IV SA/Po 954/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Miładowski Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska (spr.) As. sąd. Izabela Kucznerowicz Protokolant sekr. sąd. Monika Zaporowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 11 października 2006 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz W. S. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych /-/I.Kucznerowicz /-/P.Miładowski /-/E.Kręcichwost-Durchowska KP Sygn. akt IV SA / Po 954 / 05 UZASADNIENIE Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej jako: KUdSKiOR) decyzją z dnia [...]r. nr [...]na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c i art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jednolity: Dz. U. z 2002, nr 42, poz. 371 ze zm. - dalej jako: ustawa o kombatantach) odmówił przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu osadzenia w hitlerowskim obozie przesiedleńczym W. S.. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, iż po analizie przedłożonych przez Stronę dokumentów należy uznać, że Wnioskodawca nie przedstawił dostatecznych dowodów, iż zachodzą w Jego sprawie przesłanki art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy. W szczególności nie uznano za wiarygodne przedstawionych przez Stronę zeznań świadków, gdyż jeden z nich opuścił obóz przejściowy dwa miesiące przed urodzeniem się strony, a drugi nie wykazał swojego pobytu w ww. obozie, dlatego nie sposób przyjąć, że świadkowie zapamiętali stronę. W. S. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej przyznania mu uprawnień kombatanckich z tytułu osadzenia wraz z rodzicami A. i F. S., siostrą Z. S. oraz dziadkiem W. S. w hitlerowskim obozie przesiedleńczym. Powyższy wniosek uzasadnił tym, iż on i jego rodzina byli wysiedleni przez Niemców z własnego gospodarstwa rolnego z K. B., a fakt ten potwierdzają świadkowie, którzy mieszkali w K. B. przed wojną w bliskim sąsiedztwie, są starsi od odwołującego się i pamiętają powrót i losy rodziny S.. Jako kolejny argument, W. S. podał opracowanie "Dzieje K.- Część I Monografia", z której wyraźnie wynika, że jego ojciec był wywieziony z własnego gospodarstwa rolnego z K. B. przez Niemców do obozu przejściowego w Łodzi, a opisy te oparte są na materiałach źródłowych- zbiorach dokumentów oraz zeznaniach licznych świadków tego zdarzenia żyjących w tamtych czasach. Z kolei, jako dowód na pobytu w obozie, a później przesiedlenie do miejscowości B., gmina Gościeradów, powiat Kraśnik, woj. L., Wnioskodawca podał akty zgonu swojej siostry Z. mającej zaledwie 4 lata oraz dziadka W. S., którzy zmarli z wycieńczenia z powodu pobytu w obozie, a później przymusowej pracy mojej matki u Niemca, która nie mogła zająć się chorą córką i dziadkiem. Do opisywanego wniosku, .W. M.i dołączył także swoją ankietę skierowaną do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych, z której wynika, iż w czasie okupacji przebywałem w Lubelskim i w Niemczech. Decyzją z dnia z dnia [...]r., nr [...] na podstawie art.127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, KUdSKiOR orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji własnej. W uzasadnieniu, organ stwierdził, iż we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona nie wskazała, aby w przedmiotowej sprawie zaistniały jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne i prawne uzasadniające uchylenie decyzji własnej, a po ponownym rozpoznaniu sprawy, biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego- KUdSKiOR uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Organ dodał, iż w jego ocenie, oświadczenia świadków w kwestii pobytu strony w obozie przesiedleńczym należy uznać za niewiarygodne. Organ nadmienił, iż po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego w sprawie, należy podkreślić, że Archiwum Państwowe w Łodzi poinformowało, iż w aktach Centrali Przesiedleńczej w P., Oddział w Łodzi z lat 1939- 1945 i na listach osób i rodzin wysiedlonych z byłego powiatu K.nie odnaleziono zarówno miejscowości K. Bi., jak i nazwiska strony, natomiast IPN Oddział w P. przy piśmie z dnia [...]lipca 2005 r. przesłał uwierzytelnione kopie ankiet dotyczących wysiedlenia miejscowości K. B. i z powyższych dokumentów wynika, iż wysiedlenie mieszkańców powyższej miejscowości miało miejsce w latach 1939- 1940, a na załączonej liście osób wysiedlonych nie figuruje nazwisko strony. Na koniec, KUdSKiOR stwierdził, że nie kwestionuje okoliczności wysiedlenia strony, jednak podkreśla, iż okoliczność ta nie stanowi tytułu do przyznania uprawnień kombatanckich. Na powyższą decyzję W. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, prosząc o ponowne przeanalizowanie wszystkich faktów i pozytywne rozpatrzenie swojego "odwołania". W uzasadnieniu skargi, skarżący powtórzył swoje dotychczasowe argumenty zawarte w uzasadnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a dodatkowo stwierdził, iż twierdzenia KUdSKiOR są dla niego krzywdzące, gdyż oprócz zeznań świadków, które są dla niego w pełni wiarygodne, przedłożył wiarygodny i udokumentowany historycznie dowód w postaci "Dziejów K.", gdzie opisano akcję wysiedleńczo-osadniczą w K. B., obejmującą okres od grudnia 1939 r. do stycznia 1940 r., a na stronie 214, poz. 6 widnieje nazwisko ojca skarżącego jako wysiedlonego z rodzina. Skarżący stwierdził także, że akta Centrali Przesiedleńczej w P., Oddział w Łodzi z lat 1939- 1945 zachowały się szczątkowo i nie zawierają wszystkich nazwisk. W odpowiedzi na skargę, KUdSKiOR w całości podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi, dodatkowo wskazując, iż dokumenty, na które powołuje się skarżący, potwierdzają wyłącznie okoliczności wysiedlenia jego rodziny, a nie jego samego. Na rozprawie, w dniu 11 października 2006 r., Skarżący wnosił i wywodził jak w skardze. Dodatkowo wskazał, iż świadek M. był w rzeczywistości wywieziony w 1941 r. i z nim Skarżący był wysiedlony jednej nocy, zaś świadek K.współpracował z Niemcami, "ale był w porządku, bo tuż przed wysiedleniem wszystkich uprzedzał". Skarżący stwierdził, że przez Łódź byli wysiedleni właściciele gospodarstw rolnych, a na ich miejsce byli osiedleni Niemcy i wie o tym cała wieś, zaś świadek K. mówił, że może nawet przysięgnąć o tym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadną. W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, mająca obecnie umocowanie i określone granice w przepisach art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej jako: ppsa). Zgodnie z tą zasadą, Sąd administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, zawartą w skardze argumentacją, ale zobowiązany jest do oceny praworządności zachowań organów administracji w danej sprawie. Granice rozpoznania skargi przez Sąd są z jednej strony wyznaczone przez kryterium legalności działań organów w konkretnej i zaskarżonej sprawie, a z drugiej strony przez zakaz pogarszania sytuacji prawnej Skarżącego. Organ w uzasadnieniu decyzji z dnia [...]r. stwierdza, że "dokumenty archiwalne nie potwierdzają faktu wysiedlenia mieszkańców miejscowości K.B. w 1941 r. za pośrednictwem obozu przesiedleńczego w Łodzi". Choć KUdSKiOR skorzystał z zasobów Archiwów Państwowych i IPN i one w istocie posłużyły dla dokonania owych ustaleń, organ administracji publicznej nie sięgnął do innych dostępnych źródeł, a tym samym naruszył jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego, jaką jest wynikająca z art. 7 kpa zasada prawdy obiektywnej. Artykuł 7 kpa wymaga mianowicie, by w toku postępowania organy administracji publicznej stały na straży praworządności i podejmowały wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, zaś za dowolne należy traktować ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Ten zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2001 r., I SA 1768 / 99, LEX nr 54171). Należy także wskazać, iż w myśl dyspozycji zawartej w art. 106 § 4 ppsa, Sąd administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony, a do postępowania dowodowego, o którym mowa w ww. § 4, stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 1964 r., nr 43, poz. 296 ze zm. - dalej jako: kpc)- art. 106 § 5 ppsa. Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 228 § 1 kpc, art. 77 § 4 kpa) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym- te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków (por. m. in.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 1993 r., WRN 8 / 93, OSNKW 93 / 7- 8 / 49; OSP 94 / 6 / 117 z glosą J. Tylmana; WPP 94 / 2 / 101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 96 / 4 / 67 z omówieniem J. Gudowskiego). Z najnowszej i najpełniejszej monografii traktującej o wysiedleniach ludności polskiej z Wielkopolski (Maria Rutowska "Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939- 41", Instytut Zachodni 2003 r.) wynika, że od wiosny 1940 r., wszystkich wysiedlonych Polaków z Kraju Warty kierowano bezpośrednio do kilku obozów przesiedleńczych, utworzonych w Łodzi, które przetrwały do końca okupacji. Przykładowo, w obozie przy ul. K., do połowy marca 1941 r., osiedlano przeważnie Polaków z całego obszaru Kraju Warty i stąd wywożono ich do Generalnego Gubernatorstwa; w jednym z największych obozów w Konstantynowie k. Ł. osadzano wraz z całymi rodzinami głównie rolników wysiedlonych z przedwojennego woj. P. (op. cit., s. 33- 34, 209). W trakcie realizacji drugiego planu krótkofalowego ( od dnia [...].marca 1940 r. do dnia [...].stycznia 1941 r.) wzrosła sprawność niemieckiego aparatu represji- w tym okresie do Łodzi w ciągu tygodnia przyjeżdżało 4- 6 pociągów z wysiedlonymi, a z Łodzi wysłano- w sierpniu [...]., a w październiku 1940 r. 10 transportów. We wrześniu i październiku 1940 r. akcje wywózek do Generalnego Gubernatorstwa objęły cały obszar Kraju Warty ( M. Rutowska, op. cit., s. 210, 214). Z uwagi na upływ czasu od tych wydarzeń, w przypadkach, których nie zachowały się listy poszczególnych transportów, coraz rzadziej można korzystać z dowodów bezpośrednich. Sądowi z urzędu (w tym- przykładowo- ze sprawy IV SA / Po [...].) znana jest prawidłowa praktyka KUdSKiOR, że zwraca się do właściwych organów gmin i właściwych Oddziałów IPN bądź Archiwów Państwowych, o nadesłanie dowodów pośrednich (w tym ankiet Biur dowodów osobistych zainteresowanych lub ich rodziców- dla ustalenia miejsca wysiedlenia w czasie okupacji; ksiąg meldunkowych- z adnotacją o dniu wysiedlenia w okresie okupacji z adresu sprzed 1 września 1939 r.; o dacie przejęcia danego gospodarstwa rolnego przez niemieckiego osiedleńca na podstawie decyzji władz okupacyjnych; o dacie przeprowadzanej akcji wysiedleńczej Polaków z danej miejscowości). W niniejszej sprawie KUdSKiOR w niewystarczającym stopniu, z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 kpa taki wywiad przeprowadził, choć służyć on mógł ustaleniu faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd stoi także na stanowisku, iż negatywna ocena zeznań świadków wskazanych przez Skarżącego (jako świadków pośrednich) była przedwczesna. Dopiero zeznania szczegółowo uzupełnione mogły podlegać ocenie organu orzekającego. Analiza akt administracyjnych wskazuje, że KUdSKiOR nie podjął wszystkich kroków celem zbadania okoliczności dotyczących znajomości między rodziną Skarżącego a świadkami czy ich rodzinami, mimo wskazywania na te relacje przez Skarżącego. KUdSKiOR nie ustalił czy ich rodziny znały się przed wysiedleniem, czy poznały się w czasie transportu, czy w obozie, chociaż już z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i ze skargi wynika, że rodziny te miały ze sobą kontakt przed wojną. W ocenie Sądu badającego niniejszą sprawę, brak ustaleń w tej materii w obliczu braku przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków i ewentualnie zeznań strony (art. 75 § 1, art. 86 kpa) - uznać należy za nieprawidłowe. Organ nie zrobił nic, aby zweryfikować twierdzenia świadków i Skarżącego, poprzestał na stwierdzeniu, że należy im odmówić wiarygodności. Takie postępowanie jest w oczywisty sposób sprzeczne z dyrektywami prowadzenia postępowania dowodowego, w szczególności z obowiązującą w postępowaniu administracyjnym zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 kpa). Zdaniem Sądu, dla oceny stwierdzonych w postępowaniu okoliczności znaczenie będzie miała kwestia, czy instytucje, które udzielają informacji na temat Skarżącego, są w posiadaniu kompletnych dokumentów, gdyby tak bowiem nie było, brak dokumentów dotyczących Skarżącego nie stanowiłby przesądzającego dowodu (uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia [...]. marca 2005 r. - IV SA / Po [...].- niepublikowanego, który to pogląd Sąd w niniejszym składzie podziela). Na to wskazywał tez Skarżący w swojej skardze. Należy także nadmienić, iż KUdSKiOR przed wydaniem zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, nie pouczył Wnioskodawcy o możliwości zgłaszania wniosków dowodowych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw będących przedmiotem niniejszego postępowania (art. 9 kpa), jak i o treści art. 10 § 1 i art. 73 § 1 kpa. Gdyby organ czuwał nad tym, by strona nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielił jej niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 kpa), być może skarżący mógłby zgłosić przed KUdSKiOR nowe dowody w sprawie (bo tylko on może owe dowody przeprowadzić- art. 7 i art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 106 § 3 ppsa). Ponownie rozpatrując sprawę KUdSKiOR winien więc przeprowadzić postępowanie dowodowe, które realizować będzie wszystkie obowiązujące w tym zakresie przepisy kpa. Organ winien przeprowadzić dowód z zeznań świadków S. K. i J. M. a nadto zeznań Skarżącego. W szczególności, przedmiotem badania winna się stać kwestia czasu, na który datuje się znajomość między rodzinami Skarżącego a rodzinami świadków oraz problem stanu dokumentacji będącej w posiadaniu właściwych instytucji. Istotnych dokumentów organ może poszukiwać w publikacjach źródłowych (w szczególności w Biuletynie Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce- nr XII / 1960 i XXI / 1970; Documenta Occupationis, t. VIII, Poznań 1969 r.; w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie- w szczególności w zespole Akta Der Chef der Sicherheistpolizei und des SD-Umwandererzentralstelle Posen; sygn. 210; czy we właściwym Urzędzie Gminy, gdzie na podstawie ksiąg meldunkowych obejmujących lata przedwojenne i II wojny światowej oraz dokumentacji podatkowej ustalić często można co do dnia, dzień wysiedlania poszczególnych rodzin). W takim stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ppsa orzekł, jak w pkt. 1 sentencji wyroku. Sąd nie orzekł o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w trybie art. 152 ppsa, gdyż zaskarżoną decyzją nie przyznano żadnych uprawnień, które podlegałyby wykonaniu. O kosztach orzeczono w oparciu o przepis art. 200 ppsa. /-/ P. Miładowski /-/ E. Kręcichwost-Durchowska /-/ I Kucznerowicz KP