II SA/Rz 1150/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: SWSA Joanna Zdrzałka po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. S. o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi K. D., I. P., K. W. i innych na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2006 r., Nr [...] w przedmiocie ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości - postanawia - odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. M. S. w sprawie o sygn. akt II SA/Rz 1150/06, złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej NSA) wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata, albowiem "nie jest w stanie bez uszczerbku dla utrzymania rodziny bronić swoich interesów własności parceli naftowej w postępowaniu z prywatnym przedsiębiorcą osiągającym blisko 19 miliardów złotych przychodów rocznie." Postanowieniem z dnia 7 stycznia 2010 r., sygn. I OSK 1496/09 Naczelny Sąd Administracyjny przekazał ten wniosek do rozpoznania według właściwości Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnymi w Rzeszowie (dalej WSA). Wnioskiem z dnia 09.02.2010r., złożonym na urzędowym formularzu PPF M. S. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu podał, że ze względu na stan zdrowia od 16 lat przebywa na rencie. Z żoną i córką, która jest bezrobotna, utrzymują się ze skromnych emerytur, a od września 2009 r. żona prowadzi działalność gospodarczą. Stan zdrowia nie pozwala mu na uzyskiwanie dodatkowych dochodów. Z uwagi na niewystarczające dane M. S. został wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia poprzez wyjaśnienie czy członkowie rodziny S. są właścicielami samochodów osobowych, telefonów komórkowych, a jeżeli tak, to jakie są miesięczne koszty utrzymania tych przedmiotów oraz podanie rodzaju działalności gospodarczej prowadzonej przez żonę skarżącego, składników majątkowych wykorzystywanych do prowadzenia tej działalności oraz kwot dochodu uzyskiwanego na tej podstawie w skali miesiąca. Pomimo upływu zakreślonego terminu M. S. nie wykonał ww. wezwania. Postanowieniem z dnia 3 marca 2010 r., sygn. akt II SA/Rz 1150/06, wydanym przez referendarza sądowego odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Na powyższe postanowienie M. S. złożył sprzeciw. Zarzucił, iż referendarz sądowy "pomaga utrudnić obronę jego własności chronionej konstytucyjnie oraz poprzez odmowę przyznania prawa pomocy osłabia możliwość obrony własności działki naftowej przed obcym kapitałem". W uzasadnieniu sprzeciwu odniósł się do zapadłego w sprawie wyroku WSA w Rzeszowie oraz do stanu faktycznego sprawy. Wskazał, iż we wniosku o przyznanie prawa pomocy wykazał i udzielił wyczerpujących wyjaśnień co do stanu majątkowego i rodzinnego. Podniósł, iż w "głównej mierze opiera się na dochodach finansowych pochodzących z renty (obecnie emerytury) z tytułu utraty wzroku. Nie jest kierowcą, nie obsługuje telefonów komórkowych, nie bierze udziału w imprezach sportowych, nie posiada ubezpieczeń społecznych, ponad standardowe świadczenia medyczne, nie korzysta z prywatnej opieki medycznej". Podkreślił, iż "aby nie przekroczyć bariery wykluczenia społecznego żona podjęła próbę świadczenia usług krawieckich." Zarządzeniem z dnia 17.03.2010 r. M. S. został ponownie wezwany do udzielenia dodatkowych informacji w przedmiocie sytuacji majątkowej oraz uzyskiwanych przez niego dochodów, celem wyjaśnienia wątpliwości dotyczących danych zawartych w poprzednich oświadczeniach. W odpowiedzi wnioskodawca wyjaśnił, iż żyje w najbiedniejszym rejonie Unii Europejskiej. Wraz z żoną i córką nie posiadają przedmiotów o wartości ponad 3 000 euro, średnia wysokość stałych wydatków na żywność i ubiór to 2000 złotych miesięcznie. Wskazał, iż z żoną otrzymują emerytury z ZUS’u on bezpośrednio, a żona za pośrednictwem konta bankowego. Posiadane nieruchomości rolne położone są w różnych gminach, nie uzyskuje z nich dochodu i nie otrzymuje dopłat. Wskazał, iż "ze względu na charakter sprawy i zasadę równości – art. 32 Konstytucji RP – przed NSA w Warszawie winien wystąpić profesjonalny przedstawiciel". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Wniosek M. S. o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Sprzeciw został wniesiony z zachowaniem terminu, o jakim mowa w art. art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2002 r. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej P.p.s.a. Stosownie do treści art. 260 P.p.s.a. w przypadku skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na wstępie należy zaznaczyć, iż przedmiotowy wniosek dotyczy zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Zgodnie z art. 245 § 1, § 2 i 3 oraz art. 246 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zastępcy procesowego m. in. adwokata, radcy prawnego (art. 245 § 2), gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie zastępcy prawnego, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja zwolnienia od kosztów jest wyjątkiem od zasady wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. z której wynika, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Takim szczególnym przepisem jest m.in. art. 246 P.p.s.a. Należy podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest instytucją szczególną, mogącą mieć zastosowanie w sytuacjach wyjątkowych. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W doktrynie wyrażono pogląd, iż zwolnienie od opłat sądowych jest odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równomiernego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji i dlatego może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli – (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek –"Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi" – Komentarz, wyd. Zakamycze 2005, str. 594). Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym musi więc odbywać się przy dokładnym rozpatrzeniu sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Inicjatywa dowodowa, zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy "leży" po stronie wnioskodawcy. Strona ubiegająca się o nie, obowiązana jest wykazać, że nie tylko nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także nie ma ich mimo podjęcia wszelkich "kroków" zmierzających do ich zdobycia. Podstawę do przyznania prawa pomocy stanowi oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, składanym na urzędowym formularzy PPF. Jeżeli informacje te są niewystarczające do oceny sytuacji materialnej i życiowej skarżącej Sąd wzywa stronę na podstawie art. 255 P.p.s.a. do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dodatkowych dokumentów odzwierciedlających stan majątkowy. W niniejszej sprawie M. S. złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Po przeanalizowaniu wniosku oraz złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń Sąd uznał, iż zawarte tam informacje nie potwierdzają spełnienia przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w całkowitym zakresie, a sam wnioskodawca nie wykazał w sposób przekonywujący, że spełnia wymogi pozwalające na skorzystanie z prawa pomocy. Na podstawie złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, złożonego na urzędowym formularzu PPF jak i na podstawie dodatkowych oświadczeń Sąd ustalił, iż M. S. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz 26-letnią córką. Na posiadany przez nich majątek składa się dom murowany o pow. 135 m², oraz dom drewniany o pow. 66 m², nieruchomość rolna o pow. 1,52 ha. Źródłem dochodów jest pobierana przez niego emerytura w wysokości 1158, 64 zł oraz emerytura żony w wysokości 1241,54 zł. Wskazał, iż nieruchomość rolna nie przynosi dochodu, nie uzyskuje też dopłat. M. S. wyjaśnił, iż średnie miesięczne wydatki przeznaczane na żywność i ubiór wynoszą ok. 2000 zł miesięcznie. Rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd bierze pod uwagę sytuację majątkową i dochody wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Dokonana analiza oświadczenia, nie uprawnia jednak do stwierdzenia złej sytuacji finansowej wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżący nie wykazał w sposób przekonywujący, że spełnia wymogi pozwalające na skorzystanie ze zwolnienia od kosztów sądowych. Możliwość poniesienia kosztów sądowych bez powodowania uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny wiąże się z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych (żywność, lekarstwa, niezbędne opłaty). Ze wskazanych wyżej informacji wynika, iż łączne dochody skarżącego i jego żony wynoszą około 2400, 18 zł. Tymczasem wnioskodawca podał, iż średnia wysokość wydatków w ciągu miesiąca wynosi około 2000 zł, przy czym wydatki te przeznaczane są na żywność i ubiór. Podkreślenia wymaga fakt, iż tę informację, Sąd uznał za niewiarygodną i złożoną jedynie na użytek postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Podkreślić trzeba, iż po odjęciu ww. kwoty od dochodu skarżącego i jego żony wnioskodawcy na "życie" pozostaje kwota ok. 400 złotych. Zasady doświadczenia życiowego wskazują, iż tak niska kwota nie pozwala na utrzymanie domu i zapłacenie rachunków z tym związanych. Koszty utrzymania domu to wydatki przeznaczane w ciągu miesiąca na opłaty m.in. za prąd, gaz, ewentualne inne rachunki, a koszty utrzymania siebie to wydatki na żywność, bieżące potrzeby. Z powyższego wynika, iż M. S. nie przedstawił Sądowi pełnych i wiarygodnych informacji. Podana kwota 2000 złotych przeznaczona jedynie na żywności ubrania jawi się jako niewspółmiernie wysoka jak na zaspokojenie tyko i wyłącznie tych potrzeb. M. S., pomimo dwukrotnego wezwania, nie przedstawił także Sądowi wyciągu z rachunku bankowego żony oraz oświadczenia o dochodzie z prowadzonej przez jego żonę działalności. Brak tych danych uniemożliwia Sądowi dokonanie oceny sytuacji majątkowej M. S. oraz rozważenia możliwości przyznania prawa pomocy. Nadto wnioskodawca we wniosku złożonym na formularzu PPF wskazuje, iż jest właścicielem nieruchomości rolnej o pow. 1,52 ha, tymczasem w odpowiedzi na wezwanie Sądu dotyczące wskazania sposobu zagospodarowania posiadanej nieruchomości rolnej, uzyskiwanych z niej dochodów, wyjaśnia: "działki położone są w różnych gminach w odległości ok. 20 km." Sąd uznał, iż stan materialny wnioskodawcy, a w zasadzie brak dokładnych informacji w tym zakresie nie pozwala na uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Posiadanie majątku nieruchomego tj. budynku mieszkalnego o pow. 135 m², oraz domu drewnianego o pow. 66 m², nieruchomości rolnej o pow. 1,52 ha. i osiąganego dochodu w wysokości 2400,18 zł oraz dochodu z prowadzonej przez żonę wnioskodawcy działalności, zdaniem Sądu wyklucza możliwości stwierdzenia, że M. S. nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W postanowieniu z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. GZ 146/2004 NSA w Warszawie wskazał, iż "z treści art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy." – publ. w systemie informacji prawniczej LexPolonica nr 375745. Wynika z tego, iż to na M. S. spoczywał obowiązek wykazania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy oraz ujawnienia dochodów osób zamieszkujących z nim. W jego interesie "leżało" przedłożenie wszelkich możliwych dokumentów źródłowych oraz przytoczenie wszelkich okoliczności przemawiających za pozytywnym rozpoznaniem jej wniosku. Jak wyżej wspomniano instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, ma służyć najuboższym to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (zob. H.Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Z pewnością M. S. nie jest osobą ubogą i nieporadną. Wnioskodawca nie wykazał, iż jego sytuacja jest wyjątkowa i uzasadnia ustanowienie profesjonalnej pomocy prawnej. Wynagrodzenie pełnomocnika, co do zasady ustalają same umawiające się strony, stąd każdy, kto ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata winien wykazać, że spełnienie żądań finansowych wybranego pełnomocnika przekracza jego możliwości płatnicze i z tej przyczyny konieczne jest przyznanie prawa pomocy. M. S. w złożonym wniosku powyższych okoliczności nie wykazał. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 245 § 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.