II SA/Rz 1511/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski Sędziowie WSA Maciej Kobak AWSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 1 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi B. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej B. F. kwotę 497 zł /słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej: "SKO", "Kolegium", "organ odwoławczy") z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] (dalej: "Prezydent", "organ I instancji") z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego B.F. (dalej: "skarżąca"). W podstawie prawnej decyzji wskazano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: "k.p.a.") oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.; dalej: "u.ś.r."). Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Wnioskiem z dnia 20 stycznia 2021 r. skarżąca zwróciła się do organu I instancji o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem A.S., legitymującym się wydanym na stałe orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. Prezydent Miasta [...] odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenie, wskazując, że w sprawie nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. niepełnosprawność ojca skarżącej nie powstała w okresie, o którym mowa w tym przepisie. Powyższa decyzja została uchylona przez Kolegium decyzją z [...] kwietnia 2021 r. nr [...]. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska Prezydenta odnośnie wystąpienia w sprawie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. SKO wyjaśniło, że w konsekwencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, rozpatrywanie spraw w zakresie przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych winno następować z pominięciem kryterium daty powstania niepełnosprawności podopiecznego. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu Kolegium zleciło organowi I instancji ustalenie rzeczywistego rozmiaru i zakresu sprawowanej opieki przez wnioskodawczynię, a także potrzeb osoby niepełnosprawnej wynikającej ze stwierdzonych schorzeń, jak również sytuację materialną i rodzinną A.S., informacje o osobach z pierwszego kręgu alimentacyjnego, w przypadku posiadania innych dzieci wykazanie, że nie mogą one sprawować stałej i efektywnej opieki nad ojcem lub czynić zadość obowiązkowi alimentacji rodzica w formie zastępczej tj. finansowej. Opisaną na wstępie decyzją Prezydent Miasta [...] odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jako podstawę odmowy wskazując brak związku przyczynowego pomiędzy brakiem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki. Jak ustalił organ I instancji skarżąca pozostawała w stosunku zatrudnienia do 24 października 2009 r., a więc w chwili wystąpienia z wnioskiem nie pozostawała w zatrudnieniu, z kolei w chwili rezygnacji z zatrudnienia nie starała się o zasiłek opiekuńczy czy świadczenie pielęgnacyjne, zatem nie można mówić o związku przyczynowym pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki. Ponadto organ ustalił, że A.S. ma trójkę dzieci, w tym skarżącą, którzy wspólnie powinni wspierać się w opiece nad ojcem. Zaskarżoną decyzją Kolegium utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. Organ w całości podzielił argumentację Prezydenta o braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy, a opieką. Wskazało, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się na dzień 2 lutego 2000 r., a niepełnosprawność istnieje od maja 1999 r. Tymczasem ostatni okres zatrudnienia skarżącej przypada od 10 września 2009 r. do 24 października 2009 r. Przed datą końcową ostatniego zatrudnienia, wnioskodawczyni pozostawała w zatrudnienie od 1 lipca 1988 r., także w okresie kiedy powstała niepełnosprawność ojca A.S. ( maj 1999 r.) oraz w dacie ustalenia znacznego stopnia niepełnosprawności ojca ( 2 lutego 2000 r.). Pracowała także przez dziewięć lat, do października 2009 r., podczas gdy ojciec od maja 1999 r. był już osobą niepełnosprawną. Ponadto zgodziło się również z organem I instancji, że fakt pozostawania przy życiu dwójki rodzeństwa wskazuje na to, że pomoc może być realnie świadczona w ramach obowiązku alimentacyjnego. W dalszej kolejności przytoczyło orzeczenia sądów, z których wynika, że zobowiązani do alimentacji w dalszej kolejności mogą ubiegać się o świadczenie w sytuacji gdy osoby spokrewnione w pierwszej kolejności z przyczyn obiektywnych tej pomocy nie mogą świadczyć. W skardze do Sądu skarżąca zarzuciła: Naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: - art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że fakt nie podejmowania lub rezygnacji z pracy ma być udowodniony nieprzerwanym okresem niezatrudnienia lub braku innej pracy zarobkowej od daty ustalenia znacznego stopnia niepełnosprawności osoby legitymującej się tym orzeczeniem, do momentu złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, - art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy zawarte w nim sformułowanie "nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu" pozwala na jego zastosowanie, zgodnie z obowiązującą linią orzeczniczą, do tych wypadków, w których osoby spokrewnione w pierwszym stopniu znajdują się w innym miejscu niż miejsce zamieszkania osoby, nad którą powinna być sprawowana opieka albo znajdują się w takiej sytuacji życiowej, że nie mają możliwości dotarcia do miejsca zamieszkania osoby, nad którą powinna być sprawowana opieka i nie są w stanie z tego powodu wywiązać się z ciążącego na nich obowiązku opieki nad wymagającym tego członkiem rodziny w miejscu jego zamieszkania. Naruszenie przepisów postępowania, które miały wpływ na wynik sprawy tj.: - art. 7, 77, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez nie podjęcie przez organ wszystkich niezbędnych czynności wyjaśniających i w konsekwencji brak oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, że fakt niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia pozostaje w związku z opieką nad ojcem, albowiem do lutego 2017 r. opiekę tą wykonywała żona wymagającego opieki i matka skarżącej, która orzeczeniem z dnia 18 grudnia 2020 r. została uznana za osobę niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności od 2 lutego 2017 r., - art. 7, 77 § 1 i 107 § 6 k.p.a. poprzez nie podjęcie wszystkich niezbędnych czynności wyjaśniających, a w konsekwencji brak uzasadnienia faktycznego na podstawie czego organ wywodzi, że niepodjęcie przez skarżącą pracy nie było spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, - art. 7 i 77 § 1 k.p.a. poprzez nie podjęcie przez organ wszystkich niezbędnych czynności wyjaśniających, tj. nie ustalenie że istnieją obiektywne okoliczności, które pozwoliłyby wykazać obowiązek alimentacyjny skarżącej przed obowiązkiem pozostałych dzieci A.S., - art. 107 § 1 ust. 6 k.p.a. poprzez brak uzasadnienia na podstawie jakich faktów wynikających ze zgromadzonego materiału dowodowego organ stwierdza, że w przedmiotowej sprawie nie zaistniały obiektywne okoliczności, które pozwoliłyby wskazać obowiązek alimentacyjny skarżącej przed obowiązkiem alimentacyjnym pozostałych dzieci, - art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, podczas gdy na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. organ powinien był uchylić decyzję. Na tych podstawach i w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c. p.p.s.a. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, na podstawie art. 135 p.p.s.a o uchylenie także decyzji organu I instancji, na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. o zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, udzielonego na podstawie pełnomocnictwa, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, przedstawiając opis dotychczasowego przebiegu postępowania i powtarzając stanowisko zawarte w decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: a) naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c) innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto, jak wynika z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli w tak wyznaczonych ramach Sąd nie znalazł podstaw do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia. W związku z wnioskiem skarżącej o przeprowadzenie postępowania w trybie uproszczonym i przy braku sprzeciwu organu, sprawa została rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Kolegium wydana w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego B.F. z tytułu opieki nad ojcem. Jak wynika z uzasadnienia decyzji podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia był stwierdzony przez organ brak bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem pracy przez opiekuna, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w art. 17. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r.: świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc osobom rezygnującym z zatrudnienia z uwagi na konieczność objęcia opieką niepełnosprawnego członka rodziny. Świadczenie przyznawane jest w celu zrekompensowania osobom zdolnym do pracy kosztów związanych z decyzją o rezygnacji z zatrudnienia, w szczególności utraconych przez nie dochodów. Świadczenie to stanowi zatem ekwiwalent zarobków za pracę. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje opiekunowi, który nie może wykonywać pracy z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i traci możliwość zarobkowania. Państwo wspiera w ten sposób tych, którzy obejmując opieką osoby niepełnosprawne, przyjmują na siebie realizację obowiązków spoczywających na państwie. W sprawie bezsporne jest, że podopieczny A.S. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności o charakterze trwałym, wydanym na stałe. Nie jest również kwestionowane, że małżonka wymagającego opieki J.S. także legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, również wydanym na stałe. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że A.S. ma 93 lata zamieszkuje wraz z małżonką. Podopieczny choruje przewlekłe po nowotwór płuc, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, zwyrodnienie plamki żółtej, które prowadzi do niemal całkowitej utraty wzroku na jedno oko, nadciśnienie, przerost prostaty, demencję starczą. J.S. ma 90 lat także choruje przewlekle, jest po nowotworze piersi, stwierdzono u niej nadciśnienie, zwyrodnienie kręgosłupa, a także demencję starczą. Skarżąca codziennie opiekuje się rodzicami, pomaga we wszystkich czynnościach, w przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, robieniu zakupów, pomocy w codziennej toalecie, kąpieli, ubieraniu, organizowaniu wizyt lekarskich i załatwianiu spraw urzędowych. Organ I instancji a za nim organ odwoławczy odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia ustaliły, że skarżąca pozostawała w stosunku zatrudnienia do 24 października 2009r., a więc w chwili ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie pozostawała w zatrudnieniu, aby móc stwierdzić, że na potrzeby świadczenia zrezygnowała z zatrudnienia. Ponadto stwierdziły, że w chwili utraty zatrudnienia nie starała się o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego, czy świadczenia pielęgnacyjnego. Organ II instancji dodał jednocześnie, że w sprawie nie zaistniały obiektywne okoliczności, które pozwoliłyby wskazać obowiązek alimentacyjny skarżącej przed obowiązkiem alimentacyjnym pozostałych dzieci osoby wymagającej opieki, oprócz faktu sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosrawnym ojcem. Skarżąca nie zgadza się z twierdzeniem organów i wskazuje, że nie podejmowanie przez nią opieki we wcześniejszym okresie tj. bezpośrednio po zakończeniu pracy, spowodowane było faktem wykonywania tej opieki przez matkę, w stosunku, do której orzeczeniem z 18 grudnia 2020 r. stwierdzono znaczny stopień niepełnosprawności. Sąd uznał, że nie zasługuje na akceptację stanowisko organu, że rezygnacja z aktywności zawodowej skarżącej nie jest związana z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Argumentacja organów obu instancji na tle okoliczności faktycznych sprawy jest ewidentnie wadliwa, a wydane rozstrzygnięcie nie do zaakceptowania. Z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca wystąpiła w dniu 20 stycznia 2021 r., a więc niedługo po wydaniu w stosunku do jej matki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organy w sprawie nie kwestionują ani wymogu sprawowania opieki, ani też faktu jej wykonywania przez skarżącą i to nie budzi również wątpliwości Sądu. Odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia ograniczają się do stwierdzenia braku bezpośredniego związku z rezygnacją zatrudnienia i podjętą opieką, który wywodzą jedynie z porównania daty zakończenia ostatniego okresu zatrudnienia tj. 24 października 2009 r. z datą złożenia wniosku tj. 20 stycznia 2021 r. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyrażany jest trafny pogląd, iż rezygnację z czegokolwiek należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako - jego niepodejmowanie - z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie. Wykładnia omawianego pojęcia musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom opiekę tę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu, nie jest istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 28 maja 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 408/20). Podkreślenia wymaga również, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia (czy też jego niepodejmowania) z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie, dlatego nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 24 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 218/20). W niniejszej sprawie niewątpliwy wpływ na datę wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego miała data wydania orzeczenia zaliczającego matkę skarżącej do znacznego stopnia niepełnosprawności co nastąpiło w dniu 18 grudnia 2020 r. Organowi na pewno znana jest, powoływana z resztą w wielu decyzjach, negatywna przesłanka świadczenia, jaką jest brak legitymowania się przez małżonka podopiecznego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Już choćby zatem porównanie tych dat uzasadnia datę wystąpienia przez skarżącą z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zatem sam fakt, że skarżąca od 24 października 2009r. pozostawała bez pracy, nie uzasadnia braku istnienia bezpośredniego związku pomiędzy niepodejmowaniem pracy a opieką nad niepełnosprawnym, z wniosku o jego przyznanie złożonym w dniu 20 stycznia 2021 r. Należy zatem z całą mocą podkreślić, że to czy skarżąca we wcześniejszych okresach pozostawała w zatrudnieniu i czy z niego rezygnowała, pozostawało bez znaczenia dla oceny aktualnej sytuacji skarżącej sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. Istotne jest, czy obecnie spełnia - z uwagi na faktyczną opiekę sprawowaną nad ojcem - przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Istotne dla sprawy pozostawało, czy aktualnie (w tym okresie sprawowania opieki) skarżąca jest potencjalnie gotowa do pracy i czy sprawowana przez nią faktyczna opieka nad ojcem (jej rozmiar) uniemożliwia jej podjęcie aktywności zawodowej w jakimkolwiek zakresie. Całkowicie bezzasadne są natomiast argumenty organu dotyczące ubiegania się przez skarżącą o świadczenie pielęgnacyjne w sytuacji, gdy żyje jej rodzeństwo, które organ II instancji z niejasnych powodów uznał za zobowiązane w pierwszej kolejności do alimentacji. Zarówno skarżąca, jak i jej rodzeństwo należą, po małżonku podopiecznego, do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i jednocześnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. W sytuacji gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Jest to interpretacja contra legem. W swoich decyzjach organy dopuściły się naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego nieprawidłową wykładnię. Tym samym zasadne okazały się stawiane w tym zakresie zarzuty dotyczące naruszenia także przepisów postępowania w tym art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. a w konsekwencji także art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. Utrzymując w mocy wadliwą decyzję organu I instancji organ II instancji dopuścił się również słusznie zarzucanego art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Kierując się zasadą dwuinstancyjności postępowania i działając przy tym na podstawie art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił również decyzję organu I instancji. O kosztach, na które składa się wyłącznie wynagrodzenie radcy prawnego Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 i 209 p.p.s.a. w zw. § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych ( Dz.U. z 2018 r., poz. 265). Postępowanie na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. 1 p.p.s.a. wolne było od kosztów sądowych.