyć – na wezwanie organu – skarżąca. W przypadku uznania, że skarżąca nie spełnia niezbędnych przesłanek samodzielności finansowej - ustalą czy możliwe jest ustalenie wysokości dochodu jej rodziny z uwzględnieniem kryteriów wymienionych w art. 179 ust. 4 i 5. Dopiero zaś po prawidłowym ustaleniu tego dochodu, z uwzględnieniem jednego z wymienionych wyżej sposobów, ocenią, na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego czy jej sytuacja majątkowa i dochodowa pozwala na przyznanie stypendium socjalnego i czy ewentualnie uzyskany przez skarżącą dochód nie przekracza kryterium dochodowego określonego na podstawie Regulaminu UAM. Swoje stanowisko w sprawie umotywują zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Uznając, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji nie odpowiadają prawu z przyczyn wyżej wskazanych, należało skargę uwzględnić i orzec o uchyleniu tych decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. O kosztach zastępstwa procesowego przyznanego z urzędu orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.