II SA/Rz 1406/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krystyna Józefczyk po rozpoznaniu w dniu 13 września 2016 r. w Rzeszowie na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu skarżącej od postanowienia referendarza sądowego z dnia 22 lipca 2016 r. odmawiającego zmiany postanowienia referendarza sądowego z dnia 30 listopada 2015 r. w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi J.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego - postanawia - utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 22 lipca 2016 r. Postanowieniem z dnia 30 listopada 2015 r. referendarz sądowy tut. Sądu w sprawie opisanej w sentencji postanowienia umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia J.W. od kosztów sądowych (pkt I) i odmówił ustanowienia na jej rzecz adwokata (pkt II). Po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącej od tego orzeczenia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 15 grudnia 2015 r. utrzymał je w mocy w zakresie pkt II. Wyrokiem z dnia 25 maja 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę J.W. na opisaną w sentencji decyzję. Po otrzymaniu odpisu wyroku J.W. złożyła sporządzoną osobiście skargę kasacyjną wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Następnie, na wniosku złożonym na urzędowym formularzu wskazała, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe nie uzyskując żadnych dochodów ani wsparcia. Podała, że jej "majątkiem dorobkowym" dysponuje były mąż M.Z. Skarżąca zwróciła uwagę na posiadane zadłużenie alimentacyjne na rzecz córki w kwocie ok. 20 000 zł oraz na bieżące zobowiązania do płacenia alimentów na rzecz byłego męża L.W. w kwocie 200 zł oraz do przekazywania mu co miesiąc kwoty 250 zł tytułem opłat za mieszkanie, zgodnie z zawartą przez nich umową. Wniosek po myśli art. 165 w zw. z art 167a § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej "P.p.s.a.") potraktowano jako wniosek o zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia 30 listopada 2015 r. Postanowieniem z dnia 22 lipca 2016 r. referendarz sądowy odmówił zmiany postanowienia z dnia 30 listopada 2015 r. wskazując, że skarżąca nie wykazała takich zmian okoliczności, które uzasadniałyby zmianę bądź uchylenie dotychczasowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy. Zarówno twierdzenie o braku jakiegokolwiek dochodu, jak i o prowadzeniu samodzielnego gospodarstwa domowego referendarz uznał za niewiarygodne uznając, że okoliczności sprawy, jak też innych wszczętych ze skargi strony wskazują, że faktycznie gospodaruje ona wspólnie z byłym mężem L.W. w jego mieszkaniu. Jako, że przy ocenie sytuacji konkretnej strony w kontekście art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. należy brać pod uwagę nie tylko ewentualny brak środków, ale także to czy strona czyni jakieś kroki zmierzające do polepszenia swojego stanu materialnego referendarz sądowy uwzględnił fakt, że skarżąca nie wskazała, by podejmowała jakieś prace dorywcze celem poprawy swojej sytuacji materialnej oraz nie rozwiązuje kwestii związanych z podziałem majątku dorobkowego, którym wg jej oświadczenia dysponuje były mąż. Ponieważ skarżąca nie wykazała, by w stosunku do sytuacji ocenianej przy rozpatrywaniu poprzedniego wniosku zaistniały zmiany uzasadniające uwzględnienie jej żądania w zakresie ustanowienia adwokata referendarz uznał, że brak było podstaw do uwzględnienia jej wniosku o zmianę postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Służy realizacji zasady dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje z kolei, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści powołanego przepisu wynika ponadto, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione, a zatem to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że zachodzą okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku, tj. że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (post. NSA z 4 kwietnia 2011 r., II FZ 103/11; 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie bada się sytuacji majątkowej skarżącego tylko w granicach jego zdolności zarobkowych, czy możliwości płatniczych, lecz dokonuje się tej oceny na tle sytuacji majątkowej w gospodarstwie domowym skarżącego, a więc bierze się również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. W niniejszej sprawie postanowieniem referendarza sądowego z dnia 30 listopada 2015 r. w pkt 1 umorzono postępowanie w zakresie przyznania skarżącej zwolnienia od kosztów sądowych, a w pkt 2 odmówiono ustanowienia adwokata. Postanowienie to utrzymano w mocy w zakresie objętym sprzeciwem (pkt 2) postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 15 grudnia 2015 r. Wniosek skarżącej dotyczy zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Dlatego też rozstrzygając w jego przedmiocie prawidłowo referendarz zastosował art. 165 P.p.s.a. w zw. z art. 167a § 1 P.p.s.a. Po myśli drugiej z powołanych regulacji do zarządzeń i postanowień referendarza sądowego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zarządzeń przewodniczącego wydziału oraz postanowień sądu. Zgodnie z pierwszym z wymienionych przepisów, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Aby więc możliwa była wskazana w tym unormowaniu modyfikacja orzeczenia, musi dojść do zmiany okoliczności, które stanowiły podstawę podjęcia określonego rozstrzygnięcia. W wypadku prawa pomocy chodzi o takie okoliczności, które odnoszą się do stanu rodzinnego, dochodowego lub majątkowego strony. Przyczyną odmownego załatwienia pierwotnego wniosku o przyznanie prawa pomocy była przede wszystkim budząca wątpliwości sytuacja materialno – bytowa skarżącej. Referendarz sądowy zakwestionował prawdziwość oświadczeń skarżącej, jakoby jako osoba długotrwale bezrobotna nie posiadająca własnych dochodów i żadnego wartościowego majątku mogła utrzymać się wyłącznie ze świadczeń z pomocy społecznej (zasiłku okresowego w kwocie 275 zł i doraźnie przyznawanych zasiłków celowych oraz korzystając w dni robocze z kuchni dla ubogich). Wysokość pozostających do jej dyspozycji środków - jako niewystarczających dla pokrycia podstawowych potrzeb życiowych oraz wspólne zamieszkiwanie z byłym mężem, który nie dochodzi od skarżącej przysługujących mu wierzytelności z tytułu partycypacji w kosztach utrzymania mieszkania, jak uznał referendarz, świadczyła o wspólnym prowadzaniu gospodarstwa domowego wraz z byłym mężem. To z kolei obligowało skarżącą do ujawnienia dochodów i wydatków wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym czego nie uczyniła. Posiadanie majątku dorobkowego którym dysponuje były mąż skarżącej i zupełna bierność skarżącej w zakresie podjęcia czynności zmierzających do jego odzyskania, podobnie jak brak jakichkolwiek działań zmierzających do podjęcia chociażby dorywczej pracy w celu poprawy swojej sytuacji majątkowej, także przemawiały za odmownym załatwieniem wniosku skarżącej. Przywołanie przesłanek, jakimi kierowano się wydając postanowienie o odmowie przyznania wnioskowanego prawa pomocy z dnia 30 listopada 2015 r. jest istotne z tego powodu, że warunkiem zmiany tego postanowienia jest wykazanie, że sytuacja skarżącej uległa zmianie uzasadniającej zmianę ww. postanowienia. Uwzględniając treść powołanych przepisów i okoliczności powołane we wniosku o zmianę postanowienia referendarza z dnia 30 listopada 2015 r. stwierdzić trzeba, że zasadnie referendarz sądowy zaskarżonym postanowieniem oddalił wniosek. Skarżąca nie wykazała bowiem, że jej sytuacja majątkowa, rodzinna i dochodowa uległa zmianie w stosunku do stanu, jaki legł u podstaw wydania tego postanowienia, co uzasadniałoby jego zmianę i przyznanie jej adwokata z urzędu. Zasadnie uznał referendarz, że nadal budzi wątpliwości twierdzenie strony, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe mimo braku, wedle aktualnego oświadczenia, jakiegokolwiek dochodu. Jest to bowiem sytuacja mało prawdopodobna, tym bardziej, że okoliczności niniejszej sprawy oraz innych wszczętych ze skargi J.W. wskazują, że gospodaruje ona wspólnie z byłym mężem w jego mieszkaniu. Taką konkluzję potwierdza oświadczenie strony o nieegzekwowaniu przez L.W. ustalonej między byłymi małżonkami kwoty, w jakiej J.W. ma partycypować w kosztach utrzymania mieszkania w wysokości 250 zł oraz przysługujących mu od skarżącej alimentów w kwocie 250 zł miesięcznie. Z kolei wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego przez oboje małżonków obligowało skarżącą do wyszczególnienia jego dochodów, a także wydatków we wniosku o przyznanie prawa pomocy, czego skarżąca nie uczyniła, mimo że wskazywano na ten aspekt sprawy w uprzednio wydanym postanowieniu. Słusznie referendarz przy rozpatrywaniu wniosku uwzględnił także i to, że skarżąca nadal nie wskazuje, by podejmowała jakieś prace dorywcze celem poprawy swojej sytuacji materialnej, pomimo, że nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności oraz nie rozwiązuje kwestii związanych z podziałem majątku dorobkowego. Natomiast powoływanie się przez nią na niemożność podjęcia jakichkolwiek działań w tej sprawie przy jednoczesnym inicjowaniu licznych postępowań sądowych i ubieganiu się w nich o przyznanie prawa pomocy świadczy o zupełnej bierności w zakresie poprawy swoich możliwości finansowych. Niewykorzystywanie posiadanego majątku (w postaci nieodzyskanej przez skarżącą części majątku dorobkowego), w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych m.in. do prowadzenia spraw sądowych. Takie działanie nie może uzasadniać przyznania wnioskowanego prawa pomocy w trybie zmiany uprzednio wydanego postanowienia referendarza sądowego i przerzucania ciężaru ponoszenia kosztów związanych z prowadzeniem spraw sądowych na ogół podatników. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie orzekł na podstawie art. 165 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. jak w sentencji postanowienia.