II SA/Rz 1651/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Paweł Zaborniak Sędziowie WSA Piotr Godlewski AWSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 6 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi I. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala - Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej: "SKO", "Kolegium", "organ odwoławczy") z dnia [...] września 2021 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] (dalej: "Prezydent", "organ I instancji") z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] odmawiającą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I.C. (dalej: "skarżąca"). W podstawie prawnej decyzji wskazano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 735; dalej: "k.p.a."). Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu. Wnioskiem z dnia 15 lipca 2021 r. skarżąca zwróciła się do organu I instancji o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem, M.L. Po rozpoznaniu ww. wniosku, decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r., Prezydent odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżąca nie sprawuje opieki nad swoim ojcem, co ustalono na podstawie wywiadu środowiskowego z dnia 23 lipca 2021 r. Organ zaznaczył również, że M.L. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, w związku z czym nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020r. poz. 111 z późn. zm.; dalej: "u.ś.r."). Ponadto świadczenie nie może zostać przyznane z uwagi na fakt, że ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, co w ocenie organu świadczy o wystąpieniu kolejnej negatywnej przesłanki określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem organu, wnosząc od wydanej decyzji odwołanie. Podała, że sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, co – jak wskazała – nie budzi wątpliwości organu, a co uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. Zarzuciła organowi dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., wskazując, że przepis ten rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdy drugi małżonek nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, co ma miejsce w niniejszej sprawie. Skarżąca wskazała również na błędne zastosowanie przez organ normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] września 2021 r. SKO utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska Prezydenta, co do stwierdzenia, że niemożność ustalenia momentu powstania niepełnosprawności u ojca skarżącej stanowi przesłankę uniemożliwiającą przyznanie wnioskowanego świadczenia. SKO wskazało, że w związku z ww. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż to wskazano w art. art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Kolegium stwierdziło jednak, że przyznanie świadczenia jest niedopuszczalne ze względu na treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., gdyż ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na uzasadnienie tego stanowiska organ odwoławczy przywołał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 599/20, wskazując, że wykładnia językowa ww. przepisu pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. W ocenie Kolegium nie było więc potrzeby ustalania, czy pomimo braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonek z obiektywnych względów nie może sprawować opieki. Końcowo SKO podało, że wnioskowane świadczenie nie może być przyznane również ze względu na fakt, że opieka skarżącej nad ojcem nie została dotychczas potwierdzona. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, skarżąca reprezentowana przez pełnomocnika - radcę prawnego, wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: 1) naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacji wobec ojca; 2) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., tj. zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia; 3) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez skarżącą w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki posiada żonę nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do ustalenia czy wymieniona osoba może sprawować opiekę nad mężem - co pozwoliłoby na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. W uzasadnieniu skargi skarżąca powtórzyła argumentację przedstawioną w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Natomiast SKO w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm. – dalej: "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Na podstawie art. 119 pkt 2 i 120 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja odmawiająca przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem. Materialnoprawną podstawę świadczenia stanowi art. 17 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem: 1. Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. 1a. Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. 1b. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. (...) 5. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, Świadczenie pielęgnacyjne skonstruowane jest na zasadzie obowiązku alimentacyjnego. Ma za zadanie zrekompensować osobie, która podjęła się opieki brak pobierania wynagrodzenia w związku z rezygnacją z pracy bądź w związku z jej nie podjęciem celem opieki, osobie zaś wymagającej opieki realną pomoc w codziennym życiu, w związku ze stwierdzonym stopniem znacznej niepełnosprawności. Konsekwencją alimentacyjnego charakteru świadczenia jest wprowadzenie grup osób uprawnionych do jego pobierania, które odpowiadają kolejności obowiązków alimentacyjnych, od najbliższych krewnych poprzez kolejne grupy pokrewieństwa. Skorzystanie z tego świadczenia przez osobę z kolejnej grupy podmiotów uzależnione jest od stwierdzenia braku osób, których obowiązek alimentacyjny wyprzedza obowiązek wnioskodawcy bądź orzeczono względem tych osób znaczną niepełnosprawność, która z oczywistych względów wyklucza niesienie niezbędnej pomocy. Ustawodawca nie przewidział również możliwości wyboru osoby, która będzie uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego. Wprowadził ściśle określone reguły kolejności osób uprawnionych. Nie jest możliwe wybranie spośród wszystkich osób uprawnionych do tego świadczenia osoby, która będzie je pobierać. Kolejność ustalona przez ustawodawcę jest bezwzględna. Kolejna grupa uruchamiana jest wyłącznie w sytuacji gdy nie ma osób w pierwszej grupie, bądź gdy z przyczyn obiektywnych nie mogą tej opieki sprawować. Zatem osoby uprawnione nie mogą dokonywać samodzielnie wyboru osoby, która będzie świadczyć pomoc w ramach świadczenia pielęgnacyjnego, poprzez np. wybranie spośród siebie osoby, która nie pracuje z pominięciem osoby z pierwszej grupy zobowiązanych. Ustawodawca w pierwszej kolejności nałożył obowiązek opieki na małżonka. Zawarcie związku małżeńskiego nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych (także dzieci). Jedynie w sytuacji, gdy małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności daje możliwość uruchomienia kolejnej grupy osób. W sprawie nie budzi wątpliwości, że ojciec skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a co za tym idzie wymaga opieki. W toku postępowania odpadła negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jaką jest brak możliwości ustalenia daty, od której powstała niepełnosprawność. Organ II instancji weryfikując decyzję organu I instancji prawidłowo to stwierdził powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Spór w sprawie dotyczy drugiej negatywnej przesłanki stwierdzonej przez organy tj. pozostawania przez wymagającego opieki w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organy zgodnie przyjęły, że stwierdzenie tej okoliczności stanowi negatywną przesłankę o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., podczas gdy skarżąca twierdzi, że pomimo braku takiego orzeczenia jej matka nie może sprawować realnej opieki nad ojcem z uwagi na zły stan zdrowia. Do akt dołączone zostało orzeczenie z dnia [...] marca 2021 r. zaliczające K.L. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Skarżąca próbowała wykazać zły stan zdrowia matki poprzez przedłożenie do akt zaświadczeń lekarskich, z których między innymi wynika, że matka cierpi na upośledzenie umysłowe o umiarkowanym stopniu, bóle kolan, biodra, jest po przebytej operacji kolana, przed zabiegiem na biodro. Na tej podstawie skarżąca twierdzi, że matka nie jest w stanie obiektywnie sprawować opieki nad ojcem. Z akt sprawy wynika również, że matka skarżącej ma 55 lat. Sąd przychyla się do stanowiska organów, że brak legitymowania się małżonka podopiecznego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi w niniejszej sprawie przeszkodę do przyznania wnioskowanego świadczenia, nie stwierdzono jednocześnie okoliczności, które wpływałyby na inną ocenę sytuacji, a powołane przez skarżącą orzeczenia sądów nie znajdą zastosowania w niniejszej sprawie. Matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, przy czym co należy podkreślić orzeczenie to zostało wydane stosunkowo niedawno, bo w marcu 2021 r., co wskazuje na jego aktualność. Również zebrany w sprawie materiał dowodowy w tym dołączone do akt zaświadczenia lekarskie nie dają podstaw do tego by twierdzić, że informacje w nim zawarte zdezaktualizowały się. Dołączone do akt zaświadczenia dotyczą 2019 r., co pozwala przyjąć, że były one znane lekarzom orzecznikom wydającym orzeczenie. W takiej sytuacji brak jest podstaw do tego by Sąd mógł je weryfikować, bądź inaczej oceniać niż dokonały tego wyspecjalizowane i powołane w tym celu organy. Ponadto Sąd również zwraca uwagę na to, że przeprowadzone postępowanie nie wykazało również by wykonywana przez skarżącą opieką była stała. O ile nie ulega wątpliwości, że odległość miejsca zamieszkania skarżącej od miejsca zamieszkania ojca ( [...], około 11 km) nie stanowi przeszkody w wykonywaniu tej opieki, to jednak z przeprowadzanego wywiadu środowiskowego wynika, że podczas wizyty pracownika opieki społecznej w miejscu zamieszkania podopiecznego nie stwierdzono obecności skarżącej, pomimo tego, że ojciec stwierdził, że od około roku córka sprawuje opiekę w wymiarze 8 godzin dziennie. Jednocześnie stwierdzono, że stała opieka skarżącej nad ojcem dotychczas nie potwierdzała się. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 p.p.s.a.