IV SA/Po 547/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak Sędzia WSA Monika Świerczak (spr.) Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 września 2021 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości Zaskarżoną decyzją z dnia [...] kwietnia 2021r. [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze ( zwane dalej "Kolegium" lub "Organ II instancji) po rozparzeniu odwołania M. S. ( zwanej dalej "Skarżącą") w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką M. G. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z dnia [...] marca 2021r. Nr. [...] działający z upoważnienia Burmistrza Miasta S. Dyrektor Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej odmówił M. S., przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką M. G.. W uzasadnieniu organ wskazał, że wymagająca opieki M. G. orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności w K. z dnia [...] stycznia 2021 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności. Z orzeczenia wynika, ze niepełnosprawności nie da się ustalić, a ustalony stopień datuje się od [...] grudnia 2020 r. Orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane do dnia [...] stycznia 2023 r. M. S. w oświadczeniu złożonym pod odpowiedzialnością karną wskazała, że opiekuje się córką, która wymaga całodobowej opieki i zaspokajaniu potrzeb bytowych. Stan zdrowia wymagającej opieki jest bardzo poważny (choruje na nowotwór układu pokarmowego, zaburzenia układu oddechowego i krążenia). Wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim oraz ma małoletnią córkę którą opiekuje się naprzemiennie M. S. oraz mąż wymagającej opieki S. G.. Mąż M. G. jak wynikało z wywiadu środowiskowego, jest głównym żywicielem rodziny, pracuje w systemie 4 zmianowym i nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną, okresowo pomaga w sprawowaniu opieki nad małoletnią córką stron, którą także przejęła M. S.. Jednakże jak ustalono, jest zdrowy i nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Organ I instancji odmówił przyznania świadczenia z uwagi na ziszczenie się negatywnych przesłanek wskazanych w art. 17 ust. 1 b pkt 1-2 oraz 17 ust.5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych w postaci: niemożliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności oraz ustalenie, że osoba wymagająca opieki pozostaje z w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021r. [...] w wyniku rozpatrzenia odwołania skarżącej Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzje organu I instancji. W uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium wskazało, że niepodważalnym w niniejszej sprawie jest fakt, że na skarżącej jako osobie będącej matką M. G. ciąży obowiązek alimentacyjny wobec córki, a tym samym przy wystąpieniu innych niezbędnych przesłanek , może być ona uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednak jak zaznaczył organ II instancji, to jednak małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy, a dopiero w sytuacji, gdy małżonek nie może pomocy sprawować z uwagi na legitymowanie się znacznym stopniem niepełnosprawności, obowiązek ten obciąża rodziców. Zastosowanie ma tu więc zasada pierwszeństwa, od której jedynym odstępstwem, mającym znaczenie dla przedmiotowej sprawy jest zapis art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit a w/w ustawy, mówiący, iż z prawa ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wyłączony jest małżonek chorego legitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dopiero w warunkach zaistnienia w/w przesłanki, prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wstępnym chorego, w niniejszej sprawie skarżącej (por. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 23 maja 2012r. syg. akt II SA/Bd 311/12). Nadto Kolegium wskazało, iż odnosząc się do przytoczonego przez skarżącą wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r. P 27/2007, orzekł on o niekonstytucyjności art. 17 ust 1 ustawy tylko w zakresie, w jakim przepis ten uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym, opiekującym się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Trybunał nie stwierdził niekonstytucyjności art.17 ust.5 pkt.2 lit. a, wyłączającego z grona podmiotów uprawnionych, osoby sprawujące opiekę nad niepełnosprawnym pozostającym w związku małżeńskim. Skargę na powyższą decyzje wniosła M. S., wskazując na naruszenie przepisów prawa materialnego mający wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniu skargi wskazała, że wprawdzie w rodzinie są osoby zobowiązane w bliższej kolejności takie jak mąż córki wymagającej opieki S. G., jednakże pracuje on zawodowo i to na nim spoczywa utrzymanie niepełnosprawnej żony i dziecka. Nadto nie może zrezygnować z pracy, ponieważ jego wynagrodzenie znacząco przekracza świadczenie pielęgnacyjne. Uznała, że dzięki swojemu wsparciu może pomóc córce w chwili obecnej jaki i w dalszej perspektywie ponieważ jest w pełni dyspozycyjna czasowo i nie podejmuje pracy. Wobec powyższego skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przyznanie świadczenia względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wnosząc o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2315), zwanej dalej "p.p.s.a." wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Przy czym wskazać należy, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami i powołaną podstawą prawną. Wskazać należy, że sąd rozpoznał przedmiotową sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs? ust. 3 ustawy z dnia 02 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.) zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV z dnia 22 lipca 2021r. Strony zostały poinformowane o powyższym trybie rozpoznania sprawy oraz złożenia w terminie 7 dni ewentualnych wniosków dowodowych lub twierdzeń, które mogłyby być złożone lub podniesione na rozprawie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020, poz. 111 t.j – dalej jako: "u.ś.r.") oraz ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021., poz. 735 – dalej jako: "K.p.a."). W rozpoznawanej sprawie, przedmiotem sądowej kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2021r. Nr- [...], utrzymująca w mocy decyzję o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W pierwszej kolejności, zauważyć należy, że wydana w sprawie decyzja organu I instancji zawiera szerszy katalog przyczyn uzasadniających odmowę skarżącej przyznania świadczenia. Z uzasadnienia decyzji organu II instancji wynika natomiast, że organ ten uwzględnił część zarzutów odwołania i utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy powołując się tylko na okoliczność, że inna osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Tylko więc ta okoliczność podlega badaniu przez Sąd. Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 z późn. zm.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1)matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w ustępie 5 pkt 2 ww. artykułu, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Artykuł 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza zatem przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Podkreślić przy tym należy, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia, to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Przy czym nie można pomijać, że w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61 oraz art. 130 K.r.o Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w tym przypadku matce na niepełnosprawną córkę, gdy ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Jako przykład można podać wniosek o świadczenie pielęgnacyjne składany przez córkę (syna) na matkę, w sytuacji gdy zarówno matka, jak i ojciec legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. Anna Kawecka [w:] Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz do art. 17, red. Katarzyna Małysa-Sulińska. LEX 2015). Nie powinno zatem budzić wątpliwości, że pozostawanie córki skarżącej M. G. w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej K.r.o.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślenia wymaga, że nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 K.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 K.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności Ani organ, ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Wobec powyższego Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. p.p.s.a. skargę oddalił o czym orzeczono w sentencji.