II SA/Rz 1891/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie NSA Stanisław Śliwa AWSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2022 r. sprawy ze skargi L. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na rzecz adwokat M. L. kwotę 590 zł 40/100 /słownie: pięćset dziewięćdziesiąt złotych czterdzieści groszy/ tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym: tytułem wynagrodzenia kwotę 480 zł /słownie : czterysta osiemdziesiąt złotych/ i tytułem 23% podatku VAT kwotę 110,40 zł 40/100 /słownie: sto dziesięć złotych czterdzieści groszy. Sygn. akt II SA/Rz 1891/2 Uzasadnienie Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej: "SKO", "Kolegium", "organ odwoławczy") z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt", "organ I instancji") z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w sprawie nienależnie pobranych świadczeń. W podstawie prawnej decyzji wskazano art. 17 pkt 1, art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm.; dalej: "k.p.a.") oraz art. 30 ust. 2 pkt 1, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.; dalej: "u.ś.r."). Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu. Decyzją z dnia [...] lutego 2020 r., nr [...], Kolegium przyznało L.F. (dalej: "skarżący") prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną od dnia 1 października 2019 r., bezterminowo. Następnie decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...], Wójt uchylił skarżącemu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od 13 września 2020 r., czego powodem było nabycie prawa do emerytury. Powyższa decyzja nie została zaskarżona, w związku z czym stała się ostateczna. Wydaną w dniu [...] lipca 2021 r. decyzję nr [...], Wójt ustalił, że skarżący pobrał nienależnie świadczenie pielęgnacyjne w kwocie 2.928,00 zł oraz zobowiązał go do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...], Kolegium uchyliło ww. decyzję organu I instancji, przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia. Organ odwoławczy wskazał, że ponownie rozpatrując sprawę Wójt winien wyjaśnić, czy skarżący został prawidłowo pouczony o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku pobierania emerytury. Kierując się zaleceniami organu odwoławczego Wójt ustalił, że wypełniając wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, skarżący został pouczony o tym, że świadczenie nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, co potwierdził własnoręcznym podpisem z datą 20 grudnia 2019 r. W ocenie organu I instancji pouczenie zawarte we wniosku było jasne, zrozumiałe, a zatem należy przyjąć, że skarżący był świadomy, iż uzyskanie prawa do emerytury spowoduje ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wobec powyższego decyzją z dnia [...] września 2021 r. nr [...] Wójt ponownie orzekł, że skarżący pobrał nienależnie świadczenie pielęgnacyjne w kwocie 2.928 zł za okres od dnia 13 września 2020 r. do dnia 31 października 2020 r. (tj. 1098,00 zł za okres od 13 września 2020 r. do 30 września 2020 r. oraz w kwocie 1830,00 zł za okres od 1 października 2020 r. do 31 października 2020 r.). Nie zgadzając się ze stanowiskiem organu, skarżący wniósł od powyższej decyzji odwołanie, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1a i art. 32 ust. 1 u.ś.r. Podniósł, że emerytura jest prawem nabytym, a zatem nie traci się go z powodu konieczności wypłaty innego świadczenia. Natomiast świadczenie pielęgnacyjne nie jest dochodem i uzyskiwał je w związku z opieką nad żoną. Powołując się na ustawę z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, skarżący wskazał, że pobieranie emerytury nie wyklucza możliwości podjęcia dodatkowego zatrudnienia. Podkreślił, że w wyroku z dnia 8 lipca 2019 r. sygn. SK 2/17 Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W ocenie skarżącego świadczenie rentowe i emerytalne są świadczeniami, które nie powodują utraty uprawnienia do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem skarżącego winna przysługiwać mu różnica jaka zachodzi pomiędzy kwotą świadczenia pielęgnacyjnego a wysokością przysługującej mu emerytury, która jest niższa od kwoty świadczenia pielęgnacyjnego. W wyniku rozpoznania odwołania opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] listopada 2021 r. SKO utrzymało decyzję Wójta w mocy stwierdzając, że organ I instancji wykonał wytyczne wskazane w decyzji kasacyjnej z dnia [...] sierpnia 2021 r. Kolegium podzieliło ustalenia Wójta, że skarżący został prawidłowo pouczony o braku prawa do pobierania świadczenia w sytuacji, gdy uzyskał prawo do świadczenia emerytalnego. Odnosząc się do zarzutu skarżącego, SKO wyjaśniło, że kwestia zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury została już rozstrzygnięta ostateczną decyzją Wójta z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...], która dla orzekających w niniejszej sprawie organów jest wiążąca. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, skarżący zarzucił jak uprzednio naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1a i art. 32 ust. 1 u.ś.r., ponawiając argumentację przedstawioną w odwołaniu. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, ewentualnie umorzenie należności pieniężnej przez wzgląd na zasady współżycia społecznego. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Usunięcie z obrotu prawnego decyzji może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 p.p.s.a. Sąd uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy; 2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach; 3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja ustalająca, że pobrane przez L.F. świadczenie pielęgnacyjne za okres od 13 września 2020 r. do 13 października 2020 r. w łącznej wysokości 2.928,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym. Jak wynika z akt, Kolegium przyznało skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad żoną od dnia 1 października 2019 r. do 31 grudnia 2019 r. w wysokości 1.583,00 zł, od 1 stycznia 2020 r., bezterminowo w kwocie 1830,00 z uwzględnieniem kolejnych waloryzacji. Pismem z dnia 19 października 2020 r. z ZUS wpłynęła do organu informacja o tym, że od 13 września 2020 r. skarżącemu została przyznana na podstawie art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz.U. z 2022 r., poz. 504; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), emerytura. Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...] uchylono od 1 listopada 2020 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Uchylając tą decyzję, decyzją z [...] stycznia 2021 r. Kolegium powołało się na orzecznictwo sądów administracyjnych i wskazało, że w przypadku zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z prawem do emerytury wnioskodawcy przysługuje prawo wyboru jednego z tych świadczeń, o czym powinien zostać pouczony. Wyrokiem z dnia 2 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 183/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił sprzeciw od tej decyzji. Wyrok stał się prawomocny z dniem 8 maja 2021 r. Pismem z 21 stycznia 2021 r. skierowanym do skarżącego organ I instancji poinformował, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest możliwe równoczesne pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury i pouczył skarżącego o konieczności dokonania wyboru czy nadal chce pobierać świadczenie pielęgnacyjne czy emeryturę. Wskazał jednocześnie, że w przypadku wyboru prawa do emerytury organ uchyli decyzję w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W przypadku wybory świadczenia pielęgnacyjnego konieczne będzie złożenie do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosku o zawieszenie prawa pobierania emerytury, wówczas prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego będzie przysługiwało od miesiąca zawieszenia prawa do emerytury. W odpowiedzi skarżący wskazał, że należy mu się zarówno emerytura, jak i świadczenie pielęgnacyjne, w związku z powyższym wniósł o nie wstrzymywanie wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego. Na tej podstawie organ uchylił decyzję przyznającą świadczenie pielęgnacyjne od 13 września 2021 r. Decyzja ta nie została zaskarżona. Decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. organ stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane w okresie od 13 września 2020 r. do 31 października 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał skarżącego do jego zwrotu. Kolegium zaskarżoną do Sądu decyzją utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Zgodnie z art. 30 u.ś.r.: 1. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się między innymi świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania ( art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). W niniejszej sprawie podstawą przyjęcia, że wypłacone świadczenia stanowiły świadczenia nienależnie pobrane było przyznanie skarżącemu w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego świadczenia emerytalnego. Wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżący złożył w dniu 20 grudnia 2019 r., świadczenie zostało mu przyznane decyzją z [...] lutego 2020 r., a świadczenie emerytalne od dnia 13 września 2020 r. Z przepisów u.ś.r. jasno wynika, że nie ma możliwości pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji korzystania z prawa do emerytury. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. Zatem przyznanie prawa do emerytury stanowiło niewątpliwie okoliczność powodującą ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przyznane za ten sam okres świadczenie pielęgnacyjne stanowi zatem nienależne świadczenie. Warunkiem nałożenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, czego dotyczy niniejszej postępowanie, jest ustalenia, że są to nie tylko nienależne świadczenia ale świadczenia nienależnie pobrane. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (por. np. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09). Przeprowadzone przez organy postępowanie wykazało, że pobrane przez skarżącego świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 13 września 2020 r. do 31 października 2020 r. jest nie tylko świadczeniem nienależnym ale również nienależnie pobranym. Skarżący składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został prawidłowo pouczony o konieczności informowania organu o każdej zmianie okoliczności, które ma wpływ na przyznane świadczenie. Pomimo tego skarżący nie poinformował organu o otrzymaniu emerytury, organy akceptując prawo skarżącego do wyboru jednego z przysługujących mu świadczeń i możliwości zawieszenia prawa do emerytury, celem skorzystania z wyższego częstokroć świadczenia pielęgnacyjnego, umożliwiły mu dokonanie tego wyboru, z którego jednak skarżący nie skorzystał domagając się wypłaty obydwu świadczeń. W konsekwencji powstał stan, w którym skarżący w okresie od 13 września 2020 r. do 31 października 2020 r. świadomie pobierał dwa świadczenia. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 8 lipca 2019 r. sygn. SK 2/17, na który także powoływał się skarżący przyjął, że różnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi w oparciu o przyjęte przez ustawodawcę kryterium posiadania przez takie osoby ustalonego prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest niedopuszczalne. Prowadzi ono bowiem do wyłączenia opiekunów-rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych, pomimo że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują oni zatrudnienia, które mogli podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym. Trybunał dostrzegł, że realna wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy może być zdecydowanie niższa niż wysokość świadczenia pielęgnacyjnego. W systemie świadczeń rodzinnych brak jest z kolei rozwiązania pośredniego, które pozwoliłoby tę sytuację rozwiązać dzięki np. obniżeniu wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty. Sprzeczna z zasadą równości jest jedynie sytuacja, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia. Trybunał nie wskazał jednak sposobu rozwiązania tej sytuacji. Sądy wypracowały w tym zakresie rozwiązanie mające na celu zagwarantowanie równości osób pobierających rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, czy też emeryturę, z osobami zatrudnionymi, poprzez przyznanie prawa do rezygnacji ze świadczenia emerytalno -rentowego. Rozwiązaniem tej sytuacji w żadnym razie nie może być przyznanie obu świadczeń, czego domaga się skarżący. Zatem w pełni uzasadnione było wezwanie skarżącego do dokonania wyboru jednego z przysługujących świadczeń, a wobec jego niedokonania, przyjęcie konsekwencji, o których skarżący został pouczony, tj. uznania pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Wysokość zwrotu została ustalona w decyzji Wójta Gminy [...] z [...] września 2021 r., nr [...] proporcjonalnie do liczby dni za okres od 13 września 2020 r. do 30 września 2020 r. - 1098 zł, za okres od 1 października do 31 października 2020 r. -1.830,00 zł. Mając to wszystko na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 p.p.s.a.