I SA/Rz 830/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Jarosław Szaro Sędzia WSA Grzegorz Panek / spr. / Asesor WSA Jacek Boratyn po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 lutego 2018 r. sprawy ze skargi Prezesa Zarządu [...] na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego oddala skargę. Przedmiotem skargi Prezesa Zarządu A. w W. jest postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] października 2017 r. nr [...], którym utrzymano w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. W. z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] obciążające go - jako wierzyciela, kosztami postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec B. Z. na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] z dnia [...] listopada 2016 r. Z przedstawionego przez organy stanu faktycznego wynika, że Prezes Zarządu PFRON w dniu 28 listopada 2016 r. wystawił tytuł wykonawczy, którym objęto należność dochodzoną od B. Z. z tytułu dofinansowania do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych za okres od kwietnia do sierpnia 2013 r. Tytuł ten, wraz z wnioskiem o przeprowadzenie egzekucji, przekazano Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w S. W. Organ ten, jako organ egzekucyjny, zawiadomieniem z dnia 3 stycznia 2017 r. podjął próbę zajęcia prawa majątkowego, stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego w Banku BGŻ BNP Paribas S.A. Odpis tytułu wykonawczego wraz z zawiadomieniem o zajęciu doręczono zobowiązanej w dniu 10 stycznia 2017 r., zaś dłużnik zajętej wierzytelności odebrał je 3 stycznia 2017 r. W odpowiedzi bank poinformował organ egzekucyjny o niemożności zrealizowania zajęcia z powodu nieprowadzenia rachunku na rzecz zobowiązanej. Skutecznego zajęcia rachunku bankowego (wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego) dokonano natomiast na podstawie zawiadomienia z dnia 7 lutego 2017 r. w mBanku S.A. Jednak mBank S.A. w piśmie z 8 lutego 2017 r. poinformował organ egzekucyjny, że na rachunku zobowiązanej nie ma środków pieniężnych. Mając zatem na uwadze, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2017 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. W. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone do majątku B. Z. Następnie, działając na podstawie art. 64c § 6a pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2016 r. poz. 599 ze zm. - dalej określanej skrótem: "u.p.e.a."), zawiadomił wierzyciela o wysokości kosztów egzekucyjnych, a na jego żądanie wydał w tym przedmiocie postanowienie z dnia [...] lipca 2017 r. obciążające wierzyciela - Prezesa Zarządu PFRON, kosztami postępowania egzekucyjnego w łącznej kwocie 654,70 zł (opłata manipulacyjna 108,20 zł oraz opłata za zajęcie wierzytelności pieniężnej z rachunku bankowego 546,50 zł). Powołując się na art. 64 § 1 i art. 64c § 1 u.p.e.a. organ odwoławczy stwierdził, że organ egzekucyjny pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty, które stanowią koszty egzekucyjne. Co do zasady obciążają one zobowiązanego, ale jeżeli nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego, to pokrywa je wierzyciel, stosownie do art. 64c § 4 u.p.e.a. Postępowanie egzekucyjne zostało umorzone z powodu jego bezskuteczności, a zatem jego koszty musiał ponieść wierzyciel. Odnosząc się do stanowiska wierzyciela, że na rachunku bankowym zobowiązanej nie było żadnej kwoty, a zatem nie doszło do zajęcia żadnej wierzytelności z rachunku bankowego, organ odwoławczy stwierdził, że zaproponowane rozumienie przepisów u.p.e.a. nie mogło zostać uwzględnione. Zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego jest skuteczne od chwili doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu do czasu zapłacenia egzekwowanej kwoty, a w sytuacji, gdy w chwili zajęcia na rachunku nie ma dostatecznych środków na zaspokojenie egzekwowanej należności, zakres zajęcia obejmuje także kwoty, które zostaną wpłacone na rachunek bankowy także po jego zajęciu. W celu skutecznego zajęcia rachunku bankowego, nie jest wymagane rzeczywiste zajęcie w jego wyniku chociaż minimalnej kwoty pieniędzy. Przyjęcie odmiennego stanowiska jest trudne do zaakceptowania, ponieważ organ egzekucyjny dokonujący zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego nie jest w stanie dokonać weryfikacji, czy zobowiązany na zajmowanym rachunku posiada środki pieniężne. Przepisy 80 § 1, 2 i 3 u.p.e.a. nie uzależniają zaś skuteczności zastosowania środka egzekucyjnego od wysokości środków pieniężnych zgromadzonych na zajętym rachunku bankowym. Przesłanką, od której uzależniona jest skuteczność zajęcia, jest tylko doręczenie stosownego zawiadomienia o zajęciu do banku - dłużnika zajętej wierzytelności oraz do zobowiązanego. Wymagań tych w toku postępowania dopełniono. W skardze Prezes Zarządu PFRON, domagając się uchylenia wydanych w sprawie postanowień obciążających go kosztami postępowania egzekucyjnego oraz orzeczenia o kosztach postępowania sądowego, zarzucił naruszenie przez organy przepisów art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 u.p.e.a. oraz art. 138 § 1 w zw. z art. 144 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez ich zastosowanie w sytuacji, kiedy wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. SK.31/14 uznane zostały za niezgodne z Konstytucją. Zaskarżone postanowienia zostały zaś wydane po dniu opublikowania wyroku Trybunału. Powołane przepisy nie określają maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, a w sprawie nie zajęto wierzytelności z rachunku bankowego, lecz "pusty" rachunek, na którym nie było żadnych środków. Wysokość kosztów egzekucji nie powinna zaś pozostawać w oderwaniu od stopnia efektywności egzekucji. Czynności organu egzekucyjnego nie przyniosły tymczasem żadnych efektów. W odpowiedzi Dyrektor Izby Administracji Skarbowej wniósł o jej odrzucenie bądź oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), określanej dalej jako - "p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem i nie jest przy tym - co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Złożona w niniejszej sprawie skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym stosownie do obowiązującego, od dnia 15 sierpnia 2015 r., nowego brzmienia przepisu art. 119 pkt 3 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy stronie zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie. Przedmiotem postępowania jest ocena legalności postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej, który utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. W. ustalającego wierzycielowi Prezesowi Zarządu A. wysokość kosztów egzekucyjnych, naliczonych w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego na łączną kwotę 654,70 zł. Podstawą naliczenia kosztów za czynności egzekucyjne oraz opłaty manipulacyjnej stanowił przepis art. 64 § 1 pkt 4, oraz art. 64 § 6 u.p.e.a. Strona zarzuca naruszenie wskazanych przepisów przez ich niewłaściwe zastosowanie w związku z uznaniem ich za niezgodne z Konstytucją RP przez Trybunał Konstytucyjny, który wyrokiem z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14 uznał, że art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz art. 64 § 6 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określają maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne i opłaty manipulacyjnej jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wskazanego wyroku (pkt 4.3. uzasadnienia) wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. W tym sposobie określania wysokości danin publicznych, uwzględniając obiektywny wymiar danej opłaty, co do zasady nie bierze się pod uwagę sytuacji indywidualnego podmiotu, który te opłaty uiszcza. Stawki stosunkowe są obciążeniem proporcjonalnym do wysokości konkretnej kwoty podlegającej egzekucji. Tak określona wysokość opłaty egzekucyjnej może nie być w pełni adekwatna do nakładu pracy organu egzekucyjnego i stopnia skuteczności jego działań w konkretnej egzekucji. Jest to jednak sytuacja konstytucyjnie dopuszczalna. W tym zakresie ustawodawca ma bowiem znaczną swobodę regulacyjną. Z samej też istoty opłat wynika, że nie zawsze wiążą się one z ekwiwalentnym świadczeniem podmiotu publicznego. Swoboda ustawodawcy, jak wyjaśnił Trybunał, określania wysokości opłat nie jest jednak nieograniczona. Problematyka wysokości opłat w egzekucji jest bowiem nierozerwalnie związana z zapewnieniem właściwej równowagi między interesem państwa, polegającym na otrzymaniu zwrotu wydatków za przeprowadzone postępowanie egzekucyjne, a ochroną podmiotów przed nadmiernym fiskalizmem państwa. Bez wątpienia wysokość i zasady pobierania tych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić finansowanie aparatu egzekucyjnego. Funkcja fiskalna opłat w egzekucji powinna polegać na uzyskaniu częściowego przynajmniej zwrotu kosztów funkcjonowania tego aparatu. Istotne jest jednak zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za których podjęcie opłaty te zostały naliczone. W przeciwnym razie rola tych opłat sprowadza się do swoistej kary z tytułu niewykonania określnego obowiązku, co jest niespójne z podstawowym celem postępowania egzekucyjnego, za który należy uznać wykonanie przez dłużnika ciążącego na nim obowiązku. Trybunał stwierdził, że brak określenia górnej granicy opłaty, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach (w wypadku należności o znacznej wartości) następuje całkowite wręcz zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy podmiotu obciążonego kosztami stają się jedynie sankcją pieniężną. Mechanizm ustalania opłaty stosunkowej z wyznaczoną górną jej granicą chroni przed tego typu sytuacjami. Wartość wyznaczona kwotowo zakreśla bowiem maksymalny pułap opłaty i dzięki temu limituje kwotę określoną procentowo przed jej nadmierną wysokością. Trybunał wskazał także, że brak określenia górnej granicy przedmiotowych opłat powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. W ujęciu materialnym stają się więc obciążeniem podatkowym. Regulacje zawarte w zaskarżonych normach prawnych są nieadekwatne do podstawowego celu postępowania egzekucyjnego. Ze względu na brak określenia maksymalnych wysokości opłaty wymienionej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, opłaty te realizują w nadmiernym stopniu funkcję represyjną. W pkt 5 uzasadnienia wyroku Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił skutki tego wyroku i wskazał, że dla właściwej jego realizacji w rozpatrzonej sprawie konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego, określić nie tylko maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, o której mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a., ale także maksymalną wysokość innych opłat egzekucyjnych, przeciwko którym można wysunąć zarzuty podobne do rozpatrzonych w niniejszej sprawie. Przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wyeliminował zatem z porządku prawnego przepisów art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. i art. 64 § 6 u.p.e.a. w całości. W konsekwencji, co do zasady istnieje nadal podstawa prawna do orzekania o wysokości kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a., z zastosowaniem procentowego sposobu obliczania opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej i opłaty manipulacyjnej w odniesieniu do kwoty egzekwowanych należności. Wyrok ten zmienił jednakże normatywną treść tych przepisów, derogując je w zakresie, w jakim nie określają maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne oraz maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej. Dopóki zatem ustawodawca w uwzględnieniu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie określi maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej, opłaty manipulacyjnej, i wysokości innych opłat egzekucyjnych, organy stosujące prawo muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych, aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego obowiązuje, został ogłoszony i opublikowany. Zawarte w jego uzasadnieniu wywody nakazują kierować się przy stosowaniu przepisów uznanych za niekonstytucyjne w zakresie, w jakim nie określają maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej i opłaty manipulacyjnej, tymi przepisami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, które Trybunał powołał jako wzorzec konstytucyjności. Odnosząc powyższe uwagi do rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że obciążając wierzyciela kosztami egzekucyjnymi na które składa się opłata za zajęcie rachunku bankowego oraz opłata manipulacyjna organ wprawdzie w żaden sposób nie odniósł się kwestii adekwatności wysokości ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny, poniesionego nakładu pracy przy egzekwowaniu należności, nie rozważył, czy została zachowana racjonalna zależność między ustaloną wysokością opłat a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone, tak aby opłaty nie stały się swoistą sankcją pieniężną. Organ pominął zatem te argumenty, które zadecydowały o niekonstytucyjności zastosowanych przepisów. Jeżeli jednak uwzględnić czasochłonność, stopień skomplikowania podejmowanych czynności, konieczny nakład pracy organu egzekucyjnego, w zestawieniu z wysokością ustalonych kosztów to nawet brak skuteczności podjętych czynności, nie może budzić wątpliwości, że ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach u.p.e.a. przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji. Nie zachodzi zatem w tym przypadku, wada konstrukcyjna regulacji wynikająca z braku zależności pomiędzy poborem opłat a skutecznością prowadzonej egzekucji, prowadząca - co trzeba zdecydowanie podkreślić - tylko w niektórych sytuacjach do generowania wysokich kosztów egzekucyjnych, przy jednoczesnym braku realizacji, chociażby w części, dochodzonego obowiązku pieniężnego na co wskazywał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 marca 2017 r. sygn. akt II FSK 579/15 (dostępny www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnośnie zaś zarzutu dotyczącego błędnego uznania przez organ, że zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego na którym brak jakichkolwiek środków pieniężnych stanowi zajęcie wierzytelności pieniężnej także należy uznać, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Podkreślenia wymaga, że w rozpoznawanej sprawie doszło do skutecznego zastosowania środka egzekucyjnego - zajęcia rachunku bankowego zobowiązanej. Dopełniono bowiem wymogów odnoszących się do zgodnego z przepisami zastosowania tego środka egzekucyjnego. Przeszkody do uznania, że doszło do zastosowania tego środka nie mogło stanowić to, że w tym czasie na tym rachunku nie zostały zdeponowane środki pieniężne stanowiące własność zobowiązanej. Podkreślić tutaj trzeba, odwołując się do przepisu art. 80 § 2 u.p.e.a., że zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia i obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. Niezasadny jest tutaj zarzut, że dla skutecznego zastosowania środka egzekucyjnego wymagane jest rzeczywiste zajęcie w jego wyniku "chociaż jednej złotówki". Taki rozumienie skuteczności zastosowania omawianego środka egzekucyjnego prowadziłoby do nierównego traktowania podmiotów u których doszło do zajęcia "chociaż jednej złotówki" (co rodziłoby określonego rodzaju konsekwencje) i podmiotów u których do takiego zajęcia nie doszło. Nie znajdując podstaw do uchylenia zaskarżonego postanowienia, na mocy art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.