II SA/Rz 1627/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Ewa Partyka Sędziowie WSA Krystyna Józefczyk WSA Joanna Zdrzałka /spr./ Protokolant sekretarz sądowy Filip Róg po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2017 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] sierpnia 2016 nr [...]. II SA/Rz 1627/16 UZASADNIENIE W dniu [...] października 2015 r. JW zwrócił się do Wójta Gminy [...] o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 65 161,29 zł. Uzasadniając zgłoszone żądanie podał, że jest osobą bezrobotną i nie posiada żadnego majątku, który umożliwiłby mu spłatę zadłużenia. Podejmuje bezowocne próby znalezienia pracy, lecz okoliczność ta nie została wzięta po uwagę przez sąd powszechny, który zobowiązał go do uiszczania comiesięcznych alimentów w łącznej wysokości 1.100 zł. Decyzjami z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] oraz [...] lutego 2016 r. nr [...], Wójt Gminy [...] odmówił uwzględnienia wniosku JW uznając, że wnioskodawca nie podjął niezbędnych starań w celu zmiany swojej trudnej sytuacji materialno – bytowej. Rozstrzygnięcia te, w wyniku uwzględnienia odwołań JW, zostały uchylone decyzjami Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] odpowiednio z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] i z dnia [...] marca 2016 r. nr [...]. Zdaniem Kolegium organ I instancji wydał kwestionowane decyzje na podstawie wadliwie ustalonego stanu faktycznego sprawy, gdyż nie poczynił ustaleń w zakresie bieżących kosztów utrzymania wnioskodawcy. Organ I instancji winien również rozważyć, jaki wpływ na możliwość podjęcia przez wnioskodawcę zatrudnienia ma fakt sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną matką. Nadto organ odwoławczy wskazał, że rozstrzygnięcie decyzji winno zostać sformułowane w sposób jednoznaczny i precyzyjny. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (w dacie orzekania przez Sąd obowiązuje tekst jednolity ogłoszony w Dz. U z 2017 r. poz. 489 z późn. zm.) – dalej: "u.p.a.", oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm.) – dalej: "k.p.a.", Wójt Gminy [...] odmówił umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 65 161,29 zł zgodnie z zaświadczeniem z dnia 4 sierpnia 2015 r. wydanym przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] dla [...], na rzecz dzieci [...]. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ wskazał, że na podstawie wyjaśnień udzielonych przez wnioskodawcę ustalono, że jego bieżące koszty utrzymania wynoszą około 1 000 zł miesięcznie przy dochodach w wysokości 1.596,68 zł miesięcznie. Wnioskodawca twierdzi, że poszukuje zatrudnienia jako ochroniarz, niemniej oczekiwane przez niego wynagrodzenie to minimum 3 000 zł miesięcznie, a innej pracy jak twierdzi, nie szukał. JW podał także, że jest osobą przewlekle chorą, gdyż ma problemy ze wzrokiem oraz niewładne palce, lecz jak wskazał organ, na okoliczność tę nie przedstawił żadnego zaświadczenia lekarskiego. Organ I instancji podał, że art. 30 u.p.a. w określonych warunkach przewiduje możliwość umorzenia należności otrzymanych przez osoby uprawnione z funduszu alimentacyjnego. Wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] lutego 2011 r. JW. został zobowiązany do comiesięcznych alimentów w wysokości 800 zł (po 250 zł na [...] oraz 300 zł na rzecz [...]). Z uzyskanej od Komornika Sądowego informacji wynika, że egzekucja wobec wnioskodawcy przebiega bezskutecznie. JW za pośrednictwem komornika dokonuje systematycznych wpłat rzędu 50 – 100 zł, a zatem nie są to kwoty zaspokajające bieżące raty alimentów. Postępowanie egzekucyjne jest prowadzone względem wnioskodawcy od 13 maja 2009 r. i dotychczas wyegzekwowana kwota to 6 945, 74 zł. Tym samym w ocenie organu w opisywanej sprawie nie ma mowy o skuteczności egzekucji w ostatnich 3 latach w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, a zatem nie zaistniała przesłanka, o której mowa w art. 30 u.p.a. Zdaniem organu I instancji umorzenie należności alimentacyjnych jest możliwe tylko w sytuacjach wyjątkowych i szczególnie uzasadnionych, po ustaleniu, że osoba zobowiązana do alimentów w pełni wykorzystuje swoje siły, uprawnienia i możliwości w celu uzyskania dochodów niezbędnych do zaspokojenia potrzeb osób uprawnionych do alimentów. Taka sytuacja zaś, w ocenie organu, nie ma miejsca w opisywanej sprawie, gdyż wnioskodawca nie wykorzystuje posiadanych możliwości – wyuczonego zawodu piekarza oraz dotychczasowego doświadczenia zawodowego w celu osiągania dochodów umożliwiających spłatę zobowiązań alimentacyjnych. Organ podał, że biorąc pod uwagę również warunki zdrowotne wnioskodawcy, brak jest podstaw do twierdzenia, że nie ma on realnej możliwości zarobkowania na terenie Gminy. Dochód rodziny wnioskodawcy nie jest wystarczający, aby móc w pełni spłacać zasądzone alimenty, niemniej zdaniem organu ma on możliwości aby poprawić swój byt. JW wniósł odwołanie od tej decyzji, zarzucając błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy. W jego ocenie nie jest bowiem prawdą, że nie wykorzystuje wszelkich możliwości w celu poprawy swojej sytuacji finansowej. Wskazał, że od lat aktywnie poszukiwał pracy, niemniej sam urząd pracy zaoferował mu jedynie pracę sezonową za wynagrodzeniem 284 zł. Tym samym zdaniem odwołującego do jego obecnej sytuacji oraz zadłużenia przyczyniły się same organy państwa. Odwołujący podał dodatkowo, że obecnie nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia gdyż jest osobą chorą, a ponadto opiekuje się niepełnosprawną matką. Decyzją z dnia [...] września 2016 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy opisaną wyżej Wójta Gminy [...], podzielając w całości ustalenia stanu faktycznego i ich ocenę dokonaną przez organ I instancji. Kolegium wskazało, że odwołujący nie udokumentował stanu zdrowia matki, na który się powołuje. Zdaniem organu odwoławczego, w sposób nie budzący wątpliwości ustalono, że w opisywanej sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny wnioskodawcy, które przemawiałyby za umorzeniem należności. Za takie okoliczności mogą być uznane wyłącznie zdarzenia nadzwyczajne i niezależne od dłużnika, skutkujące takim pogorszeniem sytuacji, że nie jest on w stanie na bieżąco spłacać alimentów i nie ma perspektyw poprawy i zmiany sytuacji. Podane natomiast przez odwołującego okoliczności (trudna sytuacja materialna i zdrowotna) mogą uzasadniać odroczenie płatności albo rozłożenie zaległości na raty, o czym organ orzeka odrębną decyzją. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie złożonej na te decyzję JW wniósł o jej uchylenie, powtarzając w całości argumentację sformułowaną we wniosku o umorzenie należności oraz w odwołaniu od decyzji organu I instancji. W odniesieniu do twierdzeń organu o braku udokumentowania sytuacji zdrowotnej matki, skarżący stwierdził, że każdorazowo sytuacja ta jest szczegółowo opisywana w trakcie sporządzania wywiadu środowiskowego sporządzanego przez pracowników OPS w [...]. Do skargi dołączono też kserokopie dokumentów, m.in. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności [...] oraz decyzji o przyznaniu JW specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad matką IW. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Sprawowana przez Sąd, zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1066, ze zm.), kontrola działalności administracji obejmuje badanie legalności, czyli zgodności z prawem zaskarżonych aktów, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.)– zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., stanowiący, że Sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W ramach kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 1228, ze zm.), stanowiący materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, umożliwia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, umorzenie jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, z uwzględnieniem sytuacji dochodowej i rodzinnej. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3), którą wydaje organ właściwy wierzyciela. Z powyższego wynika, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego. Sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy stanowi co do zasady przesłankę umorzenia przez organ właściwy wierzyciela tego rodzaju należności, jednakże wybór rozstrzygnięcia, po dokonaniu analizy sytuacji, należy ostatecznie do organu administracji, który przedstawia swoje stanowisko w sposób wyczerpujący i logiczny, w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). Kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez Sąd sprowadza się do badania czy organ przy wydaniu tej decyzji nie przekroczył granic uznania dozwolonego prawem oraz czy właściwie ocenił stan faktyczny sprawy i czy należycie uzasadnił rozstrzygnięcie z uwzględnieniem obowiązujących przepisów prawa. Oceniając zaskarżoną decyzję pod tym kątem stwierdzić wypadnie, że stan faktyczny nie został wnikliwie wyjaśniony, a dokonana przez organ ocena materiału dowodowego nosi znamiona dowolności, jest niepełna i pobieżna, przez co decyzja nie spełnia standardów wynikających z art. 7 k.p.a., 77 § 1 k.p.a. i 80 k.p.a., obligujących organy do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli oraz do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a następnie oceny, na podstawie jego całokształtu, czy dana okoliczność została udowodniona. Te same wady zawiera decyzja organu I instancji. Z akt postępowania wynika, że skarżący mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z matką IW. Jest równocześnie opiekunem niepełnosprawnej w znacznym stopniu matki i z tytułu tej opieki pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy w kwoce 520 zł miesięcznie. Fakt ten nie został przez organy należycie oceniony, pomimo tego, że w uprzednio wydanej decyzji kasacyjnej z dnia 29 marca 2016 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] nakazało organowi I instancji ustosunkować się do tej kwestii. Należy przypomnieć, że specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny i które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Biorąc pod uwagę fakt sprawowania opieki nad matką przez skarżącego oraz istotę i cel pobieranego zasiłku, nietrafne są dywagacje organów co do możliwości podjęcia pracy przez skarżącego w celu poprawy swojej sytuacji finansowej. Skoro skarżący sprawuje opiekę nad matką, brak zatrudnienia i brak poszukiwania możliwości zarobkowania nie mogą być przesłankami odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego Słusznie podkreśla organ w zaskarżonej decyzji, że umorzenie należności z tytułu zobowiązań alimentacyjnych ma charakter wyjątkowy. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 22.06.2016 r., I OSK 2429/14, (https://cbois.nsa.gov.pl), umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie taka właśnie sytuacja ma miejsce. Ponadto należy podkreślić, że ustawodawca w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazał, iż organ podejmując decyzję o umorzeniu należności alimentacyjnych uwzględnia nie tylko sytuację dochodową, ale i rodzinną zobowiązanego (por. też wyrok WSA w Szczecinie z dnia 12.01.2017 r., II SA/Sz 885/16, https://cbois.nsa.gov.pl). Na sytuację dochodową zobowiązanego, na co zwrócił uwagę NSA w wyroku z dnia 21.10.2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07, (https://cbois.nsa.gov.pl), składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne, bowiem działając w ramach uznania administracyjnego, organ winien rozważyć, czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz. W rozpoznawanej sprawie fakt braku możliwości podjęcia przez skarżącego w obecnej chwili zatrudnienia z uwagi na opiekę nad matką, a przy tym brak zasobów materialnych, wskazują zdaniem Sądu na "nadzwyczajność" i "szczególność" sytuacji, a tym samym możliwość umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w całości lub części. Należy również podkreślić, co wynika z informacji komornika sądowego, że skarżący dokonuje na bieżąco wpłat tytułem należnych alimentów. Nie odpowiadają one co prawda pełnym kwotom alimentów, jednak mają charakter systematyczny. W orzecznictwie zaznacza się też, że dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego (art. 30 ust. 2 ustawy) istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości będzie mógł spłacać dług alimentacyjny (cyt. wyrok NSA z dnia 22.06.2016 r., I OSK 2429/14). Brak uwzględnienia w realiach rozpoznawanej sprawy wszystkich tych okoliczności wskazuje, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisu prawa materialnego – art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz z naruszeniem art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co obligowało Sąd do uchylenia obu tych decyzji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ dokona prawidłowej oceny materiału dowodowego, uwzględniając ocenę prawną wyrażoną w niniejszym wyroku.