IV SA/Po 570/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Popowska Sędziowie WSA Maciej Dybowski (spr.) WSA Izabela Kucznerowicz Protokolant st. sekr. sąd. Monika Zaporowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 14 maja 2009 r. sprawy ze skargi L. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej 1. oddala skargę; 2. zasądza na rzecz adwokat J. N. od Skarbu Państwa - Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu kwotę 240 (dwieście czterdzieści) zł podwyższoną o kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa i 80/100) zł stawki podatku od towarów i usług przewidzianej dla tego rodzaju czynności – łącznie 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa 80/100) zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. /-/I. Kucznerowicz /-/B. Popowska /-/M. Dybowski WSA/wyr.1-sentencja wyroku Pismem z dnia [...] marca 2008 r. (data wpływu do organu administracji: [...] marca 2008 r.) adresowanym do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (dalej MOPS), L. S. zwrócił się o umorzenie kwot "zasiłku alimentacyjnego", jaki MOPS wypłacił Jego konkubinom. Prośbę uzasadnił odbywaniem kary pozbawienia wolności do roku 2017 r. oraz ciężką sytuacją materialną (k. 5 akt administracyjnych). Decyzją z dnia [...] maja 2008 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej Kolegium) uchyliło w całości odmowną decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania organowi I instancji. W uzasadnieniu napisano, że w myśl art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. 86/05/732, zm. 164/05/1366- dalej ustawa o zaliczce alimentacyjnej bądź uzal) dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości zaliczek wypłaconych osobie uprawnionej, powiększonej o 5%. Organ właściwy wierzyciela może umorzyć należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, a także wierzyciela z tytułu nienależnie pobranej zaliczki, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną tych osób. Kolegium uznało, biorąc pod uwagę nowe okoliczności faktyczne podniesione przez Stronę w odwołaniu a dotyczące stanu zdrowia Strony, że istnieje potrzeba uzupełnienia materiału dowodowego (k. 10, 16 akt administracyjnych). Decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] sierpnia 2008 r.) działająca z upoważnienia Prezydenta Miasta [...], na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. 98/00/1071 ze zm.- dalej kpa), art. 9a, art. 12 ust. 1, art. 16 ustawy o zaliczce alimentacyjnej, rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 02 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. 105/05/881 ze zm.) odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych: J. B. na syna S. B. oraz J. L. na synów: D. L. i D. L. W uzasadnieniu napisano, że stan zadłużenia Strony z tytułu wypłaty zaliczki alimentacyjnej na dzień [...] lipca 2008 r. wynosi 30.082,50 zł. Strona jest zdolna do pracy. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] marca 2007 r. wydanym na wniosek Strony uznał, że dłużnik alimentacyjny był częściowo niezdolny do pracy do marca 2008 r. Następnie komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] maja 2007 r. uznała, że Strona jest zdolna do pracy. Zatem Strona może podjąć zatrudnienie w trakcie odbywania długoterminowej kary pozbawienia wolności i co za tym idzie, spłacać zaległości z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Nadto Wierzycielki mają nadal ustalone prawomocnymi decyzjami prawo do zaliczek alimentacyjnych na rzecz dzieci. Tym samym zadłużenie Strony wynikające z wypłacanych zaliczek alimentacyjnych cały czas narasta i nie można uznać tego zadłużenia za zakończone (k. 23 akt administracyjnych). W odwołaniu od decyzji Strona napisała, że ciężka sytuacja materialna nie pozwala spłacać długu. Choćby Strona podjęła pracę w zakładzie karnym, nie starczyłoby to na spłatę długu bieżącego, gdyż mogłaby zarobić tylko 450 zł miesięcznie. W zakładzie karnym Strona przebywa od 6 lat, przez ten cały czas nie pracowała, nie ma możliwości podjąć pracy oraz nie posiada żadnego majątku (k. 27 akt administracyjnych). Decyzją z dnia [...] września 2008 r. nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] września 2008 r.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 16 uzal, utrzymało w mocy decyzję z dnia [...] sierpnia 2008 r. W uzasadnieniu napisano, że stan faktyczny sprawy nie budzi wątpliwości. Treść art. 16 uzal wskazuje na dwie kwestie, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy: umorzenie takiego długu ma charakter wyjątkowy oraz, że może mieć zastosowanie jedynie w szczególnie uzasadnionych okolicznościach, zwłaszcza w okolicznościach niezależnych od dłużnika. Decyzja w tym przedmiocie jest decyzją opartą na uznaniu administracyjnym. To wierzyciel decyduje, czy umorzyć dłużnikowi należności. W sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności – nie stanowi ich fakt przebywania w zakładzie karnym i to przy zachowaniu zdolności zarobkowych, które mogą być wykorzystane zarówno w czasie odbywania kary jak i po jej ukończeniu (k. 33-34 akt administracyjnych). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Skarżący napisał, że przebywa na oddziale typu zamkniętego, w związku z czym wykluczone jest podjęcie jakiejkolwiek odpłatnej pracy. W toku postępowania nie zostały przesłuchane osoby orientujące się w sytuacji materialnej i życiowej Skarżącego tj. członkowie rodziny i pracownicy Aresztu Śledczego. Zaniechano również przesłuchania Skarżącego. Skarżący nie kieruje wniosków o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych aby uniknąć obowiązku alimentacyjnego. Wręcz przeciwnie, Skarżący gotowy jest płacić alimenty na rzecz swych dzieci, gdy tylko podejmie płatną pracę. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, powtarzając argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 3 § 1 i art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 153/02/1270 ze zm.- dalej ppsa) sądowa kontrola decyzji administracyjnej polega wyłącznie na ocenie jej legalności, tj. zgodności z przepisami prawa materialnego i procedury administracyjnej w danym postępowaniu. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów wydanych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 ppsa). Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowi, obowiązująca do dnia 01 października 2008 r. ustawa o zaliczce alimentacyjnej. Zgodnie z art. 16 uzal, organ właściwy wierzyciela może umorzyć należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, a także wierzyciela z tytułu nienależnie pobranej zaliczki, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną tych osób. Decyzje podejmowane na podstawie w/w przepisu mają charakter uznaniowy, o czym przesądza użyty zwrot: "organ właściwy wierzyciela może umorzyć". Powyższy przepis formułuje uprawnienie dla właściwego organu do umarzania należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, które to rozstrzygnięcie ma charakter uznaniowy i jest uzależnione od stwierdzenia przez organ właściwy przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym. Oznacza to, że w gestii organu jest odmowa albo przychylenie się do wniosku strony. Kontroli Sądu podlegają takie kwestie, jak wyjaśnienie i wzięcie pod uwagę wszystkich istotnych okoliczności sprawy, czy ustalony stan faktyczny został oceniony zgodnie z przepisami prawa materialnego, czy ustalenie tego stanu pozostaje w zgodności z wynikami postępowania dowodowego. Jest to więc kontrola prawidłowości postępowania poprzedzającego wydanie decyzji i jego zgodności z art. 7, art. 10 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, a w szczególności z treścią art. 107 § 1 i 3 kpa, gdyż uznanie administracyjne nakłada na organ administracji szczególny obowiązek uzasadnienie swego stanowiska, przy uwzględnieniu zasad doświadczenia życiowego i logiki. Wojewódzki Sąd Administracyjny podziela ustalenia faktyczne organów obu instancji, czyniąc je integralną częścią swych ustaleń. W niniejszej sprawie organy obu instancji prawidłowo dokonały ustaleń faktycznych i trafnie rozważyły przesłanki umorzenia należności. Z zebranego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego wynika, że Skarżący odbywa karę pozbawienia wolności od dnia [...] 2002 r. Ustalony termin końca kary przypada na dzień [...] 2017 r. W okresie pozbawienia wolności Skarżący nie był zatrudniony odpłatnie na podstawie skierowania do pracy, aktualnie brak możliwości podjęcia pracy przez Skarżącego (zaświadczenia administracji Aresztu Śledczego, k. 7-8 akt administracyjnych). Przebywa na oddziale zamkniętym, nie ma majątku, a swą sytuację majątkową określa jako ciężką (k. 27-27v). Skarżący podkreśla swe schorzenia psychiczne i uważa, że wymaga leczenia psychiatrycznego (k. 12-13). Z wniosku wynika, że skarżący jest ojcem czwórki dzieci (k. 5). W ocenie Sądu organy administracji postąpiły trafnie zwracając się do ZUS o udostępnienie danych dotyczących Skarżącego. Komisja Lekarska ZUS w swym orzeczeniu z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] (nr akt [...]) nie stwierdziła niezdolności do pracy. To, czy Skarżący faktycznie jest zatrudniony i czy aktualnie istnieje możliwość podjęcia pracy przez Skarżącego, jest kwestią wtórną. Nie można zapominać o charakterze zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 128 w zw. z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. 9/64/59 ze zm.) w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny. Wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i jako takie zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi winny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Skład orzekający w pełni podziela pogląd wyrażony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 17 grudnia 2008 r. - IV SA/Po 150/08 (dostępny na stronie internetowej NSA), że umorzenie na podstawie art. 16 uzal, winno mieć miejsce tylko wówczas gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek zaliczek alimentacyjnych. Okolicznością taką nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż stanowi ona efekt zabronionych działań zobowiązanego. Za wyjątkową nie może być bowiem uznana sytuacja będąca efektem zawinionych działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji. W przeciwnym wypadku naganne działania dłużnika, sprzeczne z normami prawa karnego, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych, uprzednio spełnianych na koszt podatnika. Racjonalny prawodawca w art. 16 uzal ograniczył możliwość umorzenia należności w stosunku do rozwiązań przyjętych w art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz.U. 139/06/992 ze zm.), odstępując od odesłania w art. 18 ust. 2 uzal. Tak wskazany wyjątek nie może podlegać wykładni rozszerzającej. Należy podkreślić, że w niniejszej sprawie to Państwo obciążyło podatników ciężarem częściowego comiesięcznego utrzymywania dzieci Skarżącego. Skarżący ma obowiązek wydatkowane kwoty zwrócić. W żadnym wypadku zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przejmowanie w całości kosztów utrzymania dzieci z barków rodziców tychże dzieci, na barki podatników. Wskazują na to właśnie poszczególne rozwiązania ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej mające zwiększyć ściągalność zaliczek alimentacyjnych od dłużników. W szczególności należą doń: nałożenie na dłużnika alimentacyjnego obowiązku zwrotu organowi właściwego wierzyciela należności w wysokości zaliczek wypłaconych osobie uprawnionej, powiększonej o 5 % (art. 12 ust. 1 uzal); określenie skutków prawnych czynności materialno-technicznej przekazania komornikowi decyzji przyznającej zaliczkę (art. 12 ust. 4-6 i art. 13 uzal) oraz możliwość wystąpienia z wnioskiem o zatrzymanie prawa jazdy dłużnika alimentacyjnego (art. 5 uzal; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 28 września 2007 r. – IV SA/Po 447/07). Podobne rozwiązania prawne doprowadziły w Szwecji do ponad 99 % ściągalności wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (art. 106 § 4 ppsa). Zastosowanie art. 16 uzal ma charakter uznaniowy, a organy nie przekroczyły granic tego uznania. Przepis ten odwołuje się ogólnie do m.in., sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. W ocenie Sądu sytuacja dochodowa Skarżącego została wywołana Jego zawinionym działaniem. Trafnie organy administracji wskazały, że to, iż Skarżący aktualnie nie pracuje, nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia w późniejszym czasie – czy to w zakładzie karnym, czy na wolności. Okres pobytu Skarżącego w zakładzie karnym może ulec skróceniu – w szczególności może on – po spełnieniu wymogów ustawowych – skorzystać z przerwy w karze, warunkowego przedterminowego zwolnienia, aktu łaski czy np. amnestii. Nie sposób nadto wykluczyć, że majątek Skarżącego wzrośnie (np. w drodze darowizny, spadkobrania etc.). W ocenie Sądu organy zasadnie uznały, że Skarżący nie może skorzystać z przywileju umorzenia kwot alimentacyjnych płaconych zamiast Skarżącego na koszt podatników. Stanowisko takie należy uznać za prawidłowe. Nadto za prawidłowe należy uznać twierdzenie, iż Skarżący nie jest niezdolny do pracy w ogóle, a zatem w przyszłości będzie miał możliwość spłacania zadłużenia. Nie można jako okoliczności dającej podstawę do umorzenia zadłużenia alimentacyjnego traktować tego, że z uwagi na swą karalność Skarżący będzie miał, Jego zdaniem, zamkniętą drogę do zatrudnienia. Zarówno ten argument jak i inne argumenty skargi nie są trafne. Wbrew poglądom skargi, art. 86 kpa nie nakłada obowiązku przesłuchania strony. Przeciwnie, przepis ten zezwala, pomocniczo, na przesłuchanie strony, jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Tymczasem zebrane w sprawie dowody, w tym dowody z dokumentów urzędowych, wystarczyły do wydania decyzji, aczkolwiek są to decyzje dla Skarżącego niekorzystne. Brak było podstaw do przesłuchania w charakterze świadków innych osób – w tym "osób orientujących się w sytuacji materialnej i życiowej", skoro sytuacja ta została wykazana dokumentami – w tym urzędowymi. Nie ma więc racji Pełnomocnik Skarżącego w piśmie uzupełniającym skargę (k. 51-56 akt sądowych), zarzucając organom nie wyjaśnienie sprawy w wystarczający sposób. W świetle wyżej przytaczanych poglądów o obiektywnych czynnikach, nie pozwalających na wywiązanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego, a na które zobowiązany nie ma wpływu, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, czy aktualny brak możliwości podjęcia pracy przez Skarżącego wynika z braku kwalifikacji, czy też z braku ofert pracy. Skarżący jest przede wszystkim rodzicem i winien dołożyć wszelkich starań, by uczynić zadość obowiązkom alimentacyjnym. Umarzanie należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych byłoby niczym nieuzasadnionym przerzucaniem na wszystkich podatników obowiązku utrzymania dzieci Skarżącego. Obecnie wszystkie koszty utrzymania i leczenia Skarżącego pokrywają podatnicy. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ppsa orzekł jak w sentencji. O kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 ppsa i § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. 163/02/1348 ze zm.). /-/ I. Kucznerowicz /-/ B. Popowska /-/ M. Dybowski mb