I SA/Rz 521/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Piotr Popek po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. B. na postanowienie referendarza sądowego z dnia 21 września 2018 r. I SA/Rz 521/18 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie określenia przybliżonej kwoty zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za I kwartał 2014 r. p o s t a n a w i a utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Skarżąca A. B. wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi. Uzasadniając zgłoszone żądanie podała, że jest osobą schorowaną, leczy się psychiatrycznie. Jej obecna sytuacja materialna jest trudna. Mąż wnioskodawczyni prowadzi działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochód miesięczny od 1000 do 2000 zł. Wnioskodawczyni zaś pobiera zasiłek macierzyński i świadczenie wychowawcze w łącznej wysokości 1900 zł. Na utrzymaniu posiadają troje dzieci; mieszkają u teściów. Wnioskodawczyni wskazała, że do zobowiązań i stałych wydatków należą: spłata pożyczki w kwocie 4 000 zł, opłaty za media w wysokości 225 zł, koszty leczenia w kwocie 150 zł, koszty ubezpieczenia 50 zł. Dodatkowo szkoła, ubrania i żywność to wydatek na poziomie 200 zł, natomiast resztę finansują teściowie. Nie posiadają żadnego majątku, ani oszczędności. W odpowiedzi na wezwanie do złożenia dodatkowego oświadczenia wnioskodawczyni wyjaśniła, że jej mąż pracuje na budowie, posiadają dwa samochody (Seat Alhambra z 2005 r. w Ford Transit z 2005 r.). Otrzymują wsparcie od teściów w wysokości ok. 1 500 zł. Przeciętne wydatki związane z utrzymaniem dzieci to kwota 500 zł. Wnioskodawczyni do pisma przedłożyła kopie zeznań podatkowych za 2017 r. oraz deklaracji VAT-7K męża za 2 kwartały, wyciąg z rachunków bankowych, kopie wybranych rachunków mających dowodzić ponoszone opłaty związane z zajmowanym lokalem. Postanowieniem z dnia 21 września 2018 r. I SA/Rz 521/18 referendarz sądowy odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Referendarz sądowy wyjaśnił, że w jego ocenie wnioskodawczyni nie wykazała przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, dalej: P.p.s.a.). Zdaniem referendarza sądowego analiza danych przedstawionych przez wnioskodawczynię dowodzi, że zdolności płatnicze rodziny pozwalają Skarżącej poryć koszty postępowania związane z jej udziałem w sprawie, bez uszczerbku w podstawowym utrzymaniu. Wyjaśnił, że zadeklarowane przez wnioskodawczynię wydatki są relatywnie niewielkie, nie uwzględniając należności z tytułu raty pożyczki, które nie została przez nich osobiście uregulowana. Referendarz sądowy uzasadniał dalej, że wnioskodawczyni nie udzieliła pełnej odpowiedzi na wezwanie – nie przedłożyła dowodów poniesionych opłat związanych z utrzymaniem mieszkania za 3 minione okresy płatności, czym uchybiła obowiązkowi określonemu w art. 255 P.p.s.a. Przedstawione zaś szczątkowe informacje w tym zakresie, budzą wątpliwości co do posiadanych nieruchomości. Dodatkowo przedłożony przez wnioskodawczynię wyciąg z rachunku bankowego męża z 13 września 2018 r. nie zawiera jakichkolwiek pozycji i nie można na jego podstawie ustalić, czy został wygenerowany za żądany okres. Powyższe uniemożliwia weryfikację deklarowanego miesięcznego dochodu osiąganego przez niego z prowadzonej działalności gospodarczej. We wniesionym sprzeciwie Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia oraz przyznanie jej prawa pomocy. Wydanemu postanowieniu zarzuciła naruszenie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że nie zdołała ona wykazać braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. W ocenie Skarżącej wydane orzeczenie jest błędne i nie zasługuje na uznanie, ponieważ nie uwzględnia ono jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wyjaśniła, że w złożonym oświadczeniu szczegółowo opisała jej sytuację materialną, która w jej ocenie uzasadnia przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dodała, że żyje skromnie i oszczędnie, oraz że z trudem udaje jej się samodzielnie pokryć bieżące wydatki, które są zmienne. Skarżący skonstatowała, że nie może pozwolić sobie na uiszczenie wpisu od skargi w kwocie 500 zł bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Art. 260 § 1 i 2 P.p.s.a. stanowi, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe, bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, referendarz sądowy – na podstawie art. 255 p.p.s.a. – ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się (por. postanowienie z 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, publ. cbosa), że stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, publ. cbosa). Wbrew zarzutom Skarżącej, instytucja zwolnienia od kosztów sadowych jest sformalizowana i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego (art. 199 P.p.s.a.). Zdaniem Sądu, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że Skarżąca nie wykazała spełnienia przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Analizując złożone przez wnioskodawczynię oświadczenia oraz dokumenty należy stwierdzić, że nie są one pełne i precyzyjne, co skutkuje niemożliwością dokonania rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez nią kosztów sądowych. Z informacji przedstawionych we wniosku wynika, że łączny miesięczny dochód Skarżącej wynosi około 4 400 – 5 400 zł netto, natomiast miesięczne wydatki rodziny kształtują się na poziomie około 1 125 zł (bez uwzględniania raty pożyczki, która nie została przez nich uregulowana). Wnioskodawczyni, wezwana do udokumentowania wydatków, przedłożyła jedynie szczątkowe informacje w tym zakresie. Dodatkowo z przedłożonych dokumentów, w szczególności wyciąg z rachunku bankowego męża nie pozwala zweryfikować deklarowanego dochodu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. W ocenie Sądu, brak jest przejrzystości w podanych przez Skarżącą danych odnoszących się do wysokości oraz źródeł uzyskiwanego miesięcznego dochodu. W sytuacji więc, gdy Skarżąca składa wyjaśnienia i dokumenty w sposób wybiórczy, mało precyzyjny, to musi się liczyć z negatywną oceną swojego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Sądu, referendarz sądowy zasadnie uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Stanowisko takie podziela również Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu, który w wyroku z dnia 16 października 2012 r. w sprawie Piętka przeciwko Polsce (skarga nr 34216/07) wskazał, że od stron ubiegających się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się dołożenia staranności i współpracy z sądem. W szczególności, kiedy prowadzone postępowanie o zwolnienie od kosztów dotyczy przedstawienia sądowi, w zakreślonym terminie, dowodów dotyczących sytuacji finansowej strony, niezłożenie wymaganych wyjaśnień w zakreślonym terminie oznacza brak podstaw do przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. Podniesione wyżej okoliczności przemawiają za odmową przyznania Skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi, bowiem Skarżącą nie wykazała w sposób wyczerpujący, że nie jest w stanie zgromadzić środków celem uiszczenia wpisu od skargi. W ocenie Sądu oświadczenie Skarżącej należało uznać za budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej obecnie się znajduje. Podkreślenia wymaga fakt, że to do Skarżącej, jako osoby zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy, należało wykazanie, że zachodzą wobec niej ustawowe przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tych okolicznościach nie sposób przyznać Skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym i tym samym pośrednio przerzucić cały ciężar poniesienia kosztów sądowych na innych współobywateli. Przerzucenie całego ciężaru poniesienia kosztów sądowych na budżet państwa w tej sytuacji stanowiło by naruszenie art. 84 Konstytucji RP. Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia bowiem zasadę powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13). Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 246§ 1 pkt 2 i art. 260 § 1 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.