IV SA/Po 774/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Radzicka Sędziowie WSA Donata Starosta (spr.) WSA Tomasz Grossmann Protokolant st.sekr.sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 lutego 2016 r. sprawy ze skargi M.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia świadczenia wypłaconego z funduszu alimentacyjnego za świadczenia nienależnie pobrane 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] marca 2015 r. znak [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne. Decyzją z dnia [...] marca 2015r. nr [...] Prezydent Miasta P. na podstawie art. 2 pkt 7 lit. d, art. 12, art. 23 ust. 1, ust. 5, ust. 6 i ust. 7, art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2012 r. poz. 1228 z późn. zm. zwanej dalej jako "u.p.o.u.a.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm. zwanej dalej jako "k.p.a") ustalił, że kwota [...] zł pobrana przez M.R. (zwaną dalej jako "Skarżąca") tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego na rzecz N.T. w okresie od [...] grudnia 2013 r. do [...] grudnia 2013 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. Odsetki naliczone na dzień sporządzenia decyzji organu ustalił na kwotę [...] zł. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] przyznano Skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz N.T. w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od [...] października 2013 r. do [...] września 2014 r. Organ wyjaśnił również, że w dniu [...] lutego 2015r. do [...] Centrum Świadczeń wpłynęło pismo Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym P. w P. informujące, że w dniu [...] grudnia 2013 r. Skarżącą otrzymała kwotę [...] zł tytułem alimentów na rzecz N.T.. W dalszej części uzasadnienia organ wyjaśnił co zgodnie z art. 2 pkt 3 u.p.o.u.a. rozumie się przez nienależnie pobrane świadczenie. Organ przytoczył też treść art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. Zaznaczył, że Skarżąca została pouczona o warunkach uprawniających do świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego oraz o wynikającym z art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mogących mieć wpływ na prawo do jego otrzymania. Organ podkreślił, że od chwili podjęcia pierwszej wypłaty z funduszu alimentacyjnego, dług alimentacyjny staje się długiem wobec organu, który przyznał świadczenie z funduszu. Ponieważ na mocy decyzji z dnia [...] października 2014 r. Skarżąca jest uprawniona do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, zgodnie |z art. 23 ust. 5 u.p.o.u.a. kwota [...] zł będzie podlegać potrąceniu z aktualnie przyznanych świadczeń. W odwołaniu Skarżąca wyjaśniła, że po otrzymaniu pieniędzy skontaktowała się z kancelarią komorniczą i uzyskała informację, że pieniądze zostały przelane na rzecz zaległości. Uważa, że wypłacona kwota powinna zostać zaliczona na rzecz zaległych alimentów. Ponadto wniosła o umorzenie odsetek w kwocie [...] zł ponieważ nie została wcześniej poinformowana o konieczności zwrotu tej kwoty. Skarżąca stwierdziła, że z uwagi na trudną sytuację finansową nie jest w stanie oddać przedmiotowej kwoty. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z dnia [...] lipca 2015r. nr [...] na podstawie art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 2 pkt 7 lit. d w związku z art. 28, art. 23 ust. 1 i 5, art. 25 u.p.o.u.a. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wyjaśniło, ze zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. świadczeniem nienależnie pobranym jest m.in. świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Kolegium przytoczyło również treść art. 28 ust. 1 oraz 23 ust. 1 u.p.o.u.a. Kolegium wskazało, że Skarżąca otrzymywała świadczenie z funduszu alimentacyjnego oraz otrzymała środki wyegzekwowane przez komornika od dłużnika alimentacyjnego. Ziściły się zatem zdaniem Kolegium okoliczności, o których mowa w art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. mające wpływ na uprawnienia wynikające z decyzji o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Kolegium zaznaczyło również, że ewentualne umorzenie nienależnie pobranych świadczeń może nastąpić w drodze odrębnego postępowania, w oparciu art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu M. R. podniosła, że została wprowadzona w błąd przez komornika prowadzącego sprawę. Zaznaczyła, że przedmiotowa kwota została w całości przeznaczona na potrzeby córki. Wyjaśniła, że miesięcznie zarabia ok. [...] zł i nie jest w stanie zwrócić kwoty [...] zł plus odsetki w kwocie [...] zł., mąż w dalszym ciągu przebywa na zwolnieniu rehabilitacyjnym i o trzymuje z ZUS-u wynagrodzenie, które jest obciążone przez komornika. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r. poz. 270 - zwanej dalej jako "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Stosownie do art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1647), kontrola dokonywana przez sądy administracyjne sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy szczególne nie stanowią inaczej. Ewentualne stwierdzenie uchybień w działaniu administracji publicznej obliguje sąd od uchylenia decyzji, stwierdzenia jej nieważności, bądź też stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa (art. 145 ust. 1 p.p.s.a.). Sąd administracyjny, kontrolując działalność administracji publicznej, pozostaje zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. związany granicami sprawy, a nie granicami skargi. Przedmiotem sądowej kontroli w niniejszym postępowaniu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lipca 2015r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] ustalającą, że kwota [...] zł pobrana przez Skarżącą tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego na rzecz N.T. w okresie od [...] grudnia 2013 r. do [...] grudnia 2013 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. Bezspornym w niniejszej sprawie pozostaje, że decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] przyznano Skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz córki N.T. w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od [...] października 2013 r. do [...] września 2014 r. Poza sporem pozostaje również okoliczność, że w dniu [...] grudnia 2013 r. Skarżącą otrzymała od komornika kwotę [...] zł tytułem alimentów na rzecz N.T.. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 23 ust. 1 u.p.o.u.d.a., który przewiduje, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Z kolei zgodnie z art. 2 pkt 7 d u.p.o.u.d.a. przez nienależnie pobrane świadczenie należy rozumieć m.in. świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Organy rozpatrujące niniejszą sprawę uznały, że skoro w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego Skarżąca otrzymała od komornika środki wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego, to ziściły się przesłanki uznania świadczenia wypłaconego w okresie od [...] grudnia 2013 r. do [...] grudnia 2013 r. jako świadczenia nienależnie pobranego. Z takim rozstrzygnięciem nie sposób się zgodzić. W ocenie Sądu w wyniku dokonania błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.d.a. w sposób nieuzasadniony uznały, iż przedmiotowe świadczenie powinno zostać uznane jako nienależnie pobrane. Treść przywołanych powyżej przepisów wskazuje, że ustawodawca wiąże obowiązek zwrotu "nienależnie pobranego świadczenia", a nie "świadczenia nienależnego". Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji jak również poprzedzającej ją decyzji organu I instancji nie wynika, aby ta okoliczność była przedmiotem rozważań organów rozpatrujących niniejszą sprawę. Rozróżnienie obydwu pojęć ma tymczasem zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. W orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę na błędne utożsamianie pojęcia "świadczenia nienależnego" i "świadczenia nienależnie pobranego". Jak trafnie zauważył tutejszy Sad w wyroku z dnia 15 kwietnia 2015r. sygn. akt IV SA/Po 1270/14 (dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, w skrócie: "CBOSA") "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że się ono jemu nie należy. Wspomniane rozróżnienie pojęć, przyjęte zostało w orzecznictwie sądów administracyjnych na tle instytucji zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (zob. np. wyroki NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09, z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, z dnia z 4 października 2011 r. sygn. akt I OSK 762/11, CBOSA), upowszechniło się także na gruncie, podobnej pod względem konstrukcyjnym i funkcjonalnym, regulacji "zwrotowej" z ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (zob. np.: wyroki WSA w Poznaniu z 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10, z dnia 5 grudnia 2012 r. sygn. akt IV SA/Po 1020/12, z dnia 25 lipca 2013 r. sygn. akt II SA/Po 589/13, CBOSA). Tym samym dla oceny czy świadczenie może zostać uznane za nienależnie pobrane nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że Skarżąca w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego otrzymała od komornika środki wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego oraz, że została pouczona o obowiązku organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zasadnicze znaczenie ma bowiem ustalenie jakie były intencje Skarżącej, a tego organy rozpatrujące niniejszą sprawę nie uczyniły. Lakoniczne uzasadnienie zaskarżonej decyzji sprowadza się jedynie do stwierdzenia, że Skarżąca została pouczona w zakresie definicji nienależnie pobranego świadczenia oraz, że w sprawie ziściły się przesłanki z art. 2 pkt 7 lit d u.p.o.u.d.a. Takie uzasadnienie decyzji wskazuje, że organ ograniczył się do oceny zaistnienia obiektywnych przesłanek uznania świadczenia za nienależne. Tymczasem rolą organu było dokonanie oceny czy Skarżąca była świadoma, że kwota wypłacona przez komornika jej nie przysługuje. Godzi się zauważyć, że w związku z wydaniem decyzji o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego dług alimentacyjny staje się długiem organu wypłacającego świadczenie. Jak bowiem wynika, z art. 27 ust. 8 u.p.o.u.d.a. organ właściwy wierzyciela przekazuje komornikowi sądowemu prowadzącemu postępowanie egzekucyjne decyzję przyznającą osobie uprawnionej świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Natomiast zgodnie z art. 27 ust. 9 u.p.o.u.d.a. w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. W sytuacji przyznania osobie uprawnionej do alimentów świadczenia z funduszu alimentacyjnego obowiązkiem komornika jest wiec przekazywanie organowi wypłacającemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego wyegzekwowanej od dłużnika alimentacyjnego kwoty zaliczonej na poczet alimentów. W okolicznościach niniejszej sprawy zauważyć trzeba, że kwota uznana przez organ za świadczenie nienależnie pobrane została przekazana Skarżącej przez komornika, pomimo ciążącego na komorniku obowiązku przekazania tej kwoty organowi wypłacającemu świadczenie. Oceniając działanie Skarżącej organ winien mieć na uwadze, że Skarżąca przyjmując tą kwotę zrobiła to w zaufaniu do działań funkcjonariusza publicznego jakim jest komornik. Powyższa okoliczność powinna zostać dostrzeżona przez Kolegium bowiem Skarżąca w treści odwołania podniosła, iż zwracała się do komornika celem wyjaśnienia zaistniałej sytuacji i uzyskała odpowiedź potwierdzającą prawidłowość dokonanej wpłaty. Ocena czy wypłacona osobie uprawnionej do alimentów kwota może zostać uznana za świadczenie nienależnie pobrane za każdym razem musi być dokonywana z uwzględnieniem specyficznych okoliczności konkretnej sprawy. W ocenie Sądu konsekwencją dokonania przez organy rozpatrujące niniejszą sprawę błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.d.a. było ograniczenie się do stwierdzenia zaistnienia obiektywnej okoliczności, iż wypłacone świadczenie jest nienależne. Jak jednak został już to wskazane przez Sąd należało rozróżnić pojęcie "świadczenia nienależnego" od użytego przez ustawodawcę w art. 2 pkt 7 oraz art. 23 ust. 1 u.p.o.u.d.a. pojęcia i "świadczenia nienależnie pobranego". Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika aby organy dokonały oceny świadomości Skarżącej w zakresie nieprzysługującego jej świadczenia. W ocenie Sądu całokształt materiału dowodowego zebranego w sprawie nie pozwalał organom na uznanie, że Skarżąca działała w złej wierze, mając świadomość, że świadczenie się jej nie należy. Zasadnicze znaczenie dla oceny działania Skarżącej musiała mieć okoliczność, że zwróciła się ona do komornika w celu wyjaśnienia zaistniałej sytuacji i uzyskała zapewnienie o prawidłowej wypłacie spornej kwoty. Sąd uznał, że materiał dowodowy zebrany przez organy prowadzące postępowanie pozował na jednoznaczne stwierdzenie braku podstaw do uznania świadczenia jako nienależnie pobranego. Z tego też powodu zaistniała konieczność uchylenia decyzji organów obydwu instancji oraz umorzenia postępowania administracyjnego. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a p.p.s.a orzekł w pkt 1 wyroku o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] marca 2015r. Stwierdzając brak podstaw do uznania świadczenia jako nienależnie pobranego Sąd w pkt 2 wyroku na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postępowanie administracyjne.