II SA/Rz 1750/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Maciej Kobak Sędziowie WSA Marcin Kamiński /spr./ WSA Piotr Godlewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 25 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala - Przedmiotem skargi A. Z. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (organ odwoławczy) z dnia [...] września 2021 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza [...] (organ I instancji) z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco. Skarżąca w dniu 13 listopada 2020 r. złożyła w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w [...] wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem J. Z., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] października 2020 r. znak: [...]. Kolejnymi decyzjami z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] oraz z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] organ I instancji odmawiał przyznania wnioskowanego świadczenia. Decyzje te zostały uchylone decyzjami organu odwoławczego odpowiednio z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] oraz z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...]. Następnie organ I instancji decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] działając na podstawie art. 104, art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.), art. 17 ust. 1-6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych, rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna – odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem J. Z. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że osoba wymagająca opieki – J. Z. - jest żonaty. Jego żona – G. Z. - nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. G. Z. nie jest w stanie opiekować się mężem, ponieważ zgodnie z oświadczeniem J. Z., zajmuje się niepełnosprawną siostrą, która wymaga całodobowej opieki. J. Z. nie został umieszczony w placówce zapewniającej całodobową opiekę. Na osobę wymagającą opieki nie ma ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawa do zasiłku dla opiekuna oraz żadna inna osoba nie jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką. Skarżąca ma dwoje rodzeństwa. Jej brat – H. Z. - zgodnie z oświadczeniem pracuje zawodowo. Siostra – M. Z. - zgodnie z oświadczeniem od lipca 2020 r. jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, a jednocześnie prowadzi własną działalność gospodarczą w formie działalności nierejestrowanej, obecnie jest również w trakcie szkoleń z Funduszy Europejskich oraz zmiany formy działalności. Z tego względu rodzeństwo nie jest w stanie opiekować się ojcem. Skarżąca nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej i innego świadczenia emerytalno-rentownego, renty socjalnej, zasiłku stałego nauczycielskiego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. J. Z. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności znak: [...] z dnia [...] października 2020 r. Zgodnie z orzeczeniem nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności. Opieka nad J. Z. polega na robieniu zakupów, przygotowywaniu posiłków, pomocy w higienie osobistej, na organizowaniu i towarzyszeniu podczas wizyt lekarskich, załatwianiu spraw urzędowych. J. Z. porusza się na wózku inwalidzkim, w związku z tym wymaga stałej pomocy. Organ I instancji stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne dla skarżącej w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem nie może być przyznane z uwagi na niespełnienie przesłanek ustawowych dotyczących okresu powstania niepełnosprawności. Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, organ odwoławczy decyzją z dnia [...] września 2021 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy ustosunkowując się do przyczyny odmowy przyznania świadczenia związanej z interpretacją przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazał, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 orzekł, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Powyższe oznacza, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, art. 17 ust. 1b jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Powołując się na orzeczenia sądów administracyjnych organ odwoławczy wyjaśnił, że wyrok Trybunału nie spowodował utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b u.ś.r., lecz zrodził konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku. Organ odwoławczy stwierdził, że niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie z wyrokiem Trybunału powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek badać - czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie tego świadczenia. Reasumując organ odwoławczy stwierdził, że organ I instancji niesłusznie oparł zaskarżoną decyzję na podstawie przepisu, który w związku z wejściem w życie orzeczenia Trybunału został uznany za niezgodny z Konstytucją. Organ odwoławczy za zasadną uznał natomiast przesłankę odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. Organ stwierdził, że z utrwalonej już linii orzeczniczej sądów administracyjnych wynika, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. W przedmiotowej sprawie wnioskodawcą jest córka osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym, która posiada współmałżonka nie legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. W ustawowym terminie skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję zaskarżając ją w całości. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy - art. 17 ust. 1 i ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. - poprzez ich nieprawidłową wykładnię, naruszającą zasady wyrażone w Konstytucji RP - równości wobec prawa (art. 32 ust. 1), sprawiedliwości społecznej (art. 2), obowiązku udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie) i osobom niepełnosprawnym (art. 69), skutkującą pozbawieniem skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem w sytuacji, gdy jego żona opieki tej nie może sprawować z przyczyn obiektywnych - sprawuje bowiem opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą S. C. i pobiera z tego tytułu świadczenie pielęgnacyjne; 2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy - art. 7,art. 8, art. 77 § 1 i 4, art. 80 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez: a) naruszenie wymogu podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy; b) naruszenie wymogu praworządnego, sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej; c) pominięcie ustaleń dokonanych przez organ I instancji, że G. Z. nie jest w stanie opiekować się mężem, ponieważ zajmuje się niepełnosprawną siostrą, która wymaga całodobowej opieki. W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o przeprowadzenie dowodu z dokumentu - zaświadczenia Burmistrza [...] z dnia [...] października 2021 r. - na okoliczność ustalenia, że G. Z. pobiera świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą S. C., w związku z czym z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. W uzasadnieniu skargi skarżąca podkreśliła, że dla organu I instancji fakt pozostawania przez J. Z. w związku małżeńskim i nielegitymowanie się przez żonę orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie był przesłanką odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego; dla organu I instancji istniała bowiem obiektywna przeszkoda w sprawowaniu przez G. Z. opieki nad mężem - gdyż opiekuje się niepełnosprawną siostrą. Organ I instancji nie wskazał wprawdzie w uzasadnieniu decyzji, że G. Z. pobiera świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad siostrą S. C. - jest to jednak okoliczność dla organu znana z urzędu, ponieważ tenże organ przyznał G. Z. przedmiotowe świadczenie. Dla skarżącej oczywistym jest, że G. Z. z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie zadośćuczynić swemu obowiązkowi alimentacyjnemu wobec męża - podjąć się opieki nad nim - ponieważ opiekuje się niepełnosprawną siostrą. Niepełnosprawność S. C. istnieje od dzieciństwa. Dlatego też skarżąca jako córka J. Z. - zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności - podjęła się opieki nad ojcem. Skarżąca podniosła, że wbrew twierdzeniom organu odwoławczego, w orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. powinien być rozumiany celowościowo, a nie literalnie; przepis ten, rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji niepełnosprawnego, w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli. Na poparcie swojego stanowiska skarżąca przytoczyła wyroki sądów administracyjnych. Skarżąca stwierdziła, że stosując zatem prokonstytucyjną wykładnię art. 17 ust. 1 i ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., spełnia wszelkie przesłanki, by pobierać świadczenie pielęgnacje z tytułu opieki nad ojcem. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jako bezzasadna podlegała oddaleniu, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa w zakresie określonym w art. 145 § 1 p.p.s.a. Ustalenia faktyczne organów są wystarczające do oceny prawnej stanu faktycznego sprawy, natomiast dokonane przez organ odwoławczy wykładnia i zastosowanie istotnych w sprawie regulacji materialnoprawnych na tle powyższego stanu są prawidłowe. W przedmiotowej sprawie istotna była ocena, czy ze względu na szczególne okoliczności związane z sytuacją osobistą żony (G. Z.) wymagającej opieki osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym (J. Z.) istnieją podstawy do uznania, że małżonka tej osoby nie może z przyczyn obiektywnych (niezależnych od siebie) sprawować realnej i efektywnej opieki nad chorym mężem. Ocena ta była konieczna, albowiem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zwróciła się córka niepełnosprawnego – skarżąca A. Z. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w zw. z art. 23, art. 130 i art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny – i tym samym zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.. obowiązek opieki nad pozostającą w związku małżeńskim osobą niepełnosprawną – obciąża małżonka przed zstępnymi, wstępnymi i rodzeństwem drugiego małżonka. Sąd orzekający w przedmiotowej sprawie wyraża jednak stanowisko, że w określonych, wyjątkowych i aksjologicznie uzasadnionych przepadkach jest dopuszczalna taka wykładnia systemowa i celowościowa przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., z której wynika, że w razie obiektywnej i niewątpliwej przeszkody do sprawowania ciągłej, realnej i efektywnej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym osobą pozostającą w związku małżeńskim przez drugiego małżonka możliwe jest przyjęcie, że obowiązek ten może przejść na osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności, z uwzględnieniem treści art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. Są to jednak przypadki wyjątkowe wymagające znacznej inicjatywy procesowej podmiotów, które zmierzają do wykazania istnienia podstaw do weryfikacji jednoznacznych rezultatów wykładni językowej spornych uregulowań ustawowych. W tym zakresie ciężar dowodowy i argumentacyjny obciąża podmioty potencjalnie uprawnione do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego w dalszej kolejności (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Rz 1593/21). Zestawiając powyższe ustalenia ze stanem akt sprawy oraz z argumentacją podniesioną w skardze, Sąd stwierdza, że w niniejszej sprawie nie zachodzą podstawy do odejścia od rezultatów wykładni językowej przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Z akt sprawy nie wynika, aby żona osoby wymagającej opieki (G. Z.) nie mogła z przyczyn obiektywnych sprawować realnej i skutecznej opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Z ustaleń faktycznych organów oraz treści odwołania i skargi można wyprowadzić wniosek wręcz przeciwny. Małżonka osoby wymagającej opieki nie może – jak twierdzi skarżąca – sprawować realnie opieki nad chorym mężem z tego powodu, że opiekuje się już chorą siostrą S. C. i z tego tytułu pobiera od dnia 1 kwietnia 2011 r. świadczenie pielęgnacyjne (zob. k. 10 akt sądowych, zaświadczenie z dnia 21 października 2021 r.). Oznacza to, że możliwe, istniejące po stronie G. Z. przeszkody do sprawowania opieki nad mężem mają charakter subiektywny. Od woli małżonki osoby niepełnosprawnej zależy czy będzie ona sprawować osobiście opiekę nad niepełnosprawnym mężem, czy też nad chorą siostrą. To zaś prowadzi konsekwentnie do konkluzji, że brak jest jakichkolwiek podstaw do przełamania jednoznacznego rezultatu wykładni językowej przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Sąd zwraca ponadto uwagę, że oczekiwania skarżącej w zakresie możliwości nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i tak byłyby poważnie ograniczone ze względu na fakt, że istnieją jeszcze inni zstępni (dzieci) niepełnosprawnego (H. Z., M. Z.), którzy jeśli nawet nie mogliby sprawować osobiście opieki, to i tak pozostają zobowiązani alimentacyjnie do zapewnienia choremu ojcu opieki zastępczej przez dostarczenie odpowiednich środków finansowych na jej zorganizowanie. W tym stanie rzeczy, mając na względzie podniesione argumenty i przesłanki, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.