II SA/Rz 1343/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Krystyna Józefczyk Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk WSA Piotr Godlewski /spr./ Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 stycznia 2018 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [....] z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...]. II SA/Rz 1343/17 U z a s a d n i e n i e Przedmiotem skargi S. K. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej: SKO lub Kolegium) z dnia [...] października 2017 r. Nr [...] dotycząca odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z akt administracyjnych sprawy i uzasadnienia tej decyzji wynika, że po rozpatrzeniu wniosku S. K. z dnia [...] lipca 2017 r. Wójt Gminy [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2017 r. Nr [...] – działając na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm., dalej: u.ś.r.) oraz art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257, dalej: K.p.a.) - odmówił jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem W. K. W motywach rozstrzygnięcia wyjaśnił, że W. K. legitymuje się wydanym [...] marca 2011 r. na stałe orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w [....]. W orzeczeniu tym wskazano, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się na 31 stycznia 2011 r. oraz że niepełnosprawność istnieje od 2003 r. Podał także, że żona wyżej wymienionego S. K. spełnia warunek o jakim mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. nie podejmuje zatrudnienia w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem i spełnia przesłankę z pkt 4 tego przepisu. Nie została jednak spełniona przesłanka ust. 1b tego artykułu, gdyż niepełnosprawność męża wnioskodawczyni nie powstała w okresie o jakim mowa w tym przepisie (tj. przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia). Odwołanie od tej Wójta złożyła S. K. podając, że nie zgadza się z wydanym rozstrzygnięciem. Uzasadniając swoje stanowisko wskazała na trudną sytuację materialną. SKO nie uznało odwołania i wymienioną na wstępie decyzją z dnia [...] października 2017 r. – wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1b u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu powołało się na treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowiący komu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne. Wskazało, że S. K. sprawując opiekę nad mężem W. K. legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności mieści się w kręgu osób uprawnionych do tego świadczenia. Podkreśliło jednakże, że świadczenie to przysługuje wyłącznie w przypadku, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, o czym stanowi art. 17 ust. 1b u.ś.r. Z zalegającego w aktach orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że niepełnosprawność W. K. nie powstała przez ukończeniem 18 roku życia, ani do ukończenia 25 roku życia. Powstała ona w 2003 r., zatem w późniejszym wieku niż wskazany w tym przepisie. W tych okolicznościach decyzja organu I instancji jest zgodna z prawem. Skargę na decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie złożyła S. K. wnosząc o jej uchylenie i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem. Powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 dnia października 2014 r. sygn. K 38/13 w którym stwierdzono, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W ocenie skarżącej wydanie decyzji na podstawie niekonstytucyjnego przepisu stanowi podstawę do jej uchylenia. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do art. 145 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności lub niezgodności z prawem, gdy dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 K.p.a. lub innych przepisach. Dokonując w oparciu o wskazane wyżej kryteria kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji jest odmowa przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. U podstaw tej odmowy znalazł się fakt braku spełnienia wymaganego momentu powstania stopnia niepełnosprawności (wg orzeczenia, niepełnosprawność istnieje od 2003 r., zaś znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 31 stycznia 2011 r., kiedy mąż skarżącej urodzony w 1961 r. nie spełniał już kryterium wieku – odpowiednio 18 lub 25 lat). Materialnoprawną podstawę decyzji organu I i II instancji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl ust. 1b tego artykułu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Punkt wyjścia dla prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy stanowi ustalenie, czy przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. miał w niej zastosowanie w świetle przywołanego przez skarżącą treści wyroku TK z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r., poz. 1443). Wyrokiem tym orzeczono, że w zakresie, w jakim powyższy przepis różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W ocenie Sądu, z uwagi na powyższe, stanowisko zajęte przez organy orzekające w przedmiotowej sprawie jest nieprawidłowe. Skoro w wyroku TK we wskazanym zakresie stwierdzona została niezgodność powyższego przepisu z Konstytucją, to okoliczność ta jako rzutująca na sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych nie może zostać pominięta. Przedmiotowy wyrok jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. Wyrok ten nie wywołuje więc skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji w postaci utraty mocy obowiązującej całego zakwestionowanego aktu normatywnego albo jego jednostki redakcyjnej (w niniejszym przypadku całego przepisu art. 17 ust. 1b), a jedynie wywodzonej z danego przepisu określonej normy prawnej. Wyrok TK z dnia 21 października 2014 r. odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób niż wskazane w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Skutkuje to koniecznością takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Dokonując takiej w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy więc stwierdzić, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis ten jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Utracił on jednak przymiot konstytucyjności w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później i względem nich oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie tego świadczenia (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lipca 2017 r. I OSK 1600/16 (LEX nr 2376723), z dnia 14 czerwca 2017 r. I OSK 2920/16 (LEX nr 2326429), z dnia 26 maja 2017 r. I OSK 479/16 (LEX nr 2328756), z dnia 20 kwietnia 2017 r. I OSK 2593/16 (LEX nr 2332965), z dnia 2 marca 2017 r. I OSK 2407/16 (LEX nr 2282068), z dnia 14 grudnia 2016 r. I OSK 1614/16 (LEX nr 2190248). Chociaż Trybunał w uzasadnieniu wydanego wyroku wskazał, że skutkiem jego wejścia w życie nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, w aktualnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b, której niekonstytucyjność została stwierdzona. Trybunał nie skorzystał bowiem z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej derogowanej części przepisu art. 17 ust. 1b (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP), co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata domniemania konstytucyjności przez art. 17 ust. 1b we wskazanym zakresie z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r. Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Dokonując odmiennej wykładni ust. 1b tego artykułu orzekające w sprawie organy administracji wydały rozstrzygnięcia w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną i z naruszeniem art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. W tej sytuacji należało uznać, że wskazana przez organy administracji przyczyna dla których odmówiono przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w rzeczywistości nie zachodziła, w związku z czym zaskarżona decyzja jak i decyzja ją poprzedzająca wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego mającym wpływ na wynik sprawy, tj. w wyniku błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zastosowanie w sprawie tego przepisu w sposób w jaki uczyniły to organy prowadziłoby do niedopuszczalnego ukształtowania sytuacji prawnej skarżącej. Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań. Rozpatrując ponownie wniosek skarżącej organ administracji pierwszej instancji pominie tę część normy art. 17 ust. 1b u.ś.r., którą TK opisanym wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. K 38/13 uznał za niezgodną z Konstytucją. Z opisanych wyżej względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. Sąd orzekł, jak w sentencji wyroku.